جنگ سیاسی ،نبردی برای حذف یک مقاومت ، از ساواک تا وزارت اطلاعات؛ تاریخ عملی جنگ سیاسی علیه مجاهدین کتاب اول | ۱۳۵۰ تا ۱۳۹۲ نویسنده: شهرام بهزادی

جنگ سیاسی ،نبردی برای حذف یک مقاومت از ساواک تا وزارت اطلاعات ،تاریخ عملی جنگ سیاسی علیه مجاهدین
بخش نخست
جنگ سیاسی؛ نبردی که سرنوشت یک مقاومت را رقم میزند
فصل اول ـ جنگ سیاسی از کجا آغاز میشود؟
چرا شکست دادن یک سازمان تنها با زندان و گلوله ممکن نیست؟
در تاریخ مبارزات سیاسی ایران، جنگ میان حکومتها و مخالفانشان تنها در میدان نظامی جریان نداشته است. زندان، شکنجه، اعدام، عملیات نظامی و سرکوب خیابانی یک سوی این رویارویی بودهاند. سوی دیگر، نبردی است که در افکار عمومی، رسانهها، مناسبات سیاسی، روابط بینالمللی و بر سر اعتبار و مشروعیت نیروهای درگیر جریان دارد.
این همان جنگ سیاسی است.
برای شناخت این جنگ، نقطه آغاز ما یک تعریف نظری نیست. به سال ۱۳۵۰ بازمیگردیم؛ زمانی که ساواک ضربه گستردهای به سازمان مجاهدین خلق ایران وارد کرد و شمار زیادی از اعضا و مسئولان آن را دستگیر کرد.
در نگاه نخست، حکومت شاه با یک عملیات امنیتی توانسته بود بخش مهمی از تشکیلات سازمان را از فعالیت بازدارد. بسیاری از اعضای اصلی در زندان بودند و رهبران سازمان با خطر اعدام روبهرو شدند.
پرسش اصلی این است: چرا ساواک به دستگیری و محاکمه آنان اکتفا نکرد؟
زیرا مسئله حکومت تنها از میان برداشتن توان عملیاتی یک سازمان نبود. حکومت میخواست اعتبار سیاسی آن را نیز از بین ببرد.
در متن اولیه این کتاب، سه عنوان بهعنوان نمونههای اصلی تبلیغات علیه مجاهدین در آن دوره آمده است: «مارکسیست اسلامی»، «وابسته به عراق» و «تروریست و خرابکار».
هرکدام از این عنوانها کارکرد سیاسی مشخصی داشت.
اتهام «مارکسیست اسلامی» به هویت فکری سازمان مربوط میشد. عنوان «وابسته به عراق» مسئله استقلال سیاسی و ملی را هدف قرار میداد. اتهام «تروریست و خرابکار» نیز در پی آن بود که فعالیت سازمان در افکار عمومی نه بهعنوان یک مبارزه سیاسی، بلکه بهعنوان فعالیتی فاقد مشروعیت شناخته شود.
در اینجا دو اقدام متفاوت را مشاهده میکنیم: دستگیری اعضا برای محدود کردن توان تشکیلاتی و تبلیغات سیاسی برای محدود کردن نفوذ اجتماعی.
حکومت چه میخواست؟
ساواک میخواست محاکمه و مجازات اعضای سازمان به اقدامی قابل دفاع در افکار عمومی تبدیل شود. این هدف با سرکوب فیزیکی بهتنهایی تأمین نمیشد.
هر اندازه سازمان در میان نیروهای سیاسی و جوانان مخالف سلطنت اعتبار بیشتری پیدا میکرد، هزینه سیاسی سرکوب آن نیز افزایش مییافت.
بنابراین حکومت میکوشید پیش از آنکه جامعه درباره دستگیریها و احکام صادرشده قضاوت کند، تصویری منفی از متهمان ارائه دهد.
این نقطه آغاز یک نبرد سیاسی مشخص بود: چه کسی روایت محاکمهها را تعیین میکرد؟ ساواک یا زندانیانی که در برابر آن قرار گرفته بودند؟
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
در شرایطی که امکان فعالیت آزاد سیاسی از آنان گرفته شده بود، دادگاه و زندان به عرصه بیان مواضع سیاسی تبدیل شد.
در روایت موجود در متن مادر، محمد حنیفنژاد با سه مطالبه روبهرو شد: موضعگیری علیه مارکسیستها، پذیرش ادعای وابستگی سازمان به عراق و محکوم کردن مشی مسلحانه.
متن مادر این مطالبات را به تلاش ساواک برای گرفتن موضع سیاسی از حنیفنژاد مرتبط میکند. شرح دقیق چگونگی طرح این شروط و مدارک مربوط به آن در فصل تاریخی اختصاصی بررسی خواهد شد.
اهمیت سیاسی این رویارویی در ماهیت مطالبات بود. موضوع صرفاً سرنوشت یک زندانی نبود. از بنیانگذار سازمان خواسته میشد مواضعی اتخاذ کند که میتوانست در تبلیغات حکومت علیه سازمان به کار گرفته شود.
بر اساس روایت متن مادر، حنیفنژاد این شروط را نپذیرفت.
در نتیجه، آنچه حکومت میخواست به وسیله یک موضعگیری سیاسی به دست آورد، حاصل نشد.
این نمونه نشان میدهد که جنگ سیاسی همیشه به امکانات گسترده رسانهای، دفاتر خارجی و سازماندهی علنی وابسته نیست. در شرایط سرکوب نیز یک موضعگیری میتواند به موضوع یک رویارویی سیاسی تبدیل شود.
نتیجه این مرحله چه بود؟
محمد حنیفنژاد و دیگر بنیانگذاران سازمان در خرداد ۱۳۵۱ اعدام شدند. حکومت توانست احکام صادرشده را اجرا کند، ولی اجرای حکم به معنای پایان منازعه بر سر اعتبار سیاسی آنان نبود.
در روایت سازمان، دفاعیات و پایداری زندانیان به بخشی از میراث سیاسی آن تبدیل شد و در جذب نیروهای تازه نقش یافت.
از اینجا نخستین تجربه عملی کتاب روشن میشود:
توانایی حکومت در بازداشت و مجازات مخالفان، با توانایی آن در از بین بردن اعتبار سیاسی آنان یکسان نیست.
یک حکومت میتواند ابزارهای قهری را در اختیار داشته باشد، در حالی که مخالفانش همچنان برای حفظ هویت و اعتبار خود در عرصه سیاسی فعالیت کنند.
این دو عرصه با یکدیگر ارتباط دارند، ولی نتیجه یکی لزوماً نتیجه دیگری را تعیین نمیکند.
همین تفاوت، در سالهای بعد و در شرایطی کاملاً متفاوت، بارها در تاریخ سیاسی مجاهدین ظاهر شد.
فصل دوم ـ چگونه یک اتهام به سلاح سیاسی تبدیل میشود؟
از «مارکسیست اسلامی» تا برچسب تروریستی
در جنگ سیاسی، واژهها همیشه نقش توصیفی ندارند. گاهی یک عنوان برای معرفی واقعیت به کار میرود و گاهی همان عنوان به ابزار فشار سیاسی، اجتماعی یا حقوقی تبدیل میشود.
برای شناخت این تفاوت، دو مقطع تاریخی را در کنار یکدیگر قرار میدهیم: تبلیغات ساواک در دهه ۱۳۵۰ و قرار گرفتن سازمان مجاهدین خلق در فهرست سازمانهای تروریستی آمریکا در سال ۱۹۹۷.
این دو رویداد از نظر ساختار حکومتی، قوانین، شرایط بینالمللی و پیامدهای حقوقی یکسان نبودند. وجه مشترک مورد بررسی ما، تأثیر یک عنوان رسمی یا تبلیغاتی بر موقعیت سیاسی یک سازمان است.
مرحله نخست؛ نبرد بر سر هویت
در دهه ۱۳۵۰، ساواک با سازمانی روبهرو بود که خود را یک سازمان مسلمان انقلابی معرفی میکرد.
عنوان «مارکسیست اسلامی» در این زمینه، هویت ایدئولوژیک سازمان را هدف قرار میداد. حکومت با استفاده از چنین تعبیری میکوشید میان معرفی سازمان از خود و تصویری که به جامعه ارائه میشد فاصله ایجاد کند.
در کنار آن، اتهام وابستگی خارجی مطرح بود.
اهمیت این اتهام از آنجا ناشی میشد که استقلال سیاسی یکی از مسائل اساسی مبارزات ضدسلطنتی بود. نسبت دادن وابستگی به یک دولت خارجی میتوانست اعتماد بخشی از مخاطبان را تضعیف کند.
بنابراین جنگ بر سر واژهها، در واقع جنگ بر سر سه مسئله بود: هویت، استقلال و مشروعیت.
پاسخ سازمان در این مرحله، بر بیان مواضع سیاسی و ایدئولوژیک، دفاعیات اعضا و حفظ مرزبندیهای تشکیلاتی استوار بود.
مرحله دوم؛ وقتی عنوان، پیامد حقوقی پیدا میکند
در سال ۱۹۹۷، وزارت خارجه آمریکا سازمان مجاهدین خلق را در فهرست سازمانهای تروریستی خارجی قرار داد.
این بار موضوع فقط تبلیغات علیه یک سازمان نبود. فهرستگذاری رسمی، آثار حقوقی و محدودیتهای مشخصی داشت.
در متن مادر، این تصمیم در چارچوب سیاست دولت بیل کلینتون در قبال حکومت ایران و آغاز ریاستجمهوری محمد خاتمی بررسی شده است.
از دیدگاه نویسنده، این تصمیم به یکی از مهمترین ابزارهای فشار سیاسی علیه مجاهدین تبدیل شد.
نبردی که پس از آن شکل گرفت، دیگر به انتشار اطلاعیه یا پاسخ رسانهای محدود نبود. موضوع به دادگاهها، مقررات اداری، تصمیمهای دولتها، فعالیت وکلا و جلب حمایت شخصیتهای سیاسی کشیده شد.
این تغییر میدان اهمیت اساسی داشت.
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
در متن مادر، مسیر مقابله با فهرستگذاری در سه عرصه دنبال شده است.
نخست، فعالیت حقوقی برای اعتراض به مبانی و روند تصمیمگیری.
دوم، فعالیت سیاسی و بینالمللی برای جلب حمایت از درخواست خروج از فهرست.
سوم، فعالیت رسانهای برای توضیح پیامدهای این تصمیم و ارائه مواضع سازمان.
در بریتانیا، روند اعتراض به ممنوعیت سازمان به رسیدگی کمیسیون استیناف سازمانهای ممنوعه، موسوم به POAC، کشیده شد.
در اتحادیه اروپا نیز مجموعهای از دعاوی حقوقی مطرح شد که در نهایت به حذف نام سازمان از فهرست اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۹ انجامید.
در آمریکا، پس از سالها فعالیت حقوقی و سیاسی، وزارت خارجه در سپتامبر ۲۰۱۲ نام سازمان را از فهرست سازمانهای تروریستی خارجی حذف کرد.
جزئیات هر پرونده، احکام دادگاهها، استدلال طرفین و نقش کارزارهای سیاسی در فصلهای اختصاصی کتاب بررسی میشود.
درس عملی این رویارویی
در فاصله میان تبلیغات ساواک و فهرستگذاری آمریکا، شکل ابزارها تغییر کرده بود.
در دوره نخست، محور اصلی جنگ بر سر معرفی هویت سیاسی سازمان در جامعه بود.
در دوره دوم، یک تصمیم رسمی دولتی آثار حقوقی و بینالمللی پیدا کرد و مقابله با آن مستلزم پیگیری در نهادهای حقوقی و سیاسی شد.
نتیجه آموزشی این است که پاسخ به یک اقدام سیاسی، به شناخت ماهیت همان اقدام وابسته است.
پاسخ رسانهای به یک اتهام تبلیغاتی، جایگزین اعتراض حقوقی به یک تصمیم اداری نمیشود. به همان ترتیب، موفقیت در دادگاه نیز بهتنهایی همه پیامدهای سیاسی یک منازعه را برطرف نمیکند.
در تاریخ مورد بررسی این کتاب، این عرصهها بارها به یکدیگر پیوند خوردهاند.
فصل سوم ـ وقتی میدان نبرد از خیابان به جهان منتقل میشود
جنگ سیاسی چگونه وارد رسانهها، دولتها و دادگاهها شد؟
در نخستین سالهای پس از انقلاب ۱۳۵۷، بخش مهمی از رویارویی سیاسی مجاهدین با حکومت تازهتأسیس در داخل ایران جریان داشت.
ستادهای سیاسی، دانشگاهها، اجتماعات، انتخابات، نشریات و خیابانها از عرصههای این تقابل بودند.
در متن مادر، حملات به دفاتر سازمان در شهرهای مختلف، اختلاف بر سر قانون اساسی، نامزدی مسعود رجوی در انتخابات ریاستجمهوری و سخنرانی امجدیه از رویدادهای اصلی این مرحله معرفی شدهاند.
هرکدام از این رویدادها موضوع یک نبرد سیاسی مشخص بود.
انتخابات؛ نبرد بر سر حق مشارکت
یکی از نمونههای روشن، نامزدی مسعود رجوی در نخستین انتخابات ریاستجمهوری پس از انقلاب بود.
مجاهدین از این نامزدی برای حضور در رقابت سیاسی استفاده کردند. شماری از نیروهای سیاسی نیز از آن حمایت کردند.
خمینی با نامزدی کسانی که به قانون اساسی رأی نداده بودند مخالفت کرد و در نتیجه رجوی از شرکت در انتخابات بازماند.
این رویارویی، اختلافی بر سر یک نامزد انتخاباتی نبود. مسئله به حدود مشارکت سیاسی و رابطه میان پذیرش قانون اساسی و حق نامزدی مربوط میشد.
حکومت میخواست معیار مشخصی را برای ورود به رقابت ریاستجمهوری اعمال کند. مجاهدین در برابر آن، موضوع حق مشارکت سیاسی و مخالفتشان با ولایت فقیه را مطرح میکردند.
نتیجه عملی، کنار رفتن رجوی از رقابت انتخاباتی بود. در عین حال، این رویداد به یکی از نقاط مهم اختلاف سیاسی میان سازمان و حکومت تبدیل شد.
از فعالیت علنی تا تشکیل شورای ملی مقاومت
پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، شرایط فعالیت مجاهدین تغییر کرد.
سرکوب گسترده، دستگیریها و اعدامها، امکان فعالیت علنی پیشین را از میان برد. در همین دوره، تشکیل شورای ملی مقاومت ایران و انتقال بخشی از فعالیت سیاسی به خارج کشور، میدان تازهای برای رویارویی ایجاد کرد.
اکنون مخاطبان جنگ سیاسی فقط نیروهای سیاسی داخل ایران نبودند.
دولتهای خارجی، پارلمانها، رسانههای بینالمللی، سازمانهای حقوق بشری و افکار عمومی خارج از کشور نیز در این عرصه حضور داشتند.
پرسش مهم این است: یک سازمان سیاسی که امکان فعالیت علنی در داخل کشور را از دست داده، چگونه میتواند مواضع خود را در عرصه بینالمللی مطرح کند؟
در تجربه مورد بررسی ما، تشکیل یک ائتلاف سیاسی، انتشار برنامه و مواضع، ارتباط با شخصیتها و نهادهای بینالمللی و فعالیت رسانهای از ابزارهای اصلی این مرحله بود.
جنگ ایران و عراق؛ رویارویی بر سر صلح
پس از بازپسگیری خرمشهر در سال ۱۳۶۱، اختلاف بر سر ادامه جنگ ایران و عراق به یکی از محورهای مهم منازعه سیاسی تبدیل شد.
شورای ملی مقاومت در سال ۱۳۶۱ طرح صلح خود را مطرح کرد. در سال ۱۳۶۲ نیز دیدار مسعود رجوی با طارق عزیز و انتشار بیانیه صلح به یکی از رویدادهای مهم این مسیر تبدیل شد.
در اینجا جنگ سیاسی شکل تازهای پیدا کرد.
موضوع، تنها مخالفت با حکومت ایران نبود؛ ارائه یک موضع درباره پایان دادن به جنگی بود که زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار داده بود.
شورای ملی مقاومت تلاش میکرد موضع خود را درباره صلح به مخاطبان داخلی و خارجی معرفی کند.
حکومت ایران نیز سیاست ادامه جنگ را دنبال میکرد و فعالیتهای سیاسی مخالفان در این زمینه را مورد حمله قرار میداد.
از دیدگاه نویسنده، این مرحله نشان میدهد که جنگ سیاسی میتواند بر سر یک تصمیم راهبردی حکومت شکل بگیرد و به موضوعی بینالمللی تبدیل شود.
از میدان سیاسی به میدان حقوقی
با گذشت زمان، فعالیتهای بینالمللی مجاهدین با موانع و محدودیتهای حقوقی نیز روبهرو شد.
فهرستگذاری تروریستی، اقدامات پلیسی و اختلافات مربوط به وضعیت اعضا و ساکنان قرارگاه اشرف، موضوعاتی بودند که علاوه بر فعالیت سیاسی، به پیگیری حقوقی نیاز داشتند.
در چنین شرایطی، یک نبرد ممکن بود همزمان در چند محل جریان داشته باشد: دادگاه، پارلمان، رسانه و محل استقرار افراد.
نمونه برجسته آن، عملیات پلیس فرانسه در ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳ در اورسورواز و بازداشت مریم رجوی بود.
این عملیات با اعتراضها و فعالیتهای سیاسی و حقوقی همراه شد. مریم رجوی در ۳ ژوئیه همان سال آزاد شد.
بررسی جزئیات این رویداد در فصل اختصاصی آن نشان خواهد داد که چگونه یک اقدام پلیسی به موضوعی گسترده در عرصه سیاسی و رسانهای تبدیل شد.
نتیجه این فصل
در فاصله سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۲، میدان جنگ سیاسی بارها تغییر کرد.
از رقابت انتخاباتی و اجتماعات سیاسی در داخل ایران، به فعالیت ائتلافی در خارج کشور، از کارزار صلح به دعاوی حقوقی بینالمللی، و از اعتراض به فهرستگذاری به دفاع از وضعیت ساکنان اشرف و لیبرتی رسید.
این تغییرات یک تجربه مهم را نشان میدهد:
جنگ سیاسی با تغییر شرایط متوقف نمیشود؛ موضوع، ابزار و میدان آن تغییر میکند.
شناخت این تغییرات، بخش اساسی آموزش عملی جنگ سیاسی در این کتاب است.
فصل چهارم ـ چگونه یک موضع سیاسی به نیروی اجتماعی تبدیل میشود؟
مرزبندی، سازماندهی و مقابله با حذف سیاسی
یکی از پرسشهای اصلی تاریخ سیاسی مجاهدین در فاصله سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ این بود که در برابر حکومت تازهتأسیس چه موضعی اتخاذ کنند.
در آن دوره، نیروهای سیاسی برداشت یکسانی از ماهیت حکومت خمینی نداشتند.
برخی نیروها مبارزه با امپریالیسم و لیبرالیسم را مسئله اصلی میدانستند و از این زاویه به همکاری یا حمایت از حکومت میپرداختند.
مجاهدین، در مقابل، دفاع از آزادیهای دموکراتیک را در مرکز مواضع خود قرار دادند.
این اختلاف در حد یک بحث نظری باقی نماند. بر انتخابات، ائتلافها، مناسبات با دیگر سازمانها، فعالیت تشکیلاتی و برخورد با سرکوب تأثیر گذاشت.
نخستین مسئله؛ تشخیص موضوع اصلی رویارویی
در متن مادر، پرسش آن دوره بهروشنی طرح شده است: تهدید اصلی چیست؛ ارتجاع یا لیبرالها؟
پاسخ به این پرسش، جهتگیری سیاسی نیروها را تعیین میکرد.
برای سازمانی که میخواست در فضای پس از انقلاب فعالیت کند، شناخت ساختار قدرت اهمیت مستقیم داشت.
دولت موقت مهندس مهدی بازرگان بخشی از دستگاه اجرایی را اداره میکرد. خمینی و نهادهای وابسته به او نیز از قدرت سیاسی و نفوذ تعیینکننده برخوردار بودند.
مجاهدین با این تحلیل که خطر اصلی برای آزادیهای دموکراتیک از سوی نیروهای طرفدار خمینی متوجه جامعه است، مواضع خود را تنظیم کردند.
این تحلیل در عمل به دفاع از آزادی فعالیت سیاسی، مخالفت با حمله به دفاتر و اجتماعات، و تلاش برای گسترش روابط با دیگر نیروها منجر شد.
دومین مسئله؛ چگونه از انزوا جلوگیری شد؟
یکی از اقدامات مورد اشاره در متن مادر، برگزاری مراسم ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ بر مزار محمد مصدق با حضور مجاهدین و چریکهای فدایی خلق است.
اهمیت چنین رویدادی در امکان حضور مشترک نیروهایی با اختلافات ایدئولوژیک بود.
متن مادر همچنین از ارتباط با گروههایی مانند جاما و جنبش مسلمانان مبارز و تلاش برای ایجاد همکاریهای سیاسی یاد میکند.
در این مرحله، مسئله سازمان تنها بیان موضع مستقل نبود؛ یافتن نقاط مشترک برای همکاری با دیگر نیروهای مخالف محدود شدن آزادیها نیز اهمیت داشت.
این تجربه نشان میدهد که مرزبندی سیاسی و همکاری با نیروهای دیگر لزوماً در تضاد با یکدیگر نیستند.
مرزبندی، موضع یک سازمان را روشن میکند. همکاری سیاسی، امکان اقدام مشترک بر سر موضوعات معین را فراهم میآورد.
سومین مسئله؛ برخورد با فشار و تحریک
در متن مادر، حمله به ستادهای مجاهدین در شهرهایی مانند قم، تربت حیدریه، کاشان و یزد در نخستین هفتههای پس از انقلاب مطرح شده است.
این حملات در شرایطی صورت گرفت که سازمان در حال گسترش فعالیت علنی خود بود.
از دیدگاه نویسنده، هدف نیروهای مهاجم محدود کردن فعالیت سازمان و کشاندن رویارویی به شرایطی بود که امکان سرکوب گستردهتر فراهم شود.
در برابر این فشارها، خط سیاسی مورد تأکید سازمان، ادامه فعالیت علنی، گسترش پایگاه اجتماعی و جلوگیری از ورود زودهنگام به رویارویی مسلحانه بود.
این انتخاب در روایت متن مادر جایگاه مهمی دارد.
سازمان از یک سو میخواست مواضع خود را حفظ کند و در برابر حملات عقبنشینی سیاسی نداشته باشد؛ از سوی دیگر، ادامه فعالیت علنی را برای گسترش ارتباط با جامعه ضروری میدانست.
در اینجا با یک مسئله عملی روبهرو هستیم: چگونه میتوان در برابر فشار سیاسی ایستادگی کرد و همزمان امکان ادامه فعالیت را حفظ کرد؟
پاسخ آن دوره در مجموعهای از اقدامات دیده میشود: انتشار مواضع، برگزاری اجتماعات، مشارکت در انتخابات، گسترش تشکیلات و ارتباط با دیگر نیروهای سیاسی.
چهارمین مسئله؛ نقش سازماندهی در جنگ سیاسی
جنگ سیاسی فقط در سطح رهبران و سخنگویان جریان ندارد.
یک موضع سیاسی زمانی در جامعه مطرح میشود که امکان انتشار، توضیح و دفاع از آن وجود داشته باشد.
در سالهای پس از انقلاب، ستادهای مجاهدین، نشریه مجاهد، اجتماعات سیاسی و شبکههای هواداری از ابزارهای اصلی ارتباط سازمان با جامعه بودند.
در متن مادر، تشکیل و گسترش میلیشیا نیز در ارتباط با تحلیل سازمان از آینده رویارویی با حکومت بررسی شده است.
این فعالیتها از نظر ماهیت یکسان نبودند، ولی در ساختار سیاسی و تشکیلاتی آن دوره به یکدیگر ارتباط پیدا میکردند.
برای فهم این مرحله، تنها شمار هواداران یا تعداد اجتماعات اهمیت ندارد. مسئله اساسی این است که چگونه مواضع سیاسی از سطح رهبری به بدنه تشکیلات و سپس به مخاطبان اجتماعی منتقل میشد.
به همین دلیل، تاریخ فعالیتهای علنی سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ بخش مهمی از شناخت جنگ سیاسی است.
پنجمین مسئله؛ نتیجه این مسیر چه بود؟
با افزایش تنش میان حکومت و مجاهدین، امکان ادامه فعالیت علنی محدودتر شد.
رویدادهای ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ نقطه عطف این مسیر بودند. پس از آن، شرایط سیاسی و تشکیلاتی سازمان دگرگون شد و مرحله دیگری از رویارویی آغاز گردید.
بنابراین، فعالیت سیاسی سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ را نمیتوان صرفاً با نتیجه نهایی آن ارزیابی کرد.
در این دوره، مواضع سیاسی تدوین شد، مناسبات با دیگر نیروها شکل گرفت، پایگاه اجتماعی گسترش یافت و اختلاف بر سر ساختار قدرت و آزادیهای سیاسی به مرحله رویارویی آشکار رسید.
هرکدام از این تحولات در شکلگیری مرحله بعد نقش داشت.
تجربه اصلی این فصل آن است که جنگ سیاسی به موضع روشن، سازماندهی، ارتباط اجتماعی و شناخت شرایط واقعی قدرت وابسته است.
موضعی که امکان بیان و انتشار نداشته باشد، بهسختی به یک نیروی اجتماعی تبدیل میشود. سازماندهی بدون جهتگیری سیاسی روشن نیز نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی یک رویارویی پیچیده باشد.
تاریخ این دوره، رابطه میان این دو عنصر را در عمل نشان میدهد.
پایان بخش نخست
از شناخت ابزار تا شناخت میدان نبرد
در چهار فصل نخست، چهار تجربه تاریخی را دنبال کردیم: مقابله با تبلیغات ساواک در زندانهای شاه، رویارویی بر سر اتهامها و فهرستگذاری، انتقال میدان جنگ سیاسی به عرصه بینالمللی، و نقش مرزبندی و سازماندهی در سالهای پس از انقلاب.
این فصلها مقدمه ورود به تاریخ تفصیلی جنگ سیاسی هستند. از بخش دوم، هر مرحله تاریخی را با ترتیب زمانی، اشخاص، تصمیمها، اقدامات دو طرف و نتایج آن بازسازی میکنیم.
بخش دوم: نخستین جنگ سیاسی در زندانهای شاه ـ ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷
آغاز این بخش با ضربه شهریور ۱۳۵۰ و پرسشی است که سراسر فصل نخست آن را پیش میبرد:
«ساواک سازمان را درهم کوبیده بود؛ چرا جنگ سیاسی تازه آغاز شد؟»اسناد و منابع تاریخی بخش نخست
گزارش کمیسیون تاور؛ معاملات محرمانه آمریکا و حکومت ایران
یکی از اسناد مهم برای شناخت جنگ سیاسی در دهه ۱۳۶۰، گزارش کمیسیون ویژه بررسی ماجرای ایرانکنترا، مشهور به «کمیسیون تاور» است که در فوریه ۱۹۸۷ منتشر شد.
این کمیسیون به دستور رونالد ریگان، رئیسجمهور وقت آمریکا، برای بررسی عملکرد شورای امنیت ملی در ماجرای معاملات محرمانه تسلیحاتی با حکومت ایران تشکیل شد.
گزارش کمیسیون، روند تصمیمگیری، نقش مقامات آمریکایی و چگونگی پیشبرد این روابط محرمانه را بررسی میکند. این سند از منابع اصلی شناخت سیاست آمریکا در آن مقطع و زمینه تاریخی جنگ سیاسی پیرامون ایرانگیت است.
مشخصات منبع:
• عنوان: Report of the President’s Special Review Board (Tower Commission)
• تاریخ انتشار: ۲۶ فوریه ۱۹۸۷
• مرجع: کمیسیون ویژه بررسی ریاستجمهوری آمریکا
• منبع دسترسی: The American Presidency Project
این گزارش، زمینه و ماهیت روابط محرمانه را روشن میکند. اقدامات سیاسی مجاهدین در مقابله با پیامدهای این روابط، موضوع بررسی مستقل در فصل «ایرانگیت؛ معامله در پشت صحنه» است.
بخش دوم
نخستین جنگ سیاسی در زندانهای شاه
از ضربه شهریور ۱۳۵۰ تا نبرد بر سر هویت سازمان در سال ۱۳۵۷
در این بخش، چهار رویارویی تاریخی را دنبال میکنیم: ضربه ساواک و تلاش برای بیاعتبار کردن مجاهدین، دفاع سیاسی محمد حنیفنژاد، بحران سال ۱۳۵۴ و نبرد بر سر هویت سازمان، و سرانجام تلاش برای حفظ و بازسازی سازمان در زندانهای شاه.
مسئله محوری در تمام این مراحل، رابطه میان سرکوب تشکیلاتی و جنگ سیاسی بود. حکومت شاه میخواست سازمان را از فعالیت بازدارد و اعتبار آن را در میان مخالفان سلطنت از بین ببرد. مجاهدین نیز در شرایط زندان و محدودیت ارتباطات، برای حفظ مواضع، هویت و موجودیت تشکیلاتی خود تلاش کردند.
فصل پنجم
ساواک ضربه زد؛ جنگ سیاسی چگونه آغاز شد؟
شهریور ۱۳۵۰؛ از دستگیری رهبران تا نبرد بر سر اعتبار مجاهدین
ضربهای که قرار بود سازمان را از میان بردارد
شهریور ۱۳۵۰ یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ سازمان مجاهدین خلق ایران بود. ساواک با دستگیری شمار گستردهای از اعضا و مسئولان سازمان، ضربه سنگینی به تشکیلاتی وارد کرد که از سال ۱۳۴۴ شکل گرفته و فعالیتهای خود را عمدتاً بهصورت مخفی پیش برده بود.
سازمان هنوز در مرحلهای قرار داشت که بسیاری از مردم شناخت مستقیمی از ساختار، برنامه و رهبران آن نداشتند. فعالیتهای مخفیانه، محدودیت ارتباط با جامعه و فضای اختناق سیاسی، امکان معرفی گسترده سازمان را فراهم نکرده بود.
در چنین شرایطی، دستگیری رهبران و اعضای اصلی میتوانست موجودیت تشکیلاتی آن را با خطر جدی روبهرو کند.
ساواک با یک عملیات امنیتی به بخش مهمی از شبکه سازمان دست یافته بود. بازداشت اعضا، کشف ارتباطات و تشکیل پروندههای قضایی، نخستین نتایج این عملیات بودند.
از نظر حکومت، سازمانی که هنوز فرصت حضور گسترده در جامعه پیدا نکرده بود، میتوانست پیش از تبدیل شدن به یک نیروی شناختهشده سیاسی از میان برداشته شود.
با وجود این، سرکوب امنیتی تنها بخشی از اقدام حکومت بود.
دستگیری اعضا، پرسش تازهای را پیش روی دستگاه سلطنت قرار داد: با سازمانی که اکنون نام آن در محافل سیاسی مطرح شده بود، چگونه برخورد کند تا دستگیری و مجازات اعضایش به افزایش اعتبار آن منجر نشود؟
اینجا جنگ سیاسی آغاز شد.
حکومت شاه چه میخواست؟
ساواک با سه مسئله روبهرو بود.
نخست، جلوگیری از ادامه فعالیت تشکیلاتی سازمان.
دوم، جلوگیری از تبدیل شدن زندانیان به چهرههای شناختهشده مبارزه با سلطنت.
سوم، شکل دادن به برداشت افکار عمومی درباره ماهیت سازمان.
برای پیشبرد هدف سوم، دستگاه امنیتی و تبلیغاتی حکومت از اتهامها و عنوانهایی استفاده میکرد که هرکدام بخش معینی از اعتبار سیاسی مجاهدین را هدف قرار میداد.
در تاریخچه این دوره، سه عنوان اهمیت ویژه دارند: «مارکسیست اسلامی»، «وابسته به عراق» و «تروریست و خرابکار».
این عنوانها یک کارکرد مشترک داشتند: زیر سؤال بردن هویت و مشروعیت سازمان در میان مخاطبانی که هنوز شناخت مستقیمی از آن نداشتند.
عنوان «مارکسیست اسلامی» متوجه هویت ایدئولوژیک سازمان بود. مجاهدین خود را یک سازمان مسلمان انقلابی معرفی میکردند و میکوشیدند میان اعتقادات اسلامی و مبارزه اجتماعی پیوند برقرار کنند. نسبت دادن عنوانی که این هویت را متناقض جلوه میداد، میتوانست در میان مخاطبان مذهبی تردید ایجاد کند.
اتهام وابستگی به عراق، مسئله استقلال سیاسی را هدف قرار میداد. در فضای مبارزات ضدسلطنتی، استقلال از قدرتهای خارجی یکی از معیارهای مهم اعتبار سیاسی بود. وابسته معرفی کردن یک سازمان، میتوانست فعالیت آن را در افکار عمومی به منافع یک دولت خارجی مرتبط کند.
عنوان «تروریست و خرابکار» نیز در پی آن بود که فعالیت سازمان را خارج از چارچوب یک مبارزه سیاسی معرفی کند و برخورد امنیتی با اعضای آن را توجیهپذیر سازد.
این سه محور، نشاندهنده تلاش برای تأثیرگذاری بر سه گروه از مخاطبان بودند: نیروهای مذهبی، نیروهای ملی و استقلالطلب، و افکار عمومی گستردهتر.
میدان جنگ سیاسی کجا بود؟
در این مرحله، ساواک رسانههای رسمی، دستگاه قضایی و ابزارهای امنیتی را در اختیار داشت. سازمان چنین امکاناتی نداشت و بسیاری از مسئولانش زندانی بودند.
به همین دلیل، دادگاه اهمیت سیاسی پیدا کرد.
محاکمه اعضای سازمان از نظر حکومت بخشی از روند قضایی و امنیتی بود. از نظر زندانیان، همین دادگاه میتوانست فرصتی برای بیان مواضع سیاسی و دفاع از هویت سازمان باشد.
این تفاوت در نگاه به دادگاه، یکی از ویژگیهای اصلی نخستین جنگ سیاسی مجاهدین بود.
حکومت میخواست دادگاه به صدور حکم و تأیید روایت رسمی از فعالیت متهمان منجر شود. زندانیان میکوشیدند مواضع خود را در برابر همان دستگاه بیان کنند و مانع شوند که تنها روایت حکومت در جامعه انتشار یابد.
در نتیجه، موضوع محاکمه از سرنوشت فردی متهمان فراتر رفت.
پرسش این بود که پس از پایان دادگاه، چه تصویری از سازمان و اعضای آن باقی خواهد ماند؟
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
پاسخ مجاهدین در این دوره، پیش از هر چیز در دفاعیات سیاسی و مواضع اعضای زندانی جلوه یافت.
اعضای سازمان در دادگاهها از دیدگاههای سیاسی و مبارزاتی خود دفاع کردند. این دفاعیات در فضای مخالفان سلطنت بازتاب پیدا کرد و به بخشی از شناخت نیروهای سیاسی از سازمان تبدیل شد.
محمد حنیفنژاد، بهعنوان یکی از بنیانگذاران سازمان، در مرکز این رویارویی قرار داشت.
اهمیت دفاع او تنها به جایگاه تشکیلاتیاش مربوط نبود. موضع بنیانگذار سازمان میتوانست بر برداشت جامعه از هویت و اهداف مجاهدین تأثیر بگذارد.
در چنین شرایطی، فاصله میان شکست امنیتی و شکست سیاسی آشکار شد.
ساواک توانسته بود شمار زیادی از اعضا را دستگیر کند. سازمان نیز میکوشید از طریق مواضع زندانیان، اعتبار سیاسی خود را حفظ کند.
این دو نتیجه لزوماً یکسان نبودند.
آیا ضربه امنیتی به پایان سازمان انجامید؟
در سالهای پس از دستگیریها، نام مجاهدین در میان بخشی از جوانان و نیروهای مخالف سلطنت شناختهتر شد. اعدام بنیانگذاران و دیگر اعضای سازمان نیز در شکلگیری تصویر سیاسی آنان در میان هواداران و مخالفان حکومت نقش داشت.
این روند به معنای برطرف شدن خسارتهای ضربه شهریور ۱۳۵۰ نبود.
سازمان بخش مهمی از کادرهای اصلی خود را از دست داده بود. ارتباطات تشکیلاتی آسیب دیده بودند و بازسازی فعالیت مخفیانه با دشواریهای فراوان روبهرو بود.
در عین حال، از میان رفتن بخشی از ساختار تشکیلاتی به معنای محو شدن نام و هویت سیاسی سازمان نشد.
همین واقعیت، تجربه مهم نخستین مرحله جنگ سیاسی بود.
حکومت شاه در عرصه امنیتی ضربه سنگینی وارد کرد؛ در عرصه سیاسی، دفاعیات و مواضع زندانیان به ادامه حضور نام و هویت مجاهدین در میان نیروهای مخالف سلطنت کمک کرد.
تجربه عملی فصل پنجم
در این مرحله، سه اقدام و پیامد را میتوان از یکدیگر تشخیص داد.
حکومت با دستگیری و محاکمه، توان تشکیلاتی سازمان را هدف قرار داد. با اتهامهای سیاسی و تبلیغاتی، برای تضعیف اعتبار آن تلاش کرد. مجاهدین نیز از موقعیت دادگاه و زندان برای بیان مواضع خود استفاده کردند.
این تجربه نشان داد که جنگ سیاسی میتواند در شرایطی آغاز شود که یک طرف، امکانات گسترده حکومتی در اختیار دارد و طرف دیگر، بخش بزرگی از تشکیلات خود را از دست داده است.
سرنوشت چنین رویاروییای تنها به تعداد دستگیریها و احکام صادرشده وابسته نیست. اعتبار سیاسی، هویت سازمانی و تأثیر مواضع زندانیان نیز در ادامه حیات یک جریان سیاسی نقش دارند.
فصل ششم
سه شرط برای نجات جان حنیفنژاد
چرا بنیانگذار مجاهدین از مواضع خود عقب ننشست؟
یک زندانی و سه مطالبه سیاسی
در تاریخچه جنگ سیاسی مجاهدین در زندانهای شاه، ماجرای شروط مطرحشده در برابر محمد حنیفنژاد جایگاه ویژهای دارد.
در روایت این دوره، ساواک برای جلوگیری از اجرای حکم اعدام حنیفنژاد، سه شرط مطرح کرده بود: موضعگیری علیه مارکسیستها، پذیرش اتهام وابستگی سازمان به عراق و محکوم کردن مشی مسلحانه.
اهمیت این ماجرا در ماهیت شروط است.
هر سه مطالبه به مسائل اساسی هویت سیاسی سازمان مربوط میشدند. پذیرش آنها از سوی یکی از بنیانگذاران میتوانست در تبلیغات حکومت علیه مجاهدین مورد استفاده قرار گیرد.
برای شناخت این رویارویی، باید هر شرط را در زمینه سیاسی همان دوره بررسی کرد.
شرط نخست؛ موضعگیری علیه مارکسیستها
سازمان مجاهدین خلق از آغاز، هویت اسلامی خود را اعلام کرده بود. در عین حال، بخشی از مباحث سیاسی و اجتماعی آن با موضوعاتی مانند عدالت اجتماعی، مبارزه طبقاتی و نقد سرمایهداری ارتباط داشت.
ساواک با استفاده از عنوان «مارکسیست اسلامی»، این ترکیب فکری را هدف حمله قرار میداد.
در چنین شرایطی، مطالبه موضعگیری علیه مارکسیستها از حنیفنژاد میتوانست به یک هدف تبلیغاتی مشخص خدمت کند: استفاده از سخنان بنیانگذار سازمان برای تشدید اختلافات ایدئولوژیک در میان نیروهای مخالف سلطنت.
مسئله تنها اعلام یک اختلاف فکری نبود.
در فضای سیاسی آن دوره، نیروهای مسلمان و مارکسیست هر دو در میان مخالفان حکومت شاه حضور داشتند. اختلافات ایدئولوژیک میان آنان واقعی بود، ولی نحوه طرح این اختلافات و زمان استفاده سیاسی از آنها اهمیت داشت.
از این زاویه، موضعگیری مورد درخواست ساواک میتوانست از یک بحث ایدئولوژیک به ابزار جنگ سیاسی تبدیل شود.
شرط دوم؛ پذیرش وابستگی به عراق
اتهام وابستگی خارجی یکی از ابزارهای شناختهشده حکومتها برای بیاعتبار کردن مخالفان سیاسی است.
در ایران دوران شاه، رابطه با دولت عراق به دلیل اختلافات سیاسی و مرزی دو کشور حساسیت ویژهای داشت.
پذیرش چنین اتهامی از سوی بنیانگذار سازمان میتوانست این برداشت را ایجاد کند که مجاهدین نه بر اساس تصمیم مستقل سیاسی، بلکه در ارتباط با منافع یک دولت خارجی فعالیت میکردند.
این موضوع مستقیماً به اعتبار ملی سازمان مربوط میشد.
ساواک برای برخورد با یک تشکیلات مخفی، به اتهامهای امنیتی متکی بود. تبدیل اتهام وابستگی خارجی به سخن خود بنیانگذار سازمان، میتوانست ارزش تبلیغاتی بیشتری داشته باشد.
در روایت مجاهدین از این واقعه، حنیفنژاد این مطالبه را نپذیرفت.
شرط سوم؛ محکوم کردن مشی مسلحانه
سومین مطالبه به راهبرد مبارزاتی سازمان مربوط بود.
مجاهدین در سال ۱۳۴۴ با هدف مبارزه با حکومت شاه تأسیس شدند و در مسیر فعالیت خود، مبارزه مسلحانه را بهعنوان بخشی از راهبردشان برگزیدند.
پس از ضربه ۱۳۵۰، حکومت در پی آن بود که این راهبرد را در دادگاهها محکوم کند.
محکوم کردن مشی مسلحانه از سوی حنیفنژاد میتوانست بهعنوان عقبنشینی یکی از بنیانگذاران از راهبرد سازمان معرفی شود.
در اینجا نیز هدف احتمالی تبلیغاتی فراتر از سرنوشت یک فرد بود.
سخنان بنیانگذار میتوانست در میان اعضا و هواداران بازتاب پیدا کند و بر ارزیابی آنان از گذشته و آینده سازمان تأثیر بگذارد.
پاسخ حنیفنژاد چه بود؟
در روایت تاریخی مجاهدین، حنیفنژاد شروط مطرحشده را نپذیرفت و بر مواضع خود باقی ماند.
او همراه با سعید محسن و اصغر بدیعزادگان، از بنیانگذاران سازمان، و دو عضو دیگر، محمود عسکریزاده و عبدالرسول مشکینفام، در چهارم خرداد ۱۳۵۱ اعدام شد.
این اعدامها از مهمترین رویدادهای تاریخ اولیه سازمان بودند.
حکومت توانست حکم اعدام را اجرا کند، ولی نتوانست از طریق پذیرش شروط یادشده، موضعگیری مورد نظر خود را از حنیفنژاد به دست آورد.
از دیدگاه مجاهدین، این پایداری به بخشی از هویت سیاسی و تشکیلاتی سازمان تبدیل شد.
چرا این واقعه اهمیت آموزشی دارد؟
در این رویارویی، حکومت و زندانی بر سر یک موضوع واحد تصمیم نمیگرفتند.
حکومت میخواست از موضعگیری یک زندانی برای تحقق اهداف امنیتی و تبلیغاتی استفاده کند. حنیفنژاد، مطابق روایت سازمان، حاضر نشد مواضعی را بپذیرد که با باورها و راهبرد سیاسی او تعارض داشت.
بنابراین، موضوع تنها انتخاب میان زندگی و مرگ نبود. مسئله به پیامد سیاسی یک موضعگیری نیز مربوط میشد.
از این رو، ماجرای سه شرط در تاریخ جنگ سیاسی اهمیت یافته است.
نتیجه چه شد؟
اعدام حنیفنژاد و دیگر بنیانگذاران، سازمان را از رهبران اصلی خود محروم کرد.
در همان حال، پایداری آنان در حافظه سیاسی هواداران سازمان به نمادی از وفاداری به آرمان و هویت تشکیلاتی تبدیل شد.
این دو نتیجه باید در کنار یکدیگر دیده شوند.
ضربه انسانی و تشکیلاتی بسیار سنگین بود. تأثیر سیاسی مواضع زندانیان نیز در سالهای بعد ادامه یافت.
درس این رویارویی آن است که موضعگیری یک چهره سیاسی، بهویژه در شرایط فشار حکومتی، میتواند پیامدهایی فراتر از سرنوشت فردی او داشته باشد.
در این تجربه، ساواک نتوانست به موضعگیری مورد نظر خود از بنیانگذار سازمان دست یابد. در مقابل، سازمان نیز با از دست دادن رهبران اصلی خود، وارد مرحله دشوارتری از حیات تشکیلاتی شد.
این واقعیت تاریخی، زمینه فهم بحران بزرگ بعدی را فراهم میکند: ضربه ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴.
فصل هفتم
سازمان از درون ضربه خورد؛ چه کسی هویت مجاهدین را حفظ کرد؟
سال ۱۳۵۴؛ نبردی همزمان در سه جبهه
ضربهای متفاوت با شهریور ۱۳۵۰
چهار سال پس از ضربه گسترده ساواک، سازمان مجاهدین خلق با بحرانی روبهرو شد که ماهیت آن با دستگیریهای سال ۱۳۵۰ تفاوت داشت.
در شهریور ۱۳۵۰، ضربه اصلی از بیرون سازمان وارد شده بود. ساواک اعضا و رهبران را دستگیر کرده و شبکه تشکیلاتی را هدف قرار داده بود.
در سال ۱۳۵۴، بحران از درون تشکیلات مخفی سازمان برخاست.
بخشی از کادرهای سازمان به رهبری تقی شهرام، تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم را اعلام کردند. این جریان با انتشار بیانیه تغییر مواضع ایدئولوژیک، کوشید سازمان را با هویتی تازه معرفی کند.
در تاریخ رسمی مجاهدین، این رویداد «کودتای اپورتونیستی چپنما» نام گرفته است.
اهمیت آن در این بود که اختلاف ایدئولوژیک، به مسئله نام، تشکیلات، رهبری و موجودیت سازمان گره خورد.
اکنون پرسش این بود: وقتی بخشی از کادرهای یک سازمان، ایدئولوژی آن را تغییر میدهند و همچنان از نام و امکانات تشکیلاتی آن استفاده میکنند، سرنوشت هویت سازمان چه میشود؟
نخستین جبهه؛ جریان تغییر ایدئولوژی
در سال ۱۳۵۴، بخش مارکسیستشده تشکیلات با اعلام تغییر ایدئولوژی، مدعی ادامه مسیر سازمان با مبانی فکری تازه شد.
این اقدام، اختلافی معمولی میان دو دیدگاه سیاسی نبود.
سازمانی که بنیانگذاران آن هویت اسلامی داشتند، اکنون با جریانی روبهرو شده بود که در پی تغییر همان هویت بود.
مسئله بهویژه برای اعضای مسلمان سازمان اهمیت داشت. آنان با این پرسش روبهرو بودند که چگونه میتوانند هویت بنیانگذاران و استمرار تشکیلاتی خود را حفظ کنند.
در جریان این بحران، مجید شریفواقفی و مرتضی صمدیهلباف با تغییر ایدئولوژی مخالفت کردند.
شریفواقفی در اردیبهشت ۱۳۵۴ به دست اعضایی از جریان مارکسیستشده کشته شد. صمدیهلباف نیز هدف حمله قرار گرفت، زخمی شد و پس از دستگیری به دست ساواک، در سال ۱۳۵۴ اعدام شد.
این وقایع، اختلاف درونی را به بحرانی خونین تبدیل کردند.
برای اعضای مسلمان سازمان، مسئله دیگر تنها دفاع از یک برداشت ایدئولوژیک نبود. حفظ موجودیت تشکیلاتی، مقابله با تغییر هویت سازمان و پاسخ به خشونت درونگروهی نیز مطرح شده بود.
دومین جبهه؛ ساواک چگونه از بحران استفاده کرد؟
بحران سال ۱۳۵۴ در شرایطی رخ داد که ساواک همچنان در پی از میان برداشتن شبکههای مخفی مخالف سلطنت بود.
اختلافات داخلی سازمان و خشونت ناشی از آن، فرصت تازهای برای دستگاه امنیتی حکومت ایجاد کرد.
در چنین وضعیتی، ساواک میتوانست از آشفتگی تشکیلاتی، اختلاف ایدئولوژیک و کاهش اعتماد میان اعضا برای گسترش فشار امنیتی استفاده کند.
این بحران همچنین زمینه تبلیغاتی مناسبی برای حکومت فراهم میکرد.
سازمانی که از ابتدا خود را مسلمان معرفی کرده بود، اکنون با اعلام تغییر ایدئولوژی از سوی بخشی از تشکیلاتش روبهرو شده بود.
ساواک میتوانست از این واقعه برای تقویت اتهامهای پیشین خود درباره ماهیت فکری مجاهدین بهره ببرد.
بدین ترتیب، عنوان «مارکسیست اسلامی» که در مرحله پیشین یکی از محورهای تبلیغات علیه سازمان بود، در فضای تازه معنای سیاسی دیگری پیدا میکرد.
از این زاویه، ضربه سال ۱۳۵۴ فقط بحرانی تشکیلاتی نبود؛ به موضوعی مهم در جنگ سیاسی علیه مجاهدین تبدیل شد.
سومین جبهه؛ نیروهای مذهبی مخالف مجاهدین
بحران تغییر ایدئولوژی در میان نیروهای مذهبی مخالف شاه نیز بازتاب گستردهای داشت.
بخشی از این نیروها از ابتدا با برداشت مجاهدین از اسلام و مبارزه سیاسی اختلاف داشتند. تغییر ایدئولوژی بخشی از سازمان، به این اختلافات شدت بخشید.
در روایت تاریخی مجاهدین، این دوره آغاز مرحله تازهای از فاصلهگیری و مرزبندی نیروهای مذهبی سنتی با سازمان بود.
در متن تاریخی این کتاب، از اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدی کروبی در ارتباط با این فضای سیاسی نام برده شده است.
برای شناخت دقیق این مرحله، باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت: اختلاف ایدئولوژیک، مخالفت سیاسی و همکاری عملی با دستگاه امنیتی شاه. این سه موضوع یکسان نیستند و هرکدام با اقدامات مشخص اشخاص و جریانها شناخته میشوند.
آنچه در این مرحله اهمیت دارد، گسترش فشار سیاسی و ایدئولوژیک بر اعضای مسلمان سازمان بود.
مجاهدین اکنون در شرایطی قرار داشتند که هم از سوی ساواک سرکوب میشدند، هم با جریان تغییر ایدئولوژی در درون تشکیلات روبهرو بودند و هم از جانب بخشی از نیروهای مذهبی مورد انتقاد قرار میگرفتند.
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
مقابله با بحران سال ۱۳۵۴، برخلاف ضربه سال ۱۳۵۰، تنها با دفاع از زندانیان در دادگاه پیش نمیرفت.
موضوع اصلی، حفظ هویت ایدئولوژیک و استمرار سازمانی بود.
در زندانهای شاه، مسعود رجوی و دیگر اعضایی که بر هویت اسلامی سازمان باقی مانده بودند، در برابر تغییر ایدئولوژی موضع گرفتند.
در این مرحله، مرزبندی با جریان مارکسیستشده اهمیت تعیینکنندهای پیدا کرد.
مجاهدین میخواستند روشن کنند که تغییر مواضع بخشی از تشکیلات مخفی، به معنای تغییر هویت همه اعضای سازمان نیست.
این موضعگیری در شرایط زندان اهمیت بیشتری داشت؛ زیرا بسیاری از اعضای اصلی سازمان امکان فعالیت آزادانه و ارتباط گسترده با جامعه را نداشتند.
از این رو، بحثهای ایدئولوژیک، مواضع سیاسی و تلاش برای حفظ ارتباط میان اعضا، بخشی از مقابله عملی با بحران بود.
چرا نام سازمان اهمیت داشت؟
در بحران سال ۱۳۵۴، نام «سازمان مجاهدین خلق ایران» به موضوعی سیاسی تبدیل شد.
نام یک سازمان فقط یک عنوان اداری نیست. با تاریخ، بنیانگذاران، برنامه، هویت و اعتبار آن ارتباط دارد.
جریانی که تغییر ایدئولوژی را اعلام کرده بود، در آغاز همچنان خود را ادامه همان سازمان معرفی میکرد.
در مقابل، اعضای مسلمان بر استمرار هویت اسلامی و پیوند خود با بنیانگذاران تأکید داشتند.
به همین دلیل، اختلاف بر سر نام سازمان، در واقع اختلاف بر سر حق معرفی و نمایندگی آن بود.
این مسئله در تاریخ جنگ سیاسی اهمیت ویژهای دارد.
وقتی دو جریان مدعی استمرار یک تشکیلات هستند، موضوع تنها اختلاف نظری نیست. مخاطبان بیرونی نیز باید تشخیص دهند که هر جریان چه مواضعی دارد، چه کسانی آن را نمایندگی میکنند و چه نسبتی با تاریخ گذشته سازمان برقرار میسازد.
نتیجه بحران چه بود؟
ضربه سال ۱۳۵۴ خسارتهای سنگینی به سازمان وارد کرد.
اختلافات ایدئولوژیک، کشتهشدن اعضا، گسست تشکیلاتی و تشدید فشار امنیتی، موجودیت سازمان را با بحرانی جدی روبهرو ساخت.
در عین حال، هویت اسلامی سازمان از میان نرفت.
اعضای مسلمان باقیمانده، بهویژه در زندانهای شاه، برای حفظ این هویت و بازسازی تشکیلات تلاش کردند.
در سالهای بعد، جریان مارکسیستشده مسیر تشکیلاتی جداگانهای پیدا کرد و با نام سازمان پیکار شناخته شد.
بدین ترتیب، بحران سال ۱۳۵۴ به جدایی دو مسیر ایدئولوژیک و تشکیلاتی انجامید.
برای مجاهدین مسلمان، نتیجه اصلی این مرحله حفظ هویت سازمان و استمرار آن تا انقلاب ۱۳۵۷ بود.
تجربه عملی فصل هفتم
ضربه سال ۱۳۵۴ نشان داد که یک سازمان سیاسی ممکن است همزمان با فشار حکومت، با بحرانی درونی نیز روبهرو شود.
در چنین شرایطی، موضوع جنگ سیاسی فقط پاسخ به تبلیغات حکومت نیست. مسئله هویت، استمرار تشکیلاتی، اعتبار تاریخی و حق نمایندگی سازمان نیز مطرح میشود.
تجربه این مرحله، اهمیت مرزبندی روشن در هنگام بحران ایدئولوژیک و تشکیلاتی بود.
مجاهدین با حفظ هویت اسلامی و استمرار فعالیت اعضای باقیمانده، توانستند از فروپاشی کامل این هویت جلوگیری کنند.
با این حال، بازسازی سازمان هنوز به پایان نرسیده بود. مرحله بعد در زندانهای شاه جریان داشت؛ جایی که مسعود رجوی و دیگر اعضای زندانی برای تعیین مرزهای سیاسی و ایدئولوژیک سازمان فعالیت میکردند.
فصل هشتم
زندان شاه؛ چگونه سازمان دوباره روی پای خود ایستاد؟
از بیانیه دوازدهمادهای تا آستانه انقلاب ۱۳۵۷
وقتی زندان به مرکز حفظ هویت سازمان تبدیل شد
پس از بحران سال ۱۳۵۴، سازمان مجاهدین خلق با دو مسئله اساسی روبهرو بود: حفظ هویت ایدئولوژیک و بازسازی پیوندهای تشکیلاتی.
بخشی از اعضای اصلی در زندانهای شاه به سر میبردند. تشکیلات مخفی در بیرون زندان آسیب دیده بود و اختلافات ناشی از تغییر ایدئولوژی، روابط و اعتماد تشکیلاتی را تحت تأثیر قرار داده بود.
در این شرایط، زندان جایگاهی فراتر از محل حبس اعضا پیدا کرد.
برای اعضای مسلمان باقیمانده، زندان به یکی از مراکز بحث، موضعگیری و حفظ استمرار سازمان تبدیل شد.
مسعود رجوی در این مرحله نقش مهمی در تعیین مواضع ایدئولوژیک و سیاسی اعضای مسلمان سازمان داشت.
مسئله اصلی روشن بود: چگونه میتوان سازمانی را که رهبران بنیانگذارش اعدام شدهاند و بخشی از تشکیلاتش تغییر ایدئولوژی داده، با همان هویت اولیه حفظ کرد؟
پاسخ این پرسش در یک اقدام منفرد خلاصه نمیشد. مجموعهای از مواضع، بحثهای ایدئولوژیک و تلاشهای تشکیلاتی، مسیر عبور از بحران را شکل داد.
نخستین اقدام؛ تعیین مرز با جریان تغییر ایدئولوژی
بحران سال ۱۳۵۴ نشان داده بود که نبود مرزبندی روشن میان جریانهای متفاوت میتواند به اختلاف بر سر نام، هویت و نمایندگی سازمان منجر شود.
از این رو، یکی از نخستین مسائل پیش روی اعضای مسلمان، تعیین نسبت خود با جریان مارکسیستشده بود.
مسعود رجوی و همراهانش بر هویت اسلامی سازمان تأکید کردند و تغییر ایدئولوژی را بهعنوان مسیر سازمان مجاهدین نپذیرفتند.
این موضعگیری از نظر سیاسی دو پیامد داشت.
نخست، امکان معرفی یک هویت مستقل برای اعضای مسلمان باقیمانده را فراهم میکرد.
دوم، مانع آن میشد که تمام تاریخ سازمان از تأسیس در سال ۱۳۴۴ تا بحران ۱۳۵۴، به جریان تغییر ایدئولوژی نسبت داده شود.
به این ترتیب، دفاع از هویت سازمان با دفاع از تاریخ بنیانگذاران پیوند پیدا کرد.
دومین اقدام؛ بیانیه دوازدهمادهای
یکی از اقدامات مهم این مرحله، تدوین و انتشار مواضعی بود که در تاریخچه سازمان با عنوان بیانیه دوازدهمادهای شناخته میشود.
در متن تاریخی این کتاب، این بیانیه بهعنوان یکی از ابزارهای اصلی مرزبندی مسعود رجوی با جریان تغییر ایدئولوژی معرفی شده است.
اهمیت بیانیه در آن بود که پاسخ به بحران را از سطح مخالفت با چند فرد یا یک واقعه فراتر میبرد و به تعیین مواضع سازمانی پیوند میداد.
در جنگ سیاسی، مخالفت با یک اقدام زمانی معنای روشنتری پیدا میکند که موضع جایگزین نیز مشخص باشد.
در بحران ۱۳۵۴، اعضای مسلمان سازمان تنها اعلام نمیکردند که تغییر ایدئولوژی را نمیپذیرند؛ آنان میکوشیدند توضیح دهند که هویت سازمان را بر چه مبانیای حفظ میکنند.
بیانیه دوازدهمادهای در همین چارچوب اهمیت پیدا کرد.
این اقدام به مرزبندی با جریان مارکسیستشده محدود نبود. در روایت مجاهدین، مرزبندی با جریانهای مذهبی مخالف سازمان و دفاع از استقلال سیاسی و ایدئولوژیک نیز بخشی از همان مسیر بود.
سومین اقدام؛ حفظ پیوند میان هویت و تشکیلات
برای سازمانی که با بحران داخلی روبهرو شده بود، اعلام موضع بهتنهایی کافی نبود.
اعضای باقیمانده باید پیوند تشکیلاتی و اعتماد متقابل را نیز حفظ میکردند.
این مسئله در زندان دشوارتر بود.
محدودیت ارتباطات، کنترل زندانیان و تفاوت شرایط بندها و زندانها، امکان فعالیت سازمانی را محدود میکرد.
با وجود این محدودیتها، زندانیان سیاسی از راه بحثهای جمعی، انتقال مواضع و ارتباطات درون زندان، برای حفظ انسجام فکری و سیاسی خود تلاش میکردند.
در چنین شرایطی، بحث ایدئولوژیک مستقیماً با موجودیت تشکیلاتی ارتباط پیدا میکرد.
پذیرش یا رد یک موضع، بر روابط میان اعضا و تشخیص مسیر آینده سازمان تأثیر میگذاشت.
به همین دلیل، نبرد ایدئولوژیک سالهای ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ را نمیتوان صرفاً مجموعهای از مباحث نظری دانست.
این بحثها در شرایط یک بحران واقعی جریان داشتند و بر استمرار سازمان اثر میگذاشتند.
چهارمین اقدام؛ مقابله با فشار سیاسی از چند جهت
اعضای مسلمان مجاهدین در این دوره با فشارهایی از جهتهای مختلف روبهرو بودند.
ساواک همچنان سازمان را یک جریان مخالف سلطنت میدانست و فعالیت اعضای آن را تحت کنترل قرار میداد.
جریان مارکسیستشده نیز برداشت متفاوتی از تاریخ و آینده سازمان ارائه میکرد.
در میان نیروهای مذهبی مخالف شاه، اختلافات ایدئولوژیک با مجاهدین افزایش یافته بود.
در برابر این شرایط، حفظ هویت مستقل به یکی از مسائل اصلی تبدیل شد.
مسعود رجوی و دیگر اعضای مسلمان سازمان میکوشیدند میان مخالفت با حکومت شاه، مخالفت با تغییر ایدئولوژی و حفظ استقلال از جریانهای مذهبی دیگر، مرزبندی مشخصی برقرار کنند.
این تلاش در تاریخ سازمان اهمیت داشت؛ زیرا پس از انقلاب ۱۳۵۷، اختلافات سیاسی و ایدئولوژیک میان مجاهدین و نیروهای مذهبی حاکم به موضوعی اساسی تبدیل شد.
بنابراین، بخشی از مرزبندیهای سالهای نخست پس از انقلاب، پیشینهای در تجربه زندانهای شاه داشت.
آیا بازسازی سازمان پیش از انقلاب به نتیجه رسید؟
تا آستانه انقلاب ۱۳۵۷، مجاهدین مسلمان توانسته بودند هویت مستقل خود را حفظ کنند.
این نتیجه به معنای بازگشت تشکیلات به وضعیت پیش از ضربه سال ۱۳۵۰ نبود.
بنیانگذاران سازمان اعدام شده بودند، بسیاری از کادرهای پیشین از دست رفته بودند و بحران سال ۱۳۵۴ نیز خسارتهای سنگینی برجای گذاشته بود.
در عین حال، هویت اسلامی و استمرار تشکیلاتی سازمان از میان نرفته بود.
با گسترش انقلاب و آزادی زندانیان سیاسی، امکان تازهای برای فعالیت علنی فراهم شد.
مسعود رجوی در دیماه ۱۳۵۷ از زندان آزاد شد و در دوره پس از انقلاب، نقش رهبری سازمان را بر عهده گرفت.
اکنون مجاهدین وارد مرحلهای میشدند که با تمام دورههای پیشین تفاوت داشت.
سازمانی که سالها در شرایط مخفی و زندان فعالیت کرده بود، فرصت حضور علنی در جامعه پیدا میکرد.
این تغییر، امکانات تازهای برای گسترش فعالیت سیاسی فراهم ساخت و در همان حال، رویاروییهای جدیدی را در برابر سازمان قرار داد.
نتیجه نبرد در زندانهای شاه
در فاصله سالهای ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷، مسئله اصلی مجاهدین مسلمان حفظ هویت و استمرار سازمان پس از بحران تغییر ایدئولوژی بود.
این هدف از طریق موضعگیری در برابر جریان مارکسیستشده، تدوین مرزبندیهای ایدئولوژیک و سیاسی، و حفظ پیوند میان اعضای باقیمانده دنبال شد.
نتیجه آن بود که سازمان با هویت اسلامی خود به مرحله انقلاب ۱۳۵۷ رسید.
در این مرحله، جنگ سیاسی تنها مقابله با ساواک نبود. اختلاف بر سر هویت، نام، تاریخ و آینده سازمان نیز بخشی از آن را تشکیل میداد.
تجربه عملی این دوره نشان داد که حفظ هویت سیاسی و انسجام تشکیلاتی، در شرایط بحران داخلی، میتواند به اندازه مقابله با فشار امنیتی اهمیت پیدا کند.
پایان بخش دوم
از ضربه ساواک تا حفظ هویت سازمان
چهار فصل این بخش، یک مسیر تاریخی پیوسته را نشان دادند.
در سال ۱۳۵۰، ساواک با دستگیری اعضا و رهبران مجاهدین، ضربه سنگینی به تشکیلات سازمان وارد کرد. در ادامه، حکومت کوشید از طریق اتهامهای سیاسی و تبلیغاتی، اعتبار سازمان را نیز تضعیف کند.
دفاعیات زندانیان و مواضع محمد حنیفنژاد به بخشی از مقابله سیاسی با این اقدامات تبدیل شد.
در سال ۱۳۵۴، سازمان با بحرانی متفاوت روبهرو شد. تغییر ایدئولوژی بخشی از تشکیلات، اختلاف بر سر هویت و نمایندگی سازمان را به مسئلهای تعیینکننده تبدیل کرد.
در سالهای بعد، مسعود رجوی و دیگر اعضای مسلمان در زندانهای شاه برای حفظ هویت اسلامی و استمرار تشکیلاتی سازمان تلاش کردند.
تا انقلاب ۱۳۵۷، این هویت باقی ماند و سازمان وارد مرحله فعالیت علنی شد.
چهار تجربه تاریخی
- ضربه امنیتی و شکست سیاسی یک سازمان، دو موضوع متفاوتاند. دستگیری اعضا و از میان برداشتن بخشی از تشکیلات، لزوماً به پایان حضور سیاسی آن منجر نمیشود.
- دفاعیات زندانیان میتواند به بخشی از جنگ سیاسی تبدیل شود. مواضع بیانشده در دادگاهها، گاه فراتر از روند قضایی بازتاب پیدا میکنند.
- بحران درونی میتواند موجودیت سیاسی و تشکیلاتی یک سازمان را تهدید کند. اختلاف ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ نمونهای از پیوند میان هویت فکری، تشکیلات و اعتبار تاریخی بود.
- مرزبندی و حفظ انسجام تشکیلاتی، از عناصر تعیینکننده عبور از بحراناند. تجربه سالهای ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ نشان داد که مواضع ایدئولوژیک در شرایط بحران، پیامدهای عملی برای ادامه حیات یک سازمان دارند.
گذر به بخش سوم
با پیروزی انقلاب بهمن ۱۳۵۷، شرایط جنگ سیاسی دگرگون شد.
ساواک و سلطنت از میان رفتند. زندانیان سیاسی آزاد شدند و امکان فعالیت علنی برای نیروهای مختلف فراهم شد.
مجاهدین که در سالهای پیشین برای حفظ موجودیت خود در زندان و تشکیلات مخفی مبارزه کرده بودند، اکنون با مسئلهای تازه روبهرو شدند: چگونه در برابر حکومت جدید، فعالیت سیاسی مستقل خود را گسترش دهند و از آزادیهای دموکراتیک دفاع کنند؟
این پرسش، آغاز بخش سوم کتاب است:
بخش سوم ـ نبرد بر سر آزادیهای دموکراتیک
از بهمن ۱۳۵۷ تا ۳۰ خرداد ۱۳۶۰
پرسش محوری: مجاهدین چگونه کوشیدند رویارویی با خمینی را به تأخیر بیندازند و از فرصت فعالیت علنی برای گسترش پایگاه اجتماعی خود استفاده کنند؟
«از حمله به ستادها و جنگ تبلیغاتی تا انتخابات، اجتماعات سیاسی، پرونده محمدرضا سعادتی (سید)، سخنرانی امجدیه و تحولات منتهی به ۳۰ خرداد ۱۳۶۰.»
بخش سوم
نبرد بر سر آزادیهای دموکراتیک
از بهمن ۱۳۵۷ تا ۳۰ خرداد ۱۳۶۰
انقلاب بهمن ۱۳۵۷ سلطنت را سرنگون کرد، زندانهای سیاسی گشوده شدند و نیروهایی که سالها در اختفا یا زندان فعالیت کرده بودند، امکان حضور علنی در جامعه پیدا کردند. سازمان مجاهدین خلق ایران نیز از این تحول جدا نبود. سازمانی که از ضربه شهریور ۱۳۵۰ و بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ عبور کرده بود، اکنون با مسئلهای تازه روبهرو شد: چگونه میتوان در فضای پس از انقلاب، استقلال سیاسی را حفظ کرد، پایگاه اجتماعی را گسترش داد و در برابر تمرکز قدرت ایستاد؟
این دوره، از نظر جنگ سیاسی، با سالهای زندان شاه تفاوت بنیادی داشت. میدان نبرد دیگر فقط دادگاه و زندان نبود. دانشگاهها، خیابانها، ستادهای سیاسی، انتخابات، مطبوعات، اجتماعات عمومی و مناسبات میان نیروهای سیاسی به عرصههای اصلی رویارویی تبدیل شدند.
در مرکز این رویارویی، دو محاسبه قرار داشت. خمینی و نیروهای وابسته به او در مسیر تثبیت قدرت حرکت میکردند. مجاهدین، با شناختی که از ماهیت حاکمیت داشتند، میکوشیدند فرصت فعالیت علنی را حفظ کنند و رویارویی نهایی را تا حد امکان به تأخیر بیندازند.
پرسش محوری این بخش آن است: مجاهدین چگونه توانستند در شرایط افزایش فشار سیاسی، از امکانات محدود آزادی برای گسترش سازمان و معرفی مواضع خود استفاده کنند؟
پاسخ این پرسش را باید در اقدامات واقعی آن دو سال و نیم جستوجو کرد.
فصل نهم
انقلاب پیروز شد؛ قدرت به دست چه کسی افتاد؟
دو تحلیل، دو راهبرد و آغاز یک جنگ سیاسی
مسئلهای که آینده را تعیین میکرد
با سقوط سلطنت در بهمن ۱۳۵۷، اختلاف بر سر آینده انقلاب آغاز شد. نیروهای سیاسی در سرنگونی شاه اشتراک داشتند، ولی درباره ماهیت حکومت تازه و خطر اصلی پیش روی جامعه توافق نداشتند.
این اختلاف بهسرعت از سطح بحثهای سیاسی فراتر رفت و بر تصمیمهای عملی نیروها تأثیر گذاشت.
آیا مسئله اصلی مقابله با امپریالیسم و نیروهای لیبرال بود؟ یا باید در برابر تمرکز قدرت و محدود شدن آزادیهای دموکراتیک ایستاد؟
این پرسش، یکی از تعیینکنندهترین مسائل جنگ سیاسی پس از انقلاب بود.
در یک سوی این اختلاف، حزب توده و بعدها سازمان فداییان خلق ایران ـ اکثریت قرار داشتند که مبارزه با امپریالیسم را محور اصلی تحلیل سیاسی خود میدانستند. در سوی دیگر، مجاهدین دفاع از آزادیهای دموکراتیک را در مرکز مواضع خود قرار دادند.
این دو تحلیل، دو مسیر عملی متفاوت ایجاد میکرد.
نیرویی که حکومت تازه را متحد اصلی در مبارزه ضد امپریالیستی میدید، سیاست خود را بر همکاری با آن تنظیم میکرد. نیرویی که خطر اصلی را تمرکز قدرت و محدود شدن آزادیها تشخیص میداد، ناگزیر بود برای حفظ استقلال و امکان فعالیت سیاسی خود راهبرد دیگری اتخاذ کند.
دو مرکز قدرت در یک حکومت
در نخستین ماههای پس از انقلاب، مهدی بازرگان ریاست دولت موقت را بر عهده داشت. همزمان، خمینی از اقتدار سیاسی و مذهبی گستردهای برخوردار بود و نهادهای انقلابی نیز در حال شکلگیری بودند.
این وضعیت، ساختار قدرت را پیچیده کرده بود.
دولت موقت مسئولیتهای اجرایی داشت، ولی تصمیمهای اساسی سیاسی تنها در اختیار آن نبود. کمیتههای انقلاب، نهادهای تازهتأسیس و نیروهای نزدیک به خمینی نیز در تحولات کشور نقش داشتند.
مجاهدین از این وضعیت به یک نتیجه عملی رسیدند: اختلاف میان نیروهای درون حاکمیت، امکان ادامه فعالیت سیاسی را فراهم میکرد.
در تحلیل سازمان، خمینی نیروی تعیینکننده قدرت بود. دولت بازرگان و جریانهای موسوم به لیبرال، هرچند بخشی از حکومت را اداره میکردند، با خمینی در همه موضوعات موضع یکسان نداشتند.
بنابراین، برخورد یکسان با همه اجزای قدرت، میتوانست به بسته شدن سریعتر فضای فعالیت سیاسی منجر شود.
از همینجا، سیاست استفاده از شکافهای درونی حاکمیت شکل گرفت.
حزب توده چه میگفت؟
اختلاف مجاهدین با حزب توده، یکی از روشنترین نمونههای این نبرد سیاسی بود.
حزب توده با تأکید بر مبارزه ضد امپریالیستی، از مجاهدین انتقاد میکرد که چرا آزادیهای دموکراتیک را در مرکز مواضع خود قرار دادهاند.
نورالدین کیانوری، دبیر اول حزب توده، در موضعگیریهای خود علیه مسعود رجوی، حمایت نیروهای لیبرال و اقشار اجتماعی مختلف از مجاهدین را مورد انتقاد قرار داد.
این اختلاف تنها درباره واژه «آزادی» نبود. هر طرف بر اساس تحلیل خود، متحدان و مخالفان سیاسیاش را تعیین میکرد.
حزب توده در بخش مهمی از این دوره از سیاستهای خمینی حمایت کرد. مجاهدین در مقابل، بر استقلال تشکیلاتی و دفاع از آزادی فعالیت سیاسی تأکید داشتند.
نتیجه عملی این اختلاف در سالهای بعد آشکارتر شد. با تشدید سرکوب سیاسی، خود حزب توده نیز در سال ۱۳۶۲ هدف برخورد گسترده امنیتی حکومت قرار گرفت.
این رویداد نشان داد که حمایت از بخشی از سیاستهای حکومت، مصونیت دائمی از سرکوب ایجاد نمیکند.
مجاهدین چه تصمیمی گرفتند؟
در چنین شرایطی، مسعود رجوی و رهبری سازمان سه هدف را همزمان دنبال کردند.
نخست، معرفی ماهیت سیاسی حاکمیت و مخالفت با محدود شدن آزادیهای دموکراتیک.
دوم، گسترش پایگاه اجتماعی و تشکیلاتی سازمان در سراسر کشور.
سوم، ایجاد مناسبات همکاری با دیگر نیروهای سیاسی برای جلوگیری از انزوای مجاهدین.
این اهداف به اقدامات مشخصی تبدیل شدند: برگزاری اجتماعات، انتشار نشریه، فعالیت انتخاباتی، ایجاد ستادها، برگزاری کلاسهای آموزشی و تلاش برای همکاری با جریانهای سیاسی دیگر.
نکته تعیینکننده آن بود که مجاهدین در این دوره، با وجود افزایش فشارها، راهبرد فعالیت علنی را کنار نگذاشتند.
از دیدگاه سازمان، هر روز ادامه فعالیت سیاسی میتوانست فرصتی برای ارتباط با جوانان، دانشجویان، کارگران و دیگر اقشار جامعه فراهم کند.
چرا این تصمیم اهمیت داشت؟
در فضای پرتنش پس از انقلاب، ورود زودهنگام به رویارویی مسلحانه میتوانست فعالیت علنی سازمان را پایان دهد.
در مقابل، تسلیم شدن در برابر فشارهای سیاسی نیز استقلال سازمان را از میان میبرد.
مسئله عملی، یافتن مسیری میان این دو وضعیت بود.
مجاهدین میکوشیدند با حفظ مواضع خود، از اقداماتی که زمینه برخورد زودهنگام را فراهم میکرد پرهیز کنند.
این راهبرد در ماههای بعد، بارها در برابر آزمون قرار گرفت: حمله به ستادها، محدودیتهای انتخاباتی، پرونده محمدرضا سعادتی، فشارهای تبلیغاتی و برخورد با اجتماعات سیاسی.
نتیجه نخستین نبرد چه بود؟
در پایان سال ۱۳۵۷، مجاهدین هنوز امکان فعالیت علنی داشتند. اختلاف آنان با خمینی و نیروهای نزدیک به او نیز آشکار شده بود.
این وضعیت نه به معنای پایان فشارها بود و نه به معنای تثبیت آزادیهای سیاسی.
دورهای آغاز شده بود که در آن، هر تصمیم میتوانست بر زمان و شکل رویارویی بعدی تأثیر بگذارد.
تجربه نخست این دوره روشن بود: تحلیل ماهیت قدرت، زمانی اهمیت عملی پیدا میکند که به انتخاب راهبرد، تعیین متحدان و تنظیم شیوه فعالیت منجر شود.
فصل دهم
چرا مجاهدین در برابر خمینی تسلیم نشدند؟
از اختلاف بر سر قانون اساسی تا دفاع از آزادیهای دموکراتیک
نخستین مرزبندی بر سر ساختار قدرت
پس از انقلاب، مسئله تدوین قانون اساسی به یکی از مهمترین موضوعات سیاسی کشور تبدیل شد.
بحث بر سر قانون اساسی تنها به تنظیم روابط نهادهای حکومتی محدود نبود. شکل آینده قدرت، جایگاه رهبری مذهبی، اختیارات نهادهای انتخابی و حدود حقوق سیاسی شهروندان نیز در آن تعیین میشد.
مجاهدین با اصل ولایت فقیه مخالفت کردند و در همهپرسی قانون اساسی آذر ۱۳۵۸ به آن رأی ندادند.
این تصمیم، یکی از مهمترین مرزبندیهای سیاسی سازمان با خمینی بود.
در آن زمان، مخالفت با قانون اساسی هزینه سیاسی داشت. نیروهای حامی خمینی، پذیرش ساختار تازه را معیاری برای همراهی با حکومت معرفی میکردند.
مجاهدین در برابر این فشار، استقلال موضع خود را حفظ کردند.
اختلاف بر سر واژهها نبود
خمینی خواهان تثبیت ساختار حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه بود. مجاهدین با این ساختار مخالفت داشتند و بر آزادیهای سیاسی و حق فعالیت مستقل تأکید میکردند.
این اختلاف در عمل بر انتخابات، مناسبات سیاسی و برخورد با نیروهای مخالف تأثیر گذاشت.
در متن تاریخی این دوره، یک نکته اهمیت ویژه دارد: مجاهدین در بیان عمومی مواضع خود، میان احترام ظاهری به جایگاه مذهبی خمینی و پذیرش رهبری سیاسی او تفاوت میگذاشتند.
آنان در برخی مکاتبات و موضعگیریها از تعابیر احترامآمیز استفاده کردند، ولی اصل ولایت فقیه را نپذیرفتند.
این شیوه، بخشی از سیاست جلوگیری از رویارویی زودهنگام بود.
ماجرای شهادتین؛ چه چیزی پشت یک درخواست قرار داشت؟
یکی از نمونههای این رویارویی، مکاتبه مسعود رجوی با احمد خمینی در فروردین ۱۳۵۸ بود.
در روایت رجوی از این واقعه، از او خواسته شده بود اصول اعتقادی خود را بنویسد.
رجوی در پاسخ، شهادتین و اصول اعتقادی را بیان کرد. مطابق روایت او، احمد خمینی پس از خواندن نوشته، پرسید چرا درباره رهبری خمینی، اقتصاد و مالکیت چیزی نوشته نشده است.
اهمیت این گفتوگو در تفاوت میان موضوع درخواست و انتظاری بود که در پاسخ مطرح شد.
رجوی پاسخ را به اصول اعتقادی محدود کرده بود. پرسش احمد خمینی به موضوعات سیاسی و اجتماعی گسترش پیدا میکرد.
این واقعه در روایت مجاهدین نمونهای از فشار برای عبور از اعلام اعتقادات مذهبی به پذیرش مواضع سیاسی مورد نظر حاکمیت است.
در نتیجه، مسئله تنها مسلمان بودن یا نبودن اعضای سازمان نبود. اختلاف بر سر پذیرش مرجعیت سیاسی خمینی و ساختار قدرت نیز جریان داشت.
چرا سازمان از رویارویی مستقیم پرهیز میکرد؟
مجاهدین در این مرحله میخواستند زمان بیشتری برای فعالیت علنی به دست آورند.
از یک سو، مخالفت با ولایت فقیه و دفاع از آزادیهای دموکراتیک را ادامه دادند. از سوی دیگر، در شکل بیان و شیوه برخورد، اقداماتی انجام دادند که از شدت گرفتن فوری منازعه جلوگیری کند.
در روایت این دوره، حتی تغییر برخی تعبیرهای سیاسی نیز در همین چارچوب قرار میگیرد.
برای نمونه، پس از اعتراض به کاربرد واژه «ارتجاع»، در برخی مواضع از تعبیر «واپسگرایی» استفاده شد.
تغییر واژه، به معنای تغییر تحلیل سیاسی سازمان نبود. هدف آن بود که اختلاف بر سر یک تعبیر، به دستاویز تازهای برای تشدید برخورد تبدیل نشود.
انتخابات؛ آزمون عملی مرزبندی
نخستین انتخابات ریاستجمهوری در دی ۱۳۵۸ برگزار شد.
مسعود رجوی نامزد انتخابات شد و حمایت شماری از نیروهای سیاسی را به دست آورد.
خمینی اعلام کرد کسانی که به قانون اساسی رأی ندادهاند، صلاحیت نامزدی ریاستجمهوری را ندارند.
در نتیجه، رجوی از رقابت کنار گذاشته شد.
این تصمیم یکی از روشنترین پیامدهای عملی اختلاف بر سر قانون اساسی بود.
مجاهدین از امکان انتخابات برای معرفی مواضع خود استفاده کرده بودند. حکومت با استناد به عدم پذیرش قانون اساسی، مانع حضور نامزد آنان شد.
موضوع اصلی جنگ سیاسی در این مرحله، حق مشارکت در ساختار سیاسی تازه بود.
نتیجه این رویارویی
مجاهدین نتوانستند نامزد خود را در انتخابات ریاستجمهوری حفظ کنند. در مقابل، موضع آنان درباره قانون اساسی و ولایت فقیه نیز تغییر نکرد.
این دو نتیجه، دو سوی یک واقعهاند.
حکومت توانست محدودیت انتخاباتی مورد نظر خود را اعمال کند. مجاهدین نیز از این واقعه برای روشنتر کردن اختلاف سیاسی خود با ساختار قدرت استفاده کردند.
تجربه عملی این فصل آن است که حفظ استقلال سیاسی، گاهی با از دست دادن فرصتهای رسمی همراه میشود. شناخت این هزینهها بخشی از تصمیمگیری سیاسی است.
فصل یازدهم
چرا مجاهدین بهجای حزب، میلیشیا تشکیل دادند؟
گسترش پایگاه اجتماعی در برابر خطر سرکوب
مسئله اصلی؛ آینده فعالیت سیاسی چه خواهد شد؟
در نخستین ماههای پس از انقلاب، بسیاری از سازمانها و جریانهای سیاسی در پی گسترش فعالیت علنی خود بودند. تشکیل حزب، انتشار روزنامه، ایجاد دفتر و شرکت در انتخابات، از راههای معمول فعالیت سیاسی به شمار میرفت.
مجاهدین نیز از این امکانات استفاده کردند، ولی تحلیل آنان از آینده حاکمیت، به تصمیمهای تشکیلاتی متفاوتی انجامید.
در نگاه رهبری سازمان، فضای نسبتاً باز پس از انقلاب پایدار نبود. تمرکز قدرت در اطراف خمینی و گسترش نهادهای وابسته به او، احتمال برخورد با نیروهای مستقل را افزایش میداد.
بنابراین، مسئله فقط گسترش فعالیت سیاسی در شرایط موجود نبود. سازمان باید برای شرایطی آماده میشد که امکان فعالیت علنی محدود یا از میان برداشته شود.
در این چارچوب، تشکیل میلیشیا یکی از تصمیمهای مهم سازمان بود.
چرا ساختار تشکیلاتی اهمیت پیدا کرد؟
در یک فعالیت انتخاباتی معمول، بخش مهمی از امکانات یک حزب صرف معرفی نامزدها، تنظیم برنامهها و سازماندهی رقابت انتخاباتی میشود.
مجاهدین، در کنار حضور در انتخابات و اجتماعات، گسترش یک شبکه منظم هواداری را دنبال کردند.
این شبکه در دانشگاهها، مدارس، محلات و شهرهای مختلف شکل گرفت.
هدف اعلامشده سازمان، آموزش و سازماندهی هواداران و گسترش ارتباط آنان با فعالیت سیاسی بود. میلیشیا نیز در همین فضای پرتنش پس از انقلاب شکل گرفت و وجه انضباط و آمادگی تشکیلاتی در آن برجسته بود.
اهمیت این انتخاب زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار حملات به دفاتر و اجتماعات سازمان قرار دهیم.
در شرایطی که فعالیت سیاسی با فشار خیابانی روبهرو بود، سازماندهی هواداران به مسئلهای فوری تبدیل شده بود.
نخستین حملات به ستادها
در هفتههای آغازین پس از انقلاب، دفاتر مجاهدین در شهرهای مختلف هدف حمله قرار گرفتند.
در تاریخچه این دوره، از قم، تربت حیدریه، کاشان و یزد بهعنوان نمونههایی از این حملات نام برده شده است.
این رویدادها اهمیت سیاسی ویژهای داشتند.
دفتر یک سازمان سیاسی تنها محل استقرار چند عضو نیست. ستاد، مرکز ارتباط با مردم، توزیع نشریه، ثبتنام هواداران و برگزاری جلسات است.
حمله به چنین مرکزی، فعالیت سیاسی سازمان را مختل میکند و به مراجعهکنندگان پیام میدهد که ارتباط با آن سازمان میتواند با خطر همراه باشد.
در روایت مجاهدین، این حملات بخشی از تلاش نیروهای طرفدار خمینی برای محدود کردن گسترش سازمان بود.
پاسخ مجاهدین، ادامه فعالیت علنی و افشای حملات بود.
مقابله چگونه انجام شد؟
سازمان تلاش کرد از هر حمله به ستاد یا اجتماع، موضوعی برای افکار عمومی بسازد.
انتشار خبر حملات، معرفی مهاجمان، اعتراض سیاسی و ادامه فعالیت دفاتر، از شیوههای مقابله بود.
در این مرحله، یک محاسبه مهم وجود داشت: ورود به برخورد متقابل گسترده میتوانست به تشدید سرکوب و بسته شدن فضای فعالیت سیاسی منجر شود.
از این رو، مجاهدین میکوشیدند میان حفظ توان تشکیلاتی و جلوگیری از رویارویی زودهنگام تعادل برقرار کنند.
این سیاست هزینه داشت. اعضا و هواداران سازمان در جریان حملات و درگیریهای این دوره کشته و زخمی شدند.
در روایت سازمان، تحمل این فشارها بخشی از راهبرد حفظ امکان فعالیت علنی تا آخرین فرصت بود.
ستادها چگونه به مراکز گسترش اجتماعی تبدیل شدند؟
در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، سازمان مجاهدین شبکه فعالیت خود را در شهرهای مختلف گسترش داد.
ستادها، مراکز توزیع نشریه و محل برگزاری کلاسهای آموزشی بودند.
جوانانی که از طریق نشریه، اجتماعات یا آشنایی با هواداران به سازمان نزدیک میشدند، امکان حضور در فعالیتهای سیاسی و آموزشی را پیدا میکردند.
در این دوره، «جنبش ملی مجاهدین» نیز در فعالیتهای علنی سازمان نقش داشت.
گسترش دفاتر و شبکه هواداری به سازمان امکان میداد مواضع خود را مستقیماً به مخاطبان منتقل کند.
این مسئله در جنگ سیاسی اهمیت داشت؛ زیرا حکومت و جریانهای مخالف مجاهدین نیز میکوشیدند برداشت جامعه از سازمان را شکل دهند.
ارتباط مستقیم با مخاطبان، یکی از راههای مقابله با تصویرسازی مخالفان بود.
جلسات تبیین؛ آموزش بهعنوان یک اقدام سیاسی
یکی از مهمترین فعالیتهای این دوره، برگزاری جلسات تبیین جهان در دانشگاه صنعتی شریف بود.
مسعود رجوی در این جلسات به توضیح مبانی فکری، اجتماعی و سیاسی سازمان پرداخت.
جلسات با حضور گسترده مخاطبان برگزار میشد و محتوای آنها از طریق نوارهای صوتی و نوشتهها انتشار مییافت.
اهمیت این اقدام در آن بود که سازمان برای معرفی خود، تنها به اطلاعیههای سیاسی اکتفا نکرد.
جلسات تبیین، امکان توضیح منظم دیدگاهها و پاسخ به اختلافات فکری را فراهم میکرد.
در شرایطی که اتهامها و تبلیغات علیه مجاهدین گسترش مییافت، ارائه مستقیم مبانی فکری سازمان، کارکردی فراتر از آموزش داخلی داشت.
این جلسات به یکی از عرصههای جنگ سیاسی و ایدئولوژیک تبدیل شدند.
نشریه مجاهد؛ ارتباط مستمر با جامعه
انتشار گسترده نشریه مجاهد یکی دیگر از ابزارهای اصلی سازمان بود.
نشریه، مواضع سیاسی، اخبار فعالیتها، گزارش حملات و تحلیل رویدادها را به مخاطبان منتقل میکرد.
در تاریخچه سازمان، از تیراژ بسیار گسترده نشریه در اوج فعالیت علنی یاد شده است.
نقش نشریه در این دوره، تنها اطلاعرسانی نبود. انتشار منظم آن به سازمان امکان میداد در برابر رویدادهای سیاسی موضع بگیرد و روایت خود را در اختیار هواداران و جامعه قرار دهد.
به این ترتیب، ستادها، شبکه هواداری، جلسات آموزشی و نشریه به یکدیگر پیوند میخوردند.
نتیجه این راهبرد چه بود؟
تا سال ۱۳۶۰، مجاهدین توانسته بودند شبکه گستردهای از هواداران و فعالیتهای علنی ایجاد کنند.
در همان حال، فشارهای سیاسی و امنیتی علیه سازمان افزایش یافته بود.
گسترش تشکیلات، خطر سرکوب را از میان نبرد. این گسترش، به سازمان امکان داد در برابر فشارهای سیاسی، حضور اجتماعی و رسانهای خود را حفظ کند.
تجربه این فصل نشان میدهد که سازماندهی، انتشار منظم مواضع و آموزش اعضا و هواداران، در یک منازعه سیاسی به یکدیگر وابستهاند.
در این دوره، هر ستاد و هر جلسه آموزشی، علاوه بر کارکرد تشکیلاتی، به محلی برای مقابله با تبلیغات مخالفان سازمان تبدیل شده بود.
فصل دوازدهم
چرا انتخابات به میدان جنگ سیاسی تبدیل شد؟
از قانون اساسی تا مجلس؛ نبرد بر سر حق حضور
صندوق رأی در شرایط نابرابر قدرت
پس از انقلاب ۱۳۵۷، انتخابات و همهپرسیها یکی از عرصههای اصلی تعیین ساختار سیاسی کشور بودند.
برای مجاهدین، شرکت یا عدم شرکت در هر انتخابات، تصمیمی جداگانه و دارای پیامد سیاسی بود.
سازمان در همهپرسی قانون اساسی به متن مبتنی بر ولایت فقیه رأی نداد. در مقابل، برای نخستین انتخابات ریاستجمهوری نامزد معرفی کرد و در انتخابات مجلس نیز شرکت داشت.
این تصمیمها نشان میداد که مخالفت با قانون اساسی، به معنای کنار گذاشتن همه امکانات فعالیت انتخاباتی نبود.
مجاهدین میکوشیدند از عرصه انتخابات برای معرفی برنامه و مواضع خود استفاده کنند.
نامزدی مسعود رجوی؛ چه کسانی حمایت کردند؟
در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۵۸، مسعود رجوی بهعنوان نامزد مجاهدین معرفی شد.
شماری از نیروهای سیاسی از نامزدی او حمایت کردند.
این حمایتها از نظر سیاسی اهمیت داشت؛ زیرا امکان همکاری میان جریانهایی با پیشینهها و دیدگاههای متفاوت را نشان میداد.
برای مجاهدین، نامزدی رجوی فرصتی بود تا موضوع آزادیهای دموکراتیک، مخالفت با ولایت فقیه و برنامه سیاسی سازمان را در سطحی گسترده مطرح کنند.
حکومت نیز با مسئلهای روبهرو شد که مستقیماً به ساختار سیاسی تازه مربوط بود: آیا فردی که به قانون اساسی رأی نداده است، میتواند نامزد ریاستجمهوری شود؟
خمینی با چنین نامزدیای مخالفت کرد.
در نتیجه، رجوی از رقابت انتخاباتی کنار گذاشته شد.
جنگ سیاسی بر سر چه بود؟
در این رویارویی، هر طرف موضوع را از زاویهای متفاوت مطرح میکرد.
خمینی پذیرش قانون اساسی را شرط حضور در رقابت ریاستجمهوری میدانست.
مجاهدین بر حق مشارکت سیاسی و امکان حضور نیروهای مخالف ولایت فقیه در انتخابات تأکید داشتند.
بنابراین، مسئله فقط حذف یک نامزد نبود.
این تصمیم حدود مشارکت مخالفان ساختار سیاسی حاکم را نیز روشن میکرد.
برای سازمان، کنار گذاشته شدن نامزدش فرصتی برای توضیح اختلاف با حکومت فراهم کرد.
از سوی دیگر، حکومت توانست مانع ورود رجوی به رقابت ریاستجمهوری شود.
این دو نتیجه در کنار یکدیگر قرار داشتند.
انتخابات مجلس؛ چرا سازمان شرکت کرد؟
مجاهدین پس از تجربه انتخابات ریاستجمهوری، فعالیت انتخاباتی را کنار نگذاشتند.
در انتخابات نخستین دوره مجلس شورای ملی، که پس از انقلاب با عنوان مجلس شورای اسلامی شناخته شد، سازمان نامزد معرفی کرد و در رقابت انتخاباتی حضور یافت.
این اقدام با راهبرد ادامه فعالیت علنی ارتباط داشت.
انتخابات امکان برگزاری اجتماعات، معرفی نامزدها، انتشار برنامهها و ارتباط با مخاطبان تازه را فراهم میکرد.
حتی در شرایطی که امکان پیروزی انتخاباتی محدود بود، حضور در رقابت میتوانست به گسترش شناخت عمومی از سازمان کمک کند.
در نهایت، هیچیک از نامزدهای مجاهدین به مجلس راه نیافتند.
این نتیجه به یکی دیگر از موضوعات اختلاف سیاسی میان سازمان و حکومت تبدیل شد.
فعالیت انتخاباتی چه دستاوردی داشت؟
برای ارزیابی این مرحله، تنها تعداد کرسیهای بهدستآمده کافی نیست.
مجاهدین در انتخابات ریاستجمهوری از حضور نامزد خود محروم شدند و در انتخابات مجلس نیز به کرسی دست نیافتند.
در مقابل، فعالیت انتخاباتی به آنان امکان داد مواضع خود را در سطح گستردهتری معرفی کنند و روابط سیاسی تازهای برقرار سازند.
در همین دوره، اختلاف میان مجاهدین و نیروهای حامی خمینی آشکارتر شد.
از این زاویه، انتخابات به عرصهای تبدیل شد که هم محدودیتهای سیاسی سازمان را نشان میداد و هم امکان معرفی مواضع آن را فراهم میکرد.
نبرد بر سر قانون قصاص
در ادامه همین دوره، مسئله قوانین جزایی و بهویژه لایحه قصاص نیز به موضوع اختلاف سیاسی تبدیل شد.
مجاهدین با لایحه قصاص مخالفت کردند و آن را مغایر با حقوق و آزادیهای مورد دفاع خود دانستند.
این موضعگیری، اختلاف سازمان با حکومت را از موضوع انتخابات و ساختار قدرت به حوزه قوانین و حقوق شهروندان گسترش داد.
از دیدگاه سازمان، مخالفت با ولایت فقیه و مخالفت با قوانینی که آن را ناقض حقوق مردم میدانست، دو بخش از یک موضع سیاسی بودند.
نتیجه فصل دوازدهم
در فاصله سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰، انتخابات برای مجاهدین هم عرصه مشارکت سیاسی بود و هم میدان رویارویی با محدودیتهای اعمالشده از سوی حاکمیت.
سازمان نتوانست از طریق انتخابات به جایگاهی در ساختار رسمی قدرت دست یابد.
در عین حال، از فعالیت انتخاباتی برای گسترش ارتباطات سیاسی و معرفی مواضع خود استفاده کرد.
تجربه عملی این مرحله آن بود که حضور در انتخابات، حتی بدون دستیابی به کرسی، میتواند بخشی از یک فعالیت سیاسی گستردهتر باشد. نتیجه چنین حضوری باید با توجه به اهداف اعلامشده و پیامدهای واقعی آن سنجیده شود.
فصل سیزدهم
اتهامسازی، چماقداری و پرونده محمدرضا سعادتی
چگونه فشار خیابانی و تبلیغاتی به یکدیگر پیوند خوردند؟
جنگ سیاسی وارد زندگی روزمره شد
در سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰، اختلاف مجاهدین با حکومت تنها در سخنرانیها و مواضع رسمی جریان نداشت.
در شهرهای مختلف، هواداران سازمان هنگام فروش نشریه، برگزاری تجمع یا فعالیت در ستادها با فشار و حمله روبهرو میشدند.
همزمان، اتهامهای گوناگونی علیه سازمان مطرح میشد.
در تاریخچه این دوره، از نسبت دادن نگهداری مشروبات الکلی و وسایل منکراتی در دفاتر مجاهدین، آتش زدن خرمنها، شکنجه اعضا و بیاعتقادی به اسلام و رهبری خمینی بهعنوان نمونههایی از اتهامهای تبلیغاتی یاد شده است.
این اتهامها از نظر موضوع متفاوت بودند، ولی در روایت مجاهدین یک کارکرد مشترک داشتند: کاهش اعتماد خانوادهها و جوانان به سازمان.
مسئله اصلی آن بود که فشار خیابانی و تبلیغات منفی، در عمل میتوانستند یکدیگر را تقویت کنند.
چرا خانوادهها مخاطب جنگ تبلیغاتی بودند؟
در این دوره، شمار زیادی از جوانان به فعالیتهای سیاسی روی آورده بودند.
خانوادهها در تصمیم آنان برای حضور در اجتماعات، مراجعه به ستادها و ادامه فعالیت سیاسی نقش داشتند.
بنابراین، ایجاد نگرانی درباره ماهیت یک سازمان میتوانست بر رابطه جوانان با آن تأثیر بگذارد.
اتهامهای اخلاقی، مذهبی و امنیتی از این جهت اهمیت داشتند که هرکدام بخشی از اعتماد اجتماعی را هدف قرار میدادند.
اتهام بیاعتقادی مذهبی میتوانست در میان خانوادههای مذهبی اثر بگذارد.
اتهام وابستگی خارجی یا جاسوسی، استقلال سیاسی سازمان را زیر سؤال میبرد.
اتهام رفتار غیراخلاقی نیز میتوانست مانع مراجعه جوانان و خانوادهها به دفاتر شود.
از دیدگاه مجاهدین، این مجموعه اتهامها بخشی از کارزار بیاعتبار کردن سازمان بود.
چگونه میان رهبری و هواداران فاصله ایجاد میشد؟
یکی از محورهای تبلیغاتی این دوره، تفکیک میان رهبران و هواداران سازمان بود.
در برخی موضعگیریها، هواداران مجاهدین افرادی صادق معرفی میشدند که از سوی رهبران خود گمراه شدهاند.
این شیوه، با اتهامزنی مستقیم به همه اعضا تفاوت داشت.
در چنین تبلیغاتی، هدف آن بود که هواداران از رهبری سازمان فاصله بگیرند و پیوند تشکیلاتی تضعیف شود.
برای سازمانی که در حال گسترش شبکه اجتماعی خود بود، چنین تبلیغاتی میتوانست اهمیت عملی داشته باشد.
در مقابل، مجاهدین از طریق جلسات آموزشی، نشریه و ارتباط مستقیم با هواداران میکوشیدند مواضع رهبری و سازمان را توضیح دهند.
این فعالیتها علاوه بر جنبه آموزشی، پاسخ به تلاش برای ایجاد فاصله میان بدنه و رهبری سازمان بود.
چماقداری؛ فشار بر امکان فعالیت علنی
حمله به دفاتر و اجتماعات سیاسی، یکی از ویژگیهای این دوره بود.
در جریان این حملات، اعضا و هواداران سازمان با خشونت روبهرو شدند.
در روایت مجاهدین، این اقدامات به نیروهای طرفدار خمینی و گروههای موسوم به حزباللهی نسبت داده میشد.
اهمیت این حملات در آن بود که آزادی فعالیت سیاسی را در عمل محدود میکرد.
ممکن بود یک سازمان از نظر رسمی اجازه انتشار نشریه یا برگزاری اجتماع داشته باشد، ولی اعضای آن هنگام انجام همین فعالیتها هدف حمله قرار گیرند.
در چنین وضعیتی، فاصله میان حق قانونی و امکان واقعی استفاده از آن آشکار میشد.
مجاهدین در برابر این حملات، از انتشار گزارشها، اعتراض سیاسی و برگزاری تجمع استفاده کردند.
افشای نوار آیت
یکی از رویدادهای مهم این دوره، انتشار نوار سخنان حسن آیت بود.
حسن آیت از چهرههای حزب جمهوری اسلامی و از مخالفان سیاسی بنیصدر به شمار میرفت.
انتشار نوار سخنان او در روزنامه انقلاب اسلامی به یکی از موضوعات مهم کشمکشهای سیاسی سال ۱۳۵۹ تبدیل شد.
این واقعه برای مجاهدین اهمیت داشت؛ زیرا در چارچوب اختلافات درون حاکمیت و برخورد با نیروهای سیاسی مستقل قابل بررسی بود.
از دیدگاه سازمان، انتشار این نوار امکان تازهای برای افشای بخشی از مناسبات و برنامههای سیاسی نیروهای حاکم فراهم کرد.
در اینجا جنگ سیاسی از یک حمله خیابانی به انتشار اطلاعات و واکنش افکار عمومی منتقل شد.
مسئله دیگر تنها مقابله با مهاجمان نبود. سخنان یکی از چهرههای سیاسی حاکمیت در معرض قضاوت عمومی قرار گرفته بود.
پرونده محمدرضا سعادتی (سید)
یکی از مهمترین پروندههای امنیتی این دوره، بازداشت محمدرضا سعادتی، از اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران، بود.
سعادتی در سال ۱۳۵۸ به اتهام ارتباط اطلاعاتی با شوروی بازداشت شد.
این پرونده از آغاز، موضوع اختلاف سیاسی میان حکومت و مجاهدین شد.
حکومت پرونده را مسئلهای امنیتی معرفی میکرد.
مجاهدین در مقابل، بازداشت سعادتی و نحوه برخورد با او را در چارچوب فشار سیاسی علیه سازمان ارزیابی میکردند.
اهمیت پرونده از آنجا ناشی میشد که اتهام جاسوسی، به اعتبار و استقلال سیاسی سازمان ارتباط پیدا میکرد.
در فضای پس از انقلاب، نسبت دادن ارتباط اطلاعاتی با یک قدرت خارجی میتوانست پیامدهای تبلیغاتی گستردهای داشته باشد.
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
سازمان در برابر بازداشت سعادتی، فعالیتهای اعتراضی و تبلیغاتی انجام داد.
برگزاری تجمع و راهپیمایی، انتشار مواضع و اعتراض به نحوه برخورد با او، از اقدامات مجاهدین بود.
در این مرحله، مسئله یک پرونده قضایی به موضوعی عمومی تبدیل شد.
مجاهدین تلاش میکردند نشان دهند که بازداشت سعادتی تنها یک موضوع فردی نیست و پیامدهای سیاسی آن متوجه کل سازمان است.
حکومت نیز بر جنبه امنیتی پرونده تأکید داشت.
به این ترتیب، پرونده سعادتی به یکی از میدانهای رویارویی سیاسی و تبلیغاتی تبدیل شد.
محاکمه سعادتی و تشدید فشارها
در سال ۱۳۵۹، موضوع محاکمه سعادتی بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفت.
در تاریخچه این دوره، طرح مجدد محاکمه با تشدید فشارها علیه مجاهدین و محدودیت در انتشار اعلامیههای سازمان مرتبط دانسته شده است.
همزمان، آغاز جنگ ایران و عراق شرایط سیاسی کشور را دگرگون کرده بود.
این تحولات نشان میداد که پرونده سعادتی از فضای عمومی منازعه میان حکومت و مجاهدین جدا نبود.
سعادتی سرانجام در سال ۱۳۶۰ در زندان اعدام شد.
سرنوشت او یکی از تلخترین رویدادهای این دوره و از موضوعات مهم تاریخ رویارویی حکومت با مجاهدین است.
آیا پرونده سعادتی به هدف سیاسی حکومت خدمت کرد؟
پرونده سعادتی فشار امنیتی و تبلیغاتی مهمی بر سازمان وارد کرد.
اتهام جاسوسی در فضای سیاسی آن دوره، ابزاری برای زیر سؤال بردن اعتبار مجاهدین بود.
در مقابل، اعتراضهای سازمان باعث شد پرونده در سطح افکار عمومی مطرح شود و به موضوعی فراتر از یک رسیدگی قضایی تبدیل گردد.
با وجود این، فعالیتهای اعتراضی نتوانستند از اعدام سعادتی در سال ۱۳۶۰ جلوگیری کنند.
این نتیجه باید بهروشنی بیان شود.
در یک نبرد سیاسی، مطرح شدن موضوع در افکار عمومی و جلوگیری از اجرای تصمیم حکومت، دو نتیجه متفاوتاند.
تجربه عملی فصل سیزدهم
در این مرحله، حکومت از ابزارهای گوناگون امنیتی، قضایی و تبلیغاتی استفاده میکرد. مجاهدین نیز با فعالیت رسانهای، اعتراض عمومی و ارتباط با هواداران مقابله میکردند.
پرونده محمدرضا سعادتی نشان داد که یک پرونده امنیتی میتواند به موضوع جنگ سیاسی میان حکومت و یک سازمان مخالف تبدیل شود.
نتیجه این تجربه آن بود که مقابله تبلیغاتی و سیاسی، لزوماً مانع اجرای تصمیمهای قضایی و امنیتی حکومت نمیشود؛ هر عرصه از رویارویی، امکانات و محدودیتهای خود را دارد.
فصل چهاردهم
امجدیه؛ چرا خمینی رویارویی را تشدید کرد؟
از «چه باید کرد؟» تا آخرین تلاشها برای حفظ فعالیت علنی
اجتماع امجدیه؛ یک نقطه عطف
در خرداد ۱۳۵۹، سازمان مجاهدین خلق ایران اجتماع بزرگی در ورزشگاه امجدیه تهران برگزار کرد.
مسعود رجوی در این اجتماع با عنوان «چه باید کرد؟» سخنرانی کرد.
اهمیت این سخنرانی تنها به شمار شرکتکنندگان مربوط نبود. موضوع اصلی آن، شرایط سیاسی کشور و آینده آزادیهای دموکراتیک بود.
در آن زمان، اختلاف میان مجاهدین و نیروهای حامی خمینی شدت گرفته بود. حملات به اجتماعات و دفاتر ادامه داشت و فشار تبلیغاتی علیه سازمان افزایش یافته بود.
اجتماع امجدیه، فرصتی برای طرح علنی مواضع سازمان در برابر این شرایط فراهم کرد.
چرا امجدیه اهمیت سیاسی پیدا کرد؟
در یک اجتماع بزرگ، سازمان میتواند توان بسیج اجتماعی خود را نشان دهد.
در امجدیه، مجاهدین علاوه بر معرفی مواضع سیاسی، نشان دادند که همچنان از امکان گردآوردن شمار زیادی از هواداران برخوردارند.
این موضوع در فضای سیاسی سال ۱۳۵۹ اهمیت داشت.
نیروهای حاکم در مسیر تثبیت قدرت حرکت میکردند. مجاهدین نیز فعالیت علنی خود را گسترش داده بودند.
از این رو، اجتماع امجدیه به نمادی از اختلاف بر سر آینده فعالیت سیاسی تبدیل شد.
واکنش خمینی چه بود؟
پس از اجتماع امجدیه، خمینی مواضع تندی علیه مجاهدین اتخاذ کرد.
این موضعگیریها، فشار سیاسی بر سازمان را افزایش داد.
در روایت مجاهدین، سخنان خمینی پس از امجدیه نشانه ورود حاکمیت به مرحله تازهای از برخورد با سازمان بود.
در چنین شرایطی، رهبری مجاهدین با تصمیمی دشوار روبهرو شد.
ادامه فعالیت علنی به شکل پیشین، میتوانست برخوردهای گستردهتری را در پی داشته باشد.
عقبنشینی کامل نیز به معنای از دست دادن استقلال سیاسی و امکانات سازمان بود.
مجاهدین چه تصمیمی گرفتند؟
در تاریخچه این دوره، یکی از اقدامات مهم سازمان پس از تشدید فشارها، محدود کردن فعالیتهای علنی و تعطیل کردن برخی ستادها و انتشار نشریه در مقطعی از رویارویی است.
این تصمیم در چارچوب سیاست عقب انداختن برخورد نهایی اتخاذ شد.
سازمان میکوشید از ورود به وضعیتی جلوگیری کند که امکان ادامه فعالیت سیاسی بهطور کامل از میان برود.
در این مرحله، عقبنشینی در شکل فعالیت با تغییر مواضع سیاسی یکسان نبود.
مجاهدین همچنان با ولایت فقیه مخالفت داشتند و از آزادیهای دموکراتیک دفاع میکردند.
تغییر، در شیوه و میزان حضور علنی بود.
جنگ ایران و عراق؛ تغییر شرایط سیاسی
در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، عراق حمله نظامی گستردهای به ایران آغاز کرد.
این حمله، شرایط کشور را دگرگون ساخت.
جنگ، بخش مهمی از توجه حکومت، نیروهای سیاسی و جامعه را به خود معطوف کرد.
مجاهدین حمله عراق را تجاوز اعلام کردند و در آغاز جنگ، حضور مستقل در جبههها را در پیش گرفتند.
در همان حال، اختلاف سیاسی آنان با خمینی ادامه داشت.
سازمان میان دفاع از کشور در برابر تجاوز خارجی و پذیرش سیاستهای حکومت تفاوت قائل میشد.
این موضع از نظر سیاسی اهمیت داشت؛ زیرا جنگ ایران و عراق به یکی از موضوعات اصلی سیاست داخلی و خارجی تبدیل شده بود.
جنگ چه تأثیری بر رویارویی داخلی گذاشت؟
آغاز جنگ، اولویتهای سیاسی و امنیتی حکومت را تغییر داد.
در روایت مجاهدین، این تحول موجب شد برخورد نهایی با سازمان برای مدتی به تعویق بیفتد.
با وجود این، فشارهای سیاسی و امنیتی ادامه یافت.
موضوع محاکمه محمدرضا سعادتی بار دیگر مطرح شد و محدودیتهایی بر فعالیت سازمان اعمال گردید.
در نتیجه، جنگ خارجی به پایان اختلاف داخلی منجر نشد.
دو رویارویی همزمان جریان داشتند: جنگ نظامی با عراق و منازعه سیاسی حکومت با نیروهای مخالف.
گروگانگیری سفارت آمریکا؛ یک میدان تازه جنگ سیاسی
در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا در تهران را اشغال کردند و کارکنان آمریکایی را به گروگان گرفتند.
این بحران ۴۴۴ روز ادامه یافت و در ۳۰ دی ۱۳۵۹ پایان یافت.
گروگانگیری بر سیاست داخلی ایران تأثیر گستردهای گذاشت.
در روایت مجاهدین، این رویداد به تقویت فضای سیاسی مورد نظر خمینی و محدود شدن امکان طرح مسائل آزادیهای دموکراتیک کمک کرد.
سازمان در ادامه، با انتشار مطالبی درباره پشت پرده گروگانگیری، سیاست حکومت در این زمینه را مورد انتقاد قرار داد.
این اقدام، بخشی از جنگ سیاسی مجاهدین با حاکمیت بود.
مسئله اصلی آن بود که یک بحران بینالمللی چگونه میتواند بر مناسبات قدرت در داخل کشور اثر بگذارد.
آخرین تلاشها برای جلوگیری از برخورد نهایی
در بهار ۱۳۶۰، فشارها علیه مجاهدین افزایش یافت.
در ۱۵ اردیبهشت، تظاهرات مادران و خانوادههای هواداران مجاهدین در اعتراض به حملات و خشونتها برگزار شد.
در ادامه، مسعود رجوی طی نامهای به خمینی، نسبت به چماقداری و برخورد با هواداران سازمان اعتراض کرد و خواستار امکان دیدار با او شد.
در پاسخ خمینی، بازگشت مجاهدین از مسیر سیاسی خود شرط اساسی هرگونه نزدیکی مطرح شد.
این مکاتبه یکی از آخرین نمونههای تلاش برای حل اختلاف از طریق موضعگیری و ارتباط سیاسی مستقیم بود.
چرا این مکاتبه اهمیت داشت؟
در این مرحله، اختلاف میان دو طرف به نقطهای رسیده بود که مسئله دیگر تنها یک قانون، یک انتخابات یا یک اجتماع نبود.
خمینی از مجاهدین تغییر مسیر سیاسی میخواست.
مجاهدین نیز حاضر نبودند استقلال سیاسی و مواضع اصلی خود را کنار بگذارند.
در نتیجه، امکان توافق بر سر ادامه فعالیت سیاسی محدودتر شد.
این اختلاف در هفتههای بعد شدت گرفت.
از عزل بنیصدر تا ۳۰ خرداد
در خرداد ۱۳۶۰، بحران سیاسی کشور به اوج رسید.
اختلاف ابوالحسن بنیصدر با نیروهای حامی خمینی تشدید شد. مجلس روند بررسی عدم کفایت سیاسی او را پیش برد و خمینی نیز از بنیصدر فاصله گرفت.
در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، مجاهدین تظاهرات بزرگی در تهران برگزار کردند.
نیروهای حکومتی با تظاهرات برخورد کردند و شماری از شرکتکنندگان کشته، زخمی یا بازداشت شدند.
این رویداد نقطه پایان دوره فعالیت علنی مجاهدین و آغاز مرحله تازهای از رویارویی بود.
از این پس، شرایط سیاسی و تشکیلاتی سازمان بهطور بنیادی تغییر کرد.
آیا سیاست عقب انداختن رویارویی به نتیجه رسید؟
برای پاسخ، باید هدف و نتیجه را جداگانه بررسی کرد.
مجاهدین میخواستند از رویارویی زودهنگام جلوگیری کنند و فرصت بیشتری برای گسترش فعالیت سیاسی و اجتماعی به دست آورند.
این فرصت تا خرداد ۱۳۶۰ ادامه یافت.
در این فاصله، سازمان توانست شبکه گستردهای از هواداران، دفاتر، نشریات و فعالیتهای آموزشی و سیاسی ایجاد کند.
در مقابل، نتوانست از بسته شدن فضای فعالیت علنی و برخورد گسترده حکومت در خرداد ۱۳۶۰ جلوگیری کند.
بنابراین، نتیجه این راهبرد دو وجه داشت.
سازمان توانست زمان بیشتری برای فعالیت علنی به دست آورد. سرانجام نیز رویارویی گسترده رخ داد و دوره فعالیت قانونی و علنی آن پایان یافت.
تجربه عملی فصل چهاردهم
در فاصله اجتماع امجدیه تا ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، جنگ سیاسی مجاهدین با حکومت وارد مرحلهای تعیینکننده شد.
حکومت فشارهای سیاسی و امنیتی را افزایش داد. مجاهدین برای حفظ امکان فعالیت علنی، شیوه حضور خود را تغییر دادند و تلاش کردند از برخورد نهایی جلوگیری کنند.
آغاز جنگ ایران و عراق، بحران گروگانگیری و اختلافات درون حاکمیت، همگی بر زمان و شکل این رویارویی اثر گذاشتند.
تجربه این مرحله آن است که در یک منازعه سیاسی، زمانبندی تصمیمها و شناخت شرایط متغیر قدرت، بر امکانات عملی طرفین تأثیر مستقیم دارد.
پایان بخش سوم
دو سال و نیم جنگ سیاسی؛ از فرصت فعالیت علنی تا ۳۰ خرداد
در فاصله بهمن ۱۳۵۷ تا خرداد ۱۳۶۰، سازمان مجاهدین خلق ایران از یک تشکیلات عمدتاً مخفی و زنداندیده، به سازمانی با فعالیت گسترده علنی تبدیل شد.
این تحول در شرایطی صورت گرفت که حکومت تازهتأسیس در حال تمرکز قدرت بود و اختلاف بر سر آزادیهای سیاسی، قانون اساسی و آینده کشور شدت میگرفت.
مجاهدین در این دوره، دفاع از آزادیهای دموکراتیک را در مرکز مواضع خود قرار دادند. با ولایت فقیه مخالفت کردند، در انتخابات شرکت داشتند، شبکه هواداری خود را گسترش دادند، جلسات آموزشی برگزار کردند و از طریق نشریه و اجتماعات سیاسی با جامعه ارتباط برقرار کردند.
در برابر این فعالیتها، حمله به ستادها، فشار بر اجتماعات، اتهامهای تبلیغاتی و پروندههای امنیتی جریان داشت.
پرونده محمدرضا سعادتی (سید)، سخنرانی امجدیه، بحران گروگانگیری، آغاز جنگ ایران و عراق و تشدید اختلافات سیاسی در سال ۱۳۶۰، هرکدام بر مسیر رویارویی تأثیر گذاشتند.
در تمام این دوره، یکی از اهداف اصلی مجاهدین حفظ استقلال سیاسی و به تأخیر انداختن رویارویی نهایی بود.
این سیاست امکان ادامه فعالیت علنی را برای مدتی فراهم کرد. با رویدادهای ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، آن دوره پایان یافت.
حاصل عملی این دوره
مهمترین تجربه این دو سال و نیم، پیوند میان شناخت ماهیت حاکمیت و تصمیمهای روزمره سیاسی بود.
اختلاف بر سر قانون اساسی به تصمیم انتخاباتی منجر شد. حملات به ستادها، مسئله حفظ فعالیت علنی را مطرح کرد. اتهامهای تبلیغاتی، انتشار مواضع و ارتباط مستقیم با جامعه را اهمیت بخشید. بحرانهای سیاسی و بینالمللی نیز بر زمانبندی رویارویی تأثیر گذاشتند.
در این دوره، جنگ سیاسی نه یک فعالیت جدا از زندگی تشکیلاتی، بلکه بخشی از تصمیمهای عملی سازمان بود.
اسناد و منابع تاریخی بخش سوم
برای مطالعه و مراجعه، مجموعه منابع این بخش شامل نشریه مجاهد در سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰، متن سخنرانی «چه باید کرد؟» در امجدیه، مجموعه جلسات «تبیین جهان»، مواضع انتخاباتی مسعود رجوی، مکاتبات او با خمینی، گزارشهای مربوط به پرونده محمدرضا سعادتی، روزنامه انقلاب اسلامی و مواضع حزب توده در همان دوره است.
این منابع، همراه با اسناد و خاطرات تاریخی مربوط به فعالیت علنی مجاهدین، امکان مطالعه دقیقتر تصمیمها و اقدامات طرفین را فراهم میکنند.
گذر به بخش چهارم
۳۰ خرداد؛ پایان یک دوره، آغاز نبردی دیگر
پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، شرایط سیاسی ایران وارد مرحله تازهای شد.
محدودیت فعالیت علنی مجاهدین به برخورد گسترده و مسلحانه انجامید. دستگیریها و اعدامها افزایش یافت و سازمان، راهبرد مقابله مسلحانه با حکومت را در پیش گرفت.
همزمان، تشکیل شورای ملی مقاومت ایران به یکی از مهمترین اقدامات سیاسی این مرحله تبدیل شد.
پرسش اصلی بخش چهارم این خواهد بود: مجاهدین پس از پایان فعالیت علنی، چگونه تلاش کردند یک آلترناتیو سیاسی در برابر حکومت ولایت فقیه ایجاد کنند؟
در آن بخش، از ۳۰ خرداد تا بهمن ۱۳۶۰، اقدامات نظامی و سیاسی، تشکیل شورای ملی مقاومت، انتقال مسعود رجوی به پاریس و رویداد ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ به ترتیب تاریخی بررسی خواهند شد.
بخش چهارم
از ۳۰ خرداد تا ۱۹ بهمن
دو جبهه، یک نبرد؛ مقاومت مسلحانه و تشکیل آلترناتیو سیاسی
در فاصله ۳۰ خرداد تا ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، رویارویی سازمان مجاهدین خلق ایران با حکومت ولایت فقیه وارد مرحلهای شد که با دو سال و نیم فعالیت علنی پس از انقلاب تفاوت بنیادی داشت. سرکوب تظاهرات، گسترش بازداشتها و اعدامها، آغاز مقابله مسلحانه، تشکیل شورای ملی مقاومت ایران و انتقال مرکز فعالیت سیاسی به پاریس، در کمتر از هشت ماه مسیر تازهای ایجاد کردند.
این مرحله را نمیتوان تنها با عملیات نظامی یا تنها با تشکیل شورای ملی مقاومت شناخت. دو عرصه به یکدیگر پیوند داشتند. مجاهدین در داخل کشور به مقابله مسلحانه روی آوردند و در عرصه سیاسی برای ایجاد یک ائتلاف مخالف حکومت تلاش کردند.
در سوی دیگر، خمینی و نهادهای امنیتی و نظامی حکومت، سرکوب سازمان و جلوگیری از گسترش آن را دنبال میکردند.
مسئله اصلی این بخش، شناخت تصمیمهایی است که در شرایط دگرگونی سریع قدرت اتخاذ شدند: چرا دوره فعالیت علنی پایان یافت؟ چگونه دو مسیر نظامی و سیاسی همزمان پیش رفتند؟ شورای ملی مقاومت چگونه تشکیل شد؟ پرواز از تهران به پاریس چه تغییری در میدان جنگ سیاسی ایجاد کرد؟ و سرانجام، ضربه ۱۹ بهمن چه پیامدهایی برای ادامه مقاومت داشت؟
فصل پانزدهم
۳۰ خرداد؛ پایان یک راه، آغاز رویارویی تازه
از سرکوب تظاهرات تا تغییر راهبرد مجاهدین
آخرین روزهای فعالیت علنی
در بهار ۱۳۶۰، اختلاف میان مجاهدین و حکومت خمینی به نقطه بحرانی رسیده بود. حملات به هواداران سازمان ادامه داشت، فعالیتهای سیاسی با محدودیت روبهرو بود و اختلاف ابوالحسن بنیصدر با نیروهای نزدیک به خمینی نیز شدت گرفته بود.
مجاهدین در دو سال و نیم گذشته کوشیده بودند از رویارویی زودهنگام جلوگیری کنند. این سیاست به آنان امکان داده بود شبکه گستردهای از هواداران، ستادها، نشریات و فعالیتهای آموزشی ایجاد کنند.
اکنون همان شبکه با خطر سرکوب گسترده روبهرو شده بود.
در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰، خمینی در سخنرانی خود در ورزشگاه امجدیه، مجاهدین را به ایجاد تشنج و درگیری متهم کرد و از مقابله با مخالفانی سخن گفت که آنان را تهدیدی برای حکومت میدانست.
این سخنرانی در شرایطی ایراد شد که بحران سیاسی بنیصدر به اوج رسیده بود. نیروهای حامی خمینی در پی کنار گذاشتن رئیسجمهور بودند و مجاهدین نیز از مواضع بنیصدر در برابر تمرکز قدرت حمایت میکردند.
در نتیجه، اختلافی که پیشتر در عرصه انتخابات، قانون اساسی و اجتماعات سیاسی جریان داشت، به رویارویی مستقیم بر سر قدرت و حق فعالیت مخالفان تبدیل شد.
خمینی چه هدفی را دنبال میکرد؟
حکومت در این مرحله با دو مسئله مرتبط روبهرو بود: کنار گذاشتن بنیصدر از ریاستجمهوری و مهار سازمانی که از توان بسیج سیاسی و تشکیلاتی برخوردار بود.
مجاهدین در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ توانسته بودند شمار زیادی از جوانان را به فعالیت سیاسی جذب کنند. حضور آنان در دانشگاهها، مدارس، ستادها و اجتماعات، به یکی از واقعیتهای سیاسی کشور تبدیل شده بود.
برای نیروهای حامی خمینی، ادامه این فعالیت مستقل با روند تمرکز قدرت تعارض داشت.
سخنرانی ۲۸ خرداد، نشاندهنده شدت گرفتن موضع حکومت علیه سازمان بود. خمینی دیگر اختلاف را تنها به موضوعات انتخاباتی یا ایدئولوژیک محدود نمیکرد؛ او مجاهدین را تهدیدی علیه حکومت معرفی میکرد.
در این شرایط، امکان حل اختلاف از طریق سازوکارهای سیاسی پیشین بهشدت کاهش یافت.
مجاهدین چه تصمیمی گرفتند؟
در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، مجاهدین تظاهرات بزرگی در تهران برگزار کردند.
این تظاهرات در اعتراض به محدودیتهای سیاسی و روند برخورد حکومت با مخالفان شکل گرفت. نیروهای حکومتی با تظاهرکنندگان برخورد کردند. شماری کشته و زخمی شدند و بازداشتهای گستردهای صورت گرفت.
۳۰ خرداد به نقطه عطفی در تاریخ سازمان تبدیل شد.
مجاهدین پس از سرکوب تظاهرات، راهبرد مقابله مسلحانه با حکومت را در پیش گرفتند.
این تصمیم، تغییر مهمی در شکل رویارویی بود. سازمانی که در دو سال و نیم گذشته فعالیت علنی، انتخاباتی و تبلیغاتی را دنبال کرده بود، اکنون به فعالیت مخفی و مبارزه مسلحانه روی میآورد.
این تغییر، نه تنها شیوه فعالیت سازمان، بلکه رابطه آن با جامعه و دیگر نیروهای سیاسی را نیز دگرگون کرد.
چرا ۳۰ خرداد یک نقطه عطف بود؟
تا پیش از ۳۰ خرداد، مجاهدین با وجود فشارها، همچنان از امکانات فعالیت علنی استفاده میکردند.
پس از آن، این امکانات بهشدت محدود شد.
اعضا و هواداران سازمان با خطر بازداشت و اعدام روبهرو شدند. دفاتر علنی دیگر نمیتوانستند نقش گذشته را ایفا کنند و فعالیت تشکیلاتی به شرایط مخفی منتقل شد.
از سوی دیگر، آغاز مقابله مسلحانه، ماهیت رویارویی با حکومت را تغییر داد. حکومت با شدت بیشتری به تعقیب اعضا و شبکههای سازمان پرداخت و مجاهدین نیز عملیات مسلحانه علیه مراکز و مقامات حکومت را آغاز کردند.
این تحول پیامدهای انسانی و سیاسی گستردهای داشت.
در ماهها و سالهای بعد، شمار زیادی از اعضا و هواداران سازمان بازداشت یا اعدام شدند. عملیات مسلحانه نیز به کشته شدن مقامها، نیروهای حکومتی و در برخی حملات، افراد دیگری انجامید.
برای شناخت این دوره، هر دو سوی این واقعیت تاریخی اهمیت دارند: سرکوب گسترده حکومت و پیامدهای خشونت مسلحانه.
جنگ سیاسی پس از ۳۰ خرداد چگونه تغییر کرد؟
تا پیش از این تاریخ، یکی از مسائل اصلی جنگ سیاسی، حفظ امکان فعالیت علنی بود.
پس از ۳۰ خرداد، موضوع اصلی به مشروعیت و آینده حکومت و مخالفان مسلح آن تغییر یافت.
حکومت میکوشید مجاهدین را نیرویی خارج از نظم سیاسی و امنیتی معرفی کند. مجاهدین نیز حکومت ولایت فقیه را فاقد مشروعیت دموکراتیک میدانستند و سرنگونی آن را هدف قرار دادند.
این اختلاف، عرصه تازهای از جنگ سیاسی ایجاد کرد.
اکنون سازمان باید در کنار فعالیت مخفی و مسلحانه، پاسخ میداد که چه ساختار سیاسیای را جایگزین حکومت موجود میداند.
صرف مخالفت با خمینی، پاسخ کامل به این پرسش نبود.
به همین دلیل، تشکیل یک ائتلاف سیاسی در دستور کار قرار گرفت.
تجربه عملی ۳۰ خرداد
۳۰ خرداد پایان سیاست جلوگیری از رویارویی نهایی در چارچوب فعالیت علنی بود.
مجاهدین توانسته بودند در فاصله انقلاب تا آن روز، فعالیت گسترده سیاسی و اجتماعی ایجاد کنند، ولی نتوانستند مانع بسته شدن فضای فعالیت علنی شوند.
حکومت نیز با سرکوب تظاهرات و برخورد با سازمان، توانست فعالیت آشکار آن را محدود کند؛ با این حال، منازعه پایان نیافت و به شکل دیگری ادامه پیدا کرد.
درس این مرحله آن است که تغییر میدان مبارزه، همه محاسبات سیاسی و تشکیلاتی را دگرگون میکند.
از این پس، مسئله مجاهدین تنها حفظ سازمان نبود. آنان باید همزمان با مقابله نظامی، برای معرفی یک جایگزین سیاسی نیز اقدام میکردند.
فصل شانزدهم
دو جبهه، یک تصمیم
چرا مجاهدین مقابله مسلحانه و تشکیل آلترناتیو را همزمان پیش بردند؟
یک راهبرد با دو عرصه متفاوت
پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، مجاهدین دو مسیر را بهصورت همزمان دنبال کردند: مقابله مسلحانه در داخل ایران و ایجاد یک تشکل سیاسی مخالف حکومت.
این دو مسیر، کارکرد یکسانی نداشتند.
مقابله مسلحانه با هدف ضربه زدن به توان حکومت و ادامه رویارویی در شرایط سرکوب شکل گرفت.
فعالیت سیاسی برای معرفی یک جایگزین حکومتی، ایجاد همکاری میان نیروهای مخالف و کسب حمایت در عرصه داخلی و بینالمللی دنبال میشد.
اهمیت تصمیم سازمان در پیوند دادن این دو عرصه بود.
در تاریخ مبارزات سیاسی، مخالفت با یک حکومت لزوماً به معنای توافق مخالفان بر سر حکومت جایگزین نیست. نیروهایی که در نفی یک ساختار سیاسی اشتراک دارند، ممکن است درباره شکل حکومت آینده، حقوق مردم و شیوه انتقال قدرت اختلاف داشته باشند.
مجاهدین پس از ۳۰ خرداد با همین مسئله روبهرو بودند.
چرا مقابله مسلحانه بهتنهایی کافی نبود؟
در ماههای نخست پس از ۳۰ خرداد، سازمان عملیاتهای مسلحانه متعددی علیه مراکز و مقامات حکومت انجام داد.
این عملیاتها فشار امنیتی شدیدی ایجاد کردند و حکومت نیز با گسترش تعقیب، بازداشت و اعدام به آنها پاسخ داد.
در ۷ تیر ۱۳۶۰، انفجار در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی، محمد بهشتی و شمار زیادی از مقامهای حزب و حکومت را کشت.
در ۸ شهریور همان سال نیز انفجار در دفتر نخستوزیری به کشته شدن محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر انجامید.
این دو رویداد از مهمترین حملات آن دوره بودند. مسئولیت و چگونگی اجرای آنها در روایتهای تاریخی و سیاسی محل اختلاف و مناقشه بوده است و انتساب قطعی هر اقدام نیازمند شواهد مشخص همان پرونده است.
آنچه مسلم است، این حملات و مجموعه عملیاتهای مسلحانه، فضای سیاسی و امنیتی کشور را بهشدت تحت تأثیر قرار دادند.
حکومت در پاسخ، دامنه سرکوب مخالفان را گسترش داد. مجاهدین نیز تلاش کردند توان تشکیلات مخفی خود را حفظ کنند.
در چنین شرایطی، مسئله آینده سیاسی کشور همچنان باقی بود.
حتی موفقیت در ضربه زدن به یک مرکز حکومتی، بهتنهایی نشان نمیداد که پس از کنار رفتن حکومت، چه نهادی قدرت را اداره خواهد کرد.
این مسئله، ضرورت یک برنامه سیاسی و تشکل ائتلافی را در راهبرد مجاهدین برجسته میکرد.
آلترناتیو سیاسی چه مسئلهای را حل میکرد؟
تشکیل یک آلترناتیو سیاسی با سه مسئله ارتباط داشت.
نخست، معرفی ساختاری برای اداره دوره انتقال قدرت.
دوم، ایجاد همکاری میان سازمانها و شخصیتهایی که با حکومت ولایت فقیه مخالفت داشتند.
سوم، ارائه برنامهای که امکان ارزیابی اهداف و تعهدات سیاسی مخالفان را فراهم کند.
این اهداف، تشکیل یک تشکل سیاسی را از انتشار یک بیانیه اعتراضی متمایز میکرد.
بیانیه میتواند مخالفت با حکومت را اعلام کند. آلترناتیو سیاسی باید درباره آینده نیز موضع داشته باشد.
از این زاویه، تشکیل شورای ملی مقاومت ایران به یکی از مهمترین اقدامات مجاهدین پس از ۳۰ خرداد تبدیل شد.
اختلاف میان نیروهای مخالف
در سال ۱۳۶۰، نیروهای مخالف حکومت خمینی از نظر پیشینه، ایدئولوژی و برنامه سیاسی یکسان نبودند.
ملیگرایان، نیروهای چپ، جریانهای مذهبی و شخصیتهای مستقل، هرکدام برداشت متفاوتی از تحولات پس از انقلاب داشتند.
همکاری میان این نیروها نیازمند تعیین نقاط مشترک بود.
مجاهدین در تشکیل شورای ملی مقاومت، بر ایجاد یک ائتلاف مخالف حکومت ولایت فقیه تأکید کردند.
در عین حال، مسئله مرزبندی با سلطنت نیز برای آنان اهمیت داشت.
سازمان، بازگشت سلطنت را راهحل آینده ایران نمیدانست و میخواست ائتلاف سیاسی بر پایه مخالفت با هر دو نظام سلطنتی و ولایت فقیه شکل بگیرد.
این مرزبندی، بر ترکیب نیروهای قابل پذیرش در شورا تأثیر گذاشت.
رابطه میان فعالیت داخل و خارج
در این مرحله، بخش مهمی از توان تشکیلاتی مجاهدین همچنان در داخل ایران قرار داشت.
در مقابل، فعالیت سیاسی بینالمللی به امکاناتی نیاز داشت که در شرایط مخفی داخل کشور بهسختی فراهم میشد.
ارتباط با رسانههای خارجی، ملاقات با شخصیتهای سیاسی، برگزاری نشستهای علنی و انتشار برنامه ائتلاف، به فضای امنتری احتیاج داشت.
بنابراین، مسئله انتقال بخشی از فعالیت سیاسی به خارج کشور اهمیت پیدا کرد.
این انتقال به معنای پایان فعالیت داخل ایران نبود. سازمان میخواست دو عرصه را همزمان حفظ کند.
در داخل، مقابله با حکومت ادامه یابد و در خارج، فعالیت سیاسی و بینالمللی گسترش پیدا کند.
پرواز مسعود رجوی و ابوالحسن بنیصدر از تهران به پاریس، در همین چارچوب به یک رویداد تعیینکننده تبدیل شد.
نتیجه این تصمیم چه بود؟
تا پایان تابستان ۱۳۶۰، مجاهدین توانسته بودند در کنار ادامه فعالیت مسلحانه، مسیر تشکیل و معرفی شورای ملی مقاومت را پیش ببرند.
این تحول به سازمان امکان داد که در خارج کشور، با عنوان یک نیروی سیاسی و عضو اصلی ائتلاف مخالف حکومت فعالیت کند.
در عین حال، هزینههای رویارویی مسلحانه در داخل افزایش مییافت و حکومت با تمام امکانات امنیتی و نظامی به مقابله ادامه میداد.
تجربه این فصل آن است که مقابله با یک حکومت و معرفی جایگزین آن، دو مسئله مرتبط ولی متفاوتاند.
مجاهدین در سال ۱۳۶۰ کوشیدند هر دو را در یک راهبرد دنبال کنند. موفقیت و محدودیتهای این انتخاب، در سرنوشت شورای ملی مقاومت و تحولات سالهای بعد آشکار شد.
فصل هفدهم
پروازی که میدان جنگ سیاسی را تغییر داد
از اعلام شورای ملی مقاومت در تهران تا استقرار در پاریس
یک ابتکار در قلب سرکوب
پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، حکومت تلاش میکرد با دستگیری رهبران و اعضای مجاهدین، توان تشکیلاتی سازمان را از میان ببرد.
در همین شرایط، مسعود رجوی تشکیل شورای ملی مقاومت ایران را اعلام کرد.
اعلام شورا در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، همزمان با سالگرد قیام ملی ۳۰ تیر ۱۳۳۱، انجام شد؛ روزی که در تاریخ مبارزات ملی ایران با بازگشت محمد مصدق به نخستوزیری پیوند خورده است.
انتخاب این تاریخ، معنای سیاسی روشنی داشت.
مجاهدین میخواستند تشکیل شورا را در امتداد مبارزات ملی و دموکراتیک مردم ایران معرفی کنند.
این اقدام در شرایطی صورت گرفت که حکومت بهشدت در پی شناسایی و دستگیری مسئولان سازمان بود.
به همین دلیل، اعلام شورا از تهران اهمیت ویژهای پیدا کرد.
حکومت میکوشید با فشار امنیتی، فعالیت سیاسی مخالفان را متوقف کند. در مقابل، مجاهدین تشکیل یک ائتلاف سیاسی را اعلام کردند.
چرا شورای ملی مقاومت تشکیل شد؟
هدف شورا ایجاد چارچوبی برای همکاری نیروهای مخالف حکومت ولایت فقیه بود.
مجاهدین از آغاز بر این موضوع تأکید داشتند که مبارزه برای تغییر حکومت، نباید به حاکمیت انحصاری یک سازمان منجر شود.
از این رو، شورا بهعنوان تشکلی ائتلافی معرفی شد.
در این ساختار، سازمانها و شخصیتهای سیاسی میتوانستند با حفظ هویت خود، در چارچوب برنامه مشترک همکاری کنند.
موضوع اصلی، توافق بر سر نفی حکومت ولایت فقیه و ایجاد یک ساختار سیاسی جایگزین بود.
شورا در ادامه فعالیت خود، برنامه سیاسی و مقررات داخلی را تدوین کرد و درباره وظایف دولت موقت و آینده ساختار سیاسی کشور موضع گرفت.
این روند، تشکیل شورا را از یک اعلامیه اولیه به فعالیت یک تشکل سیاسی تبدیل کرد.
بنیصدر چگونه وارد این مسیر شد؟
ابوالحسن بنیصدر، نخستین رئیسجمهور پس از انقلاب، در خرداد ۱۳۶۰ از قدرت کنار گذاشته شد.
اختلاف او با خمینی و نیروهای حزب جمهوری اسلامی، به یکی از مهمترین بحرانهای سیاسی آن دوره تبدیل شده بود.
پس از عزل بنیصدر، او در اختفا به سر میبرد.
مجاهدین در این مرحله از بنیصدر حمایت کردند و همکاری سیاسی میان او و مسعود رجوی شکل گرفت.
این همکاری از نظر سیاسی اهمیت داشت.
بنیصدر نخستین رئیسجمهور منتخب پس از انقلاب بود و حضور او در کنار رجوی میتوانست به ائتلاف مخالف حکومت، بازتاب سیاسی گستردهتری بدهد.
در مقابل، اختلافات پیشین بنیصدر و مجاهدین نیز واقعیتی شناختهشده بود.
همکاری آنان نشان میداد که تحولات خرداد ۱۳۶۰، مناسبات نیروهای سیاسی را تغییر داده است.
تصمیم برای خروج از ایران
در تابستان ۱۳۶۰، شرایط امنیتی تهران برای رهبران تحت تعقیب بسیار دشوار شده بود.
ادامه فعالیت سیاسی علنی در داخل کشور امکان محدودی داشت.
در چنین شرایطی، تصمیم برای انتقال مسعود رجوی و بنیصدر به خارج کشور اتخاذ شد.
این تصمیم یک مسئله مهم را حل میکرد: فراهم کردن امکان فعالیت سیاسی و بینالمللی در شرایطی که رهبران مورد تعقیب حکومت بودند.
در عین حال، خروج از کشور هزینههایی نیز داشت.
فاصله گرفتن از میدان داخلی، ارتباط مستقیم با شبکههای تشکیلاتی را دشوارتر میکرد و فعالیت سیاسی را به شرایط و قوانین کشورهای میزبان وابسته میساخت.
با وجود این محدودیتها، انتقال به خارج میتوانست امکان معرفی شورا و ارتباط با نیروهای سیاسی بینالمللی را فراهم کند.
۷ مرداد ۱۳۶۰؛ پرواز از تهران
در ۷ مرداد ۱۳۶۰، برابر با ۲۹ ژوئیه ۱۹۸۱، هواپیمای نظامی ایرانی با هدایت سرهنگ خلبان بهزاد معزی، مسعود رجوی و ابوالحسن بنیصدر را از ایران خارج کرد.
هواپیما از پایگاه هوایی تهران به پرواز درآمد و در فرانسه فرود آمد.
این رویداد بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت.
خبرگزاریها و روزنامههای خارجی، خروج رئیسجمهور برکنارشده و رهبر مجاهدین از ایران را گزارش کردند.
گزارش معاصر نشریه Jeune Afrique، منتشرشده در اوت ۱۹۸۱، از فرود هواپیما در فرودگاه نظامی اورو در فرانسه و حضور بنیصدر، رجوی و بهزاد معزی خبر داد.
این گزارش در مجموعه اسناد منتشرشده و آرشیوی نیز حفظ شده است.
سازمان سیا
چرا این پرواز اهمیت سیاسی داشت؟
پرواز از تهران به فرانسه، چند پیامد همزمان داشت.
نخست، مسعود رجوی و بنیصدر از دسترس مستقیم دستگاه امنیتی حکومت خارج شدند.
دوم، امکان فعالیت سیاسی علنی در خارج کشور برای آنان فراهم شد.
سوم، تشکیل شورای ملی مقاومت در سطح رسانههای بینالمللی مطرح شد.
چهارم، حکومت با وضعیتی روبهرو شد که در آن، بخشی از مخالفان سازمانیافته میتوانستند خارج از مرزهای ایران فعالیت کنند.
این رویداد نشان داد که جنگ سیاسی دیگر به داخل کشور محدود نخواهد ماند.
در ماههای بعد، پاریس به یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی مجاهدین و شورای ملی مقاومت تبدیل شد.
از تهران تا پاریس؛ چه چیزی تغییر کرد؟
پیش از این انتقال، بسیاری از فعالیتهای رهبری سازمان در شرایط اختفا انجام میشد.
پس از ورود به فرانسه، امکان مصاحبه با رسانهها، انتشار مواضع و برگزاری نشستهای سیاسی فراهم شد.
شورای ملی مقاومت نیز در ادامه، جلسات خود را برگزار کرد و برنامه سیاسی و مقررات داخلی را گسترش داد.
این تحول، شکل جنگ سیاسی را تغییر داد.
اکنون حکومت ایران با مخالفانی روبهرو بود که میتوانستند از طریق رسانههای بینالمللی، فعالیت سیاسی خود را دنبال کنند.
در مقابل، مجاهدین و شورا نیز باید با شرایط تازهای سازگار میشدند: فعالیت در محیط سیاسی و حقوقی کشورهای خارجی، ارتباط با نیروهای گوناگون و پاسخ به پرسشهای بینالمللی درباره برنامه و آینده ایران.
آیا همه نیروهای مخالف به شورا پیوستند؟
تشکیل شورا با استقبال شماری از سازمانها و شخصیتهای مخالف حکومت روبهرو شد.
حزب دموکرات کردستان ایران و تعدادی از چهرههای سیاسی و فرهنگی در دورههای بعد به شورا پیوستند.
در عین حال، همه نیروهای مخالف حکومت به این ائتلاف نپیوستند.
اختلافات ایدئولوژیک، سیاسی و راهبردی همچنان وجود داشت.
بنابراین، تشکیل شورا به معنای اتحاد کامل مخالفان حکومت نبود.
اهمیت آن در ایجاد یک ساختار مشخص برای همکاری نیروهایی بود که برنامه و چارچوب سیاسی شورا را میپذیرفتند.
برنامه شورا؛ از مخالفت تا پیشنهاد حکومت جایگزین
در پاییز ۱۳۶۰، شورا به تدوین و تصویب برنامه و مقررات خود پرداخت.
این برنامه، موضوعاتی مانند دوره انتقال قدرت، وظایف دولت موقت، حقوق سیاسی و آینده ساختار حکومتی را در بر میگرفت.
از نظر جنگ سیاسی، انتشار چنین برنامهای اهمیت داشت.
مخالفان حکومت میتوانستند تنها به نقد و افشای سیاستهای حاکمیت اکتفا کنند. شورای ملی مقاومت تلاش کرد علاوه بر مخالفت، برنامهای برای آینده ارائه دهد.
این اقدام، معیار تازهای برای ارزیابی سیاسی شورا ایجاد میکرد.
از این پس، مخاطبان میتوانستند درباره اهداف اعلامشده، ساختار ائتلاف و برنامه انتقال قدرت پرسش کنند.
نتیجه این مرحله
در فاصله ۳۰ تیر تا پایان پاییز ۱۳۶۰، شورای ملی مقاومت از اعلام موجودیت در تهران به فعالیت سیاسی علنی در پاریس رسید.
پرواز مسعود رجوی و بنیصدر، نقش تعیینکنندهای در این انتقال داشت.
مجاهدین توانستند در کنار ادامه رویارویی داخل کشور، یک مرکز سیاسی در خارج ایجاد کنند.
در مقابل، فعالیت در تبعید، محدودیتها و اختلافات تازهای نیز به همراه داشت که در سالهای بعد آشکار شد.
تجربه عملی این فصل آن است که انتقال میدان فعالیت سیاسی میتواند امکانات تازهای ایجاد کند، ولی مسائل تازهای نیز پیش روی یک سازمان قرار میدهد.
شورای ملی مقاومت از این پس باید در عرصهای فعالیت میکرد که رسانهها، دولتها، احزاب و افکار عمومی بینالمللی در آن نقش داشتند.
فصل هجدهم
۱۹ بهمن؛ ضربهای که مسیر مقاومت را تغییر داد
از کشته شدن موسی خیابانی و اشرف ربیعی تا آغاز یک مرحله تازه
تهران؛ زمستان ۱۳۶۰
در زمستان ۱۳۶۰، سازمان مجاهدین خلق ایران در دو عرصه متفاوت فعالیت میکرد.
در خارج کشور، شورای ملی مقاومت در حال گسترش فعالیت سیاسی و معرفی برنامه خود بود.
در داخل ایران، شبکههای مخفی و مسلح مجاهدین تحت فشار شدید امنیتی قرار داشتند.
حکومت برای شناسایی و انهدام این شبکهها از نیروهای سپاه پاسداران و دستگاههای اطلاعاتی استفاده میکرد.
در چنین شرایطی، موسی خیابانی یکی از مهمترین مسئولان سازمان در داخل کشور بود.
خیابانی از کادرهای قدیمی مجاهدین و از زندانیان سیاسی دوران شاه بود. پس از انقلاب، در فعالیتهای علنی سازمان نقش داشت و پس از ۳۰ خرداد، در رهبری فعالیتهای داخل کشور قرار گرفت.
اشرف ربیعی نیز از اعضای شناختهشده سازمان و از زندانیان سیاسی دوران شاه بود. او در سالهای پس از انقلاب در فعالیتهای سازمان حضور داشت.
در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، این دو به همراه شماری دیگر از اعضای مجاهدین در جریان عملیات نیروهای حکومتی در تهران کشته شدند.
این رویداد یکی از سنگینترین ضربههای آن دوره به سازمان بود.
حکومت چه هدفی داشت؟
در ماههای پس از ۳۰ خرداد، حکومت در پی شناسایی مراکز مخفی و مسئولان اصلی مجاهدین بود.
حضور موسی خیابانی در داخل کشور، برای حکومت اهمیت امنیتی ویژهای داشت.
از میان برداشتن یا دستگیری او میتوانست بر توان سازماندهی شبکههای داخل ایران تأثیر بگذارد.
بنابراین، عملیات ۱۹ بهمن تنها حمله به یک محل استقرار نبود.
هدف آن، ضربه زدن به بخش مهمی از رهبری و ساختار عملیاتی سازمان در داخل کشور بود.
نیروهای حکومتی با محاصره محل استقرار اعضای مجاهدین، عملیات مسلحانهای انجام دادند که به کشته شدن خیابانی، ربیعی و همراهان آنان انجامید.
چرا ۱۹ بهمن نقطه عطف شد؟
در ماههای نخست پس از ۳۰ خرداد، مجاهدین با تکیه بر شبکههای داخل کشور، عملیات مسلحانه و فعالیت مخفی را ادامه داده بودند.
کشته شدن موسی خیابانی، یکی از مسئولان اصلی این فعالیتها، ضربهای جدی به ساختار سازماندهی داخل وارد کرد.
از دست رفتن شمار دیگری از اعضای باتجربه نیز این خسارت را افزایش داد.
در نتیجه، سازمان با مسئله بازسازی مسئولیتها و ادامه فعالیت در شرایط فشار شدیدتر روبهرو شد.
این تحول، محاسبات مربوط به سرعت و امکان سرنگونی حکومت را نیز تحت تأثیر قرار داد.
در روایت تاریخی مجاهدین، ماههای نخست پس از ۳۰ خرداد با امید به سرنگونی سریع حکومت همراه بود. ضربه ۱۹ بهمن و تحولات بعدی نشان دادند که رویارویی طولانیتر خواهد شد.
پیامد سیاسی ضربه
خبر کشته شدن موسی خیابانی و اشرف ربیعی بازتاب گستردهای پیدا کرد.
رسانههای بینالمللی نیز این رویداد را گزارش کردند.
خبرگزاری UPI در ۹ فوریه ۱۹۸۲ گزارش داد که مسعود رجوی در پاریس، کشته شدن اشرف ربیعی و موسی خیابانی را ضربهای سنگین به مخالفان حکومت توصیف کرده است.
UPI Archives
در روایت مجاهدین، این رویداد به نمادی از پایداری اعضای سازمان در برابر نیروهای حکومتی تبدیل شد.
در مقابل، حکومت آن را موفقیتی مهم در مقابله با تشکیلات مخفی مجاهدین معرفی کرد.
بنابراین، ۱۹ بهمن علاوه بر پیامدهای تشکیلاتی و نظامی، به موضوعی در جنگ سیاسی و تبلیغاتی تبدیل شد.
هر طرف میکوشید معنای این رویداد را در افکار عمومی تعیین کند.
مجاهدین چگونه واکنش نشان دادند؟
پس از ۱۹ بهمن، سازمان بر ادامه مقاومت تأکید کرد.
کشته شدن موسی خیابانی و اشرف ربیعی، به معنای پایان فعالیت مجاهدین نبود.
در داخل کشور، بازسازی تشکیلات و ادامه فعالیت مخفی در دستور کار قرار گرفت.
در خارج کشور، شورای ملی مقاومت به فعالیت سیاسی خود ادامه داد.
در این مرحله، اهمیت فعالیت سیاسی بینالمللی افزایش یافت.
با شدت گرفتن فشار امنیتی در داخل، معرفی مواضع سازمان و شورا در خارج کشور به یکی از ابزارهای اصلی ادامه حضور سیاسی تبدیل شد.
آیا جنگ سیاسی پس از ۱۹ بهمن تغییر کرد؟
در ماههای نخست پس از ۳۰ خرداد، بخش مهمی از توجه نیروهای سیاسی به تحولات نظامی و امکان سرنگونی سریع حکومت معطوف بود.
با گذشت زمان و افزایش فشار بر شبکههای مخفی، اختلافات سیاسی درباره راهبرد مبارزه برجستهتر شد.
برخی نیروهای مخالف حکومت، ادامه مبارزه مسلحانه را مورد انتقاد قرار دادند.
اختلاف بر سر هزینههای رویارویی، امکان سرنگونی و ضرورت تغییر راهبرد افزایش یافت.
در روایت مجاهدین، این تحولات به آغاز مرحله تازهای از جنگ سیاسی علیه سازمان انجامید.
اکنون سازمان علاوه بر مقابله با حکومت، با انتقادهایی از سوی بخشی از نیروهای مخالف نیز روبهرو بود.
این انتقادها بر چند موضوع متمرکز میشدند: طولانی شدن مبارزه، هزینههای انسانی، امکان موفقیت راهبرد مسلحانه و آینده ائتلاف سیاسی.
شورای ملی مقاومت با چه آزمونی روبهرو شد؟
شورا در ماههای نخست تشکیل، بر امکان ایجاد یک آلترناتیو سیاسی در برابر حکومت تأکید کرده بود.
در شرایطی که برخی نیروها انتظار تحولات سریع داشتند، طولانی شدن رویارویی میتوانست بر مناسبات درونی ائتلاف تأثیر بگذارد.
پرسش اصلی این بود: آیا نیروهایی که برای مقابله با حکومت به یک ائتلاف پیوستهاند، در صورت طولانی شدن مبارزه نیز بر برنامه مشترک باقی میمانند؟
این مسئله در سالهای بعد به یکی از مهمترین آزمونهای شورا تبدیل شد.
اختلافات بر سر جنگ ایران و عراق، راهبرد مسلحانه، مناسبات خارجی و آینده حکومت، در دورههای بعد به جدایی برخی نیروها از شورا انجامید.
بنابراین، ضربه ۱۹ بهمن را باید در آغاز روندی گستردهتر دید.
این رویداد تنها بر فعالیت داخل کشور اثر نگذاشت؛ به تغییر فضای سیاسی پیرامون سازمان نیز کمک کرد.
نتیجه ۱۹ بهمن چه بود؟
حکومت توانست ضربه مهمی به رهبری و تشکیلات مخفی مجاهدین در داخل کشور وارد کند.
موسی خیابانی، اشرف ربیعی و شماری دیگر از اعضای سازمان کشته شدند.
این خسارت، ادامه فعالیت داخل کشور را دشوارتر کرد و ضرورت بازسازی تشکیلات را افزایش داد.
در مقابل، سازمان و شورای ملی مقاومت به فعالیت خود ادامه دادند.
مرکز سیاسی خارج کشور، به یکی از عرصههای اصلی ادامه رویارویی تبدیل شد.
تجربه عملی ۱۹ بهمن نشان داد که از دست رفتن مسئولان اصلی یک تشکیلات میتواند راهبرد و امکانات آن را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد، بیآنکه لزوماً به پایان موجودیت سیاسی آن منجر شود.
در این مرحله، جنگ سیاسی مجاهدین وارد دورهای شد که در آن، مسئله استمرار مقاومت، حفظ ائتلاف و پاسخ به اختلافات راهبردی اهمیت بیشتری پیدا میکرد.
پایان بخش چهارم
از فعالیت علنی تا مقاومت سازمانیافته
در فاصله ۳۰ خرداد تا ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، سازمان مجاهدین خلق ایران با مجموعهای از تحولات سریع و تعیینکننده روبهرو شد.
سرکوب تظاهرات ۳۰ خرداد، پایان دوره فعالیت علنی را رقم زد. مجاهدین پس از آن به مقابله مسلحانه روی آوردند و همزمان تشکیل یک آلترناتیو سیاسی را دنبال کردند.
شورای ملی مقاومت در ۳۰ تیر ۱۳۶۰ اعلام موجودیت کرد.
در ۷ مرداد، پرواز مسعود رجوی و ابوالحسن بنیصدر به فرانسه، امکان فعالیت سیاسی علنی در خارج کشور را فراهم ساخت.
در ماههای بعد، شورا برنامه و ساختار خود را گسترش داد و مجاهدین در داخل ایران به فعالیت مخفی و مسلحانه ادامه دادند.
سرانجام، در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، کشته شدن موسی خیابانی، اشرف ربیعی و همراهان آنان ضربه سنگینی به تشکیلات داخل وارد کرد.
این رویدادها نشان دادند که دو عرصه نظامی و سیاسی، هرچند با یکدیگر ارتباط داشتند، از شرایط و محدودیتهای متفاوتی برخوردار بودند.
چهار تجربه عملی این مرحله - تغییر شرایط سیاسی میتواند به تغییر کامل راهبرد یک سازمان منجر شود. ۳۰ خرداد نقطه پایان فعالیت علنی مجاهدین و آغاز مرحله مقابله مسلحانه بود.
- مقابله با حکومت و تشکیل آلترناتیو سیاسی، دو وظیفه متفاوتاند. مجاهدین تلاش کردند این دو عرصه را همزمان پیش ببرند.
- انتقال فعالیت سیاسی به خارج کشور، میدان رویارویی را گسترش داد. پرواز ۷ مرداد امکان تازهای برای فعالیت رسانهای و بینالمللی ایجاد کرد.
- ضربه به رهبری تشکیلات، بر زمانبندی و راهبرد مبارزه اثر میگذارد. ۱۹ بهمن یکی از مهمترین آزمونهای استمرار سازمان و فعالیت شورای ملی مقاومت بود.
اسناد و منابع تاریخی بخش چهارم
اسناد اصلی این دوره شامل اطلاعیه اعلام تشکیل شورای ملی مقاومت در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، گزارشهای مربوط به پرواز ۷ مرداد، برنامه و مصوبات اولیه شورا، نشریات و اطلاعیههای مجاهدین در سال ۱۳۶۰، و گزارشهای معاصر از رویداد ۱۹ بهمن است.
برای مطالعه مستقل و تطبیق تاریخی، این منابع نیز اهمیت دارند:
• تاریخچه ریاست شورای ملی مقاومت و اعلام تشکیل شورا؛ شامل تاریخ اعلام شورا و انتقال فعالیت سیاسی به فرانسه.
• آرشیو گزارش ژون آفریک درباره پرواز ۲۹ ژوئیه ۱۹۸۱؛ بازنشر آرشیوی گزارشی معاصر از پرواز و ورود به فرانسه.
• گزارش خبرگزاری UPI درباره رویداد ۱۹ بهمن ۱۳۶۰؛ گزارش منتشرشده در ۹ فوریه ۱۹۸۲.
• گزارش مجله تایم درباره عملیات تهران در فوریه ۱۹۸۲؛ گزارشی از حمله نیروهای حکومتی و کشته شدن اعضای مجاهدین.
بخش پنجم
وقتی سرنگونی فوری به جنگی طولانی تبدیل شد
از بهمن ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۶۴
پس از ضربه ۱۹ بهمن، مسئله اصلی دیگر تنها ادامه مقابله با حکومت نبود. مجاهدین و شورای ملی مقاومت باید با شرایط مبارزهای طولانیتر روبهرو میشدند.
در این مرحله، جنگ سیاسی پیرامون چند موضوع اساسی شدت گرفت: ادامه جنگ ایران و عراق، طرح صلح شورای ملی مقاومت، اختلاف بر سر راهبرد مسلحانه، مناسبات نیروهای عضو شورا و تلاش برای حفظ ائتلاف سیاسی.
پرسش اصلی بخش پنجم این است: وقتی چشمانداز سرنگونی سریع دور شد، مجاهدین چگونه تلاش کردند ابتکار سیاسی را حفظ کنند و در برابر فشارهای تازه بایستند؟
این پرسش، مسیر فصلهای بعدی کتاب را تعیین میکند.
بخش پنجم
وقتی سرنگونی فوری به جنگی طولانی تبدیل شد
از بهمن ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۶۴
پس از ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، جنگ سیاسی علیه مجاهدین وارد مرحله تازهای شد. کشته شدن موسی خیابانی، اشرف ربیعی و شماری از مسئولان و اعضای سازمان، ضربه سنگینی به تشکیلات داخل کشور وارد کرده بود. در ماههای بعد، فشار امنیتی ادامه یافت و با کاهش دامنه عملیات مسلحانه تا پایان سال ۱۳۶۱، چشمانداز سرنگونی سریع حکومت که در ماههای نخست پس از ۳۰ خرداد مطرح بود، از نظر بسیاری از نیروهای سیاسی دورتر شد.
این تغییر، تنها مسئلهای نظامی نبود. پیامدهای آن در مناسبات شورای ملی مقاومت، مواضع احزاب مخالف، رسانههای فارسیزبان خارج کشور و روابط بینالمللی آشکار شد.
تا پیش از آن، بخش مهمی از توجه نیروهای سیاسی به قدرتگیری آلترناتیو و احتمال سقوط حکومت معطوف بود. با طولانی شدن رویارویی، پرسشهای دیگری در مرکز بحث قرار گرفت: مبارزه مسلحانه تا چه زمانی ادامه خواهد یافت؟ هزینههای انسانی آن چه نسبتی با نتایج سیاسی دارد؟ آیا حکومت ولایت فقیه از طریق مذاکره و اصلاح تغییر خواهد کرد؟ آیا شورای ملی مقاومت میتواند انسجام خود را حفظ کند؟
در همین دوره، جنگ ایران و عراق به مهمترین میدان تازه جنگ سیاسی تبدیل شد.
خمینی ادامه جنگ را با شعار «جنگ، جنگ تا پیروزی» دنبال میکرد. مجاهدین و شورای ملی مقاومت، پس از بازپسگیری خرمشهر و عقبنشینی نیروهای عراق از بخش عمده مناطق اشغالی، بر ضرورت پایان جنگ تأکید کردند و شعار «صلح، صلح، آزادی» را در برابر سیاست ادامه جنگ قرار دادند.
از این نقطه، یک نبرد سیاسی بزرگ آغاز شد؛ نبردی که به دیدار مسعود رجوی با طارق عزیز، تصویب طرح صلح شورای ملی مقاومت، فعالیتهای بینالمللی و اختلافات شدید میان نیروهای مخالف حکومت انجامید.
در سال ۱۳۶۴، عرصه دیگری نیز به این رویارویی افزوده شد. ریچارد مورفی، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، در کنگره آمریکا مواضعی علیه مجاهدین بیان کرد. این موضعگیری در آستانه گسترش تماسهای محرمانه دولت رونالد ریگان با حکومت ایران صورت گرفت؛ تماسهایی که بعدها در ماجرای ایرانگیت آشکار شدند.
این بخش، تاریخ پنج نبرد سیاسی بههمپیوسته است: نبرد بر سر ادامه مبارزه، نبرد بر سر صلح، نبرد بر سر انسجام شورای ملی مقاومت، نبرد رسانهای علیه مجاهدین و آغاز رویارویی با سیاست معامله و مماشات دولتهای غربی.
فصل نوزدهم
وقتی سرنگونی فوری محقق نشد
از ضربه ۱۹ بهمن تا نبرد بر سر ادامه مبارزه
نخستین آزمون پس از یک ضربه بزرگ
۱۹ بهمن ۱۳۶۰ نقطه پایان یکی از مراحل مهم مبارزه مجاهدین در داخل ایران بود. نیروهای حکومتی با حمله به محل استقرار موسی خیابانی و اشرف ربیعی در تهران، شماری از مسئولان و اعضای سازمان را کشتند.
این ضربه، ساختار فرماندهی و ارتباطات تشکیلاتی داخل کشور را تحت تأثیر قرار داد.
در ماههای بعد، حکومت با گسترش عملیات امنیتی، دستگیریها و اعدامها، در پی از میان برداشتن شبکههای باقیمانده سازمان بود. مجاهدین نیز تلاش کردند تشکیلات خود را بازسازی کنند و فعالیت مسلحانه را ادامه دهند.
با گذشت زمان، روشن شد که سقوط حکومت در کوتاهمدت تحقق نیافته است.
این واقعیت، مسئله تازهای را در برابر مجاهدین و دیگر نیروهای مخالف قرار داد.
تا زمانی که انتظار سرنگونی سریع وجود داشت، اختلافات درباره مدت مبارزه و هزینههای آن کمتر برجسته میشد. با طولانی شدن رویارویی، همین موضوعات به مرکز بحثهای سیاسی انتقال یافتند.
مخالفان ادامه مبارزه چه میگفتند؟
در این مرحله، بخشی از نیروهای سیاسی، ادامه مبارزه مسلحانه را زیر سؤال بردند.
برخی بر هزینههای انسانی تأکید میکردند. گروهی راهبرد مسلحانه را فاقد چشمانداز موفقیت میدانستند و شماری نیز از ضرورت تغییر شیوه مبارزه و حرکت به سوی فعالیت سیاسی غیرمسلحانه سخن میگفتند.
این انتقادها از یک موضع واحد سرچشمه نمیگرفتند.
نیروهایی مانند حزب توده و سازمان فداییان خلق ایران ـ اکثریت، در آن دوره از سیاستهای اصلی حکومت خمینی حمایت میکردند و با مجاهدین مخالفت داشتند.
در مقابل، برخی جریانهای چپ مخالف حکومت نیز از موضعی متفاوت به نقد راهبرد مسلحانه مجاهدین میپرداختند.
در میان نیروهای ملی و شخصیتهای سیاسی خارج کشور نیز اختلاف بر سر امکان تغییر حکومت و شیوه ادامه مبارزه افزایش یافت.
برای شناخت این مرحله، باید میان مخالفت با حکومت، مخالفت با مجاهدین و مخالفت با راهبرد مسلحانه تفاوت گذاشت. این مواضع در برخی موارد با یکدیگر تلاقی داشتند، ولی الزاماً یکسان نبودند.
جنگ بر سر هزینههای انسانی
یکی از محورهای مهم انتقاد از مجاهدین، شمار کشتهشدگان و اعدامشدگان بود.
در نوشتههای برخی شخصیتهای سیاسی، از جمله علیاصغر حاجسیدجوادی، بر سرنوشت جوانانی تأکید میشد که در رویارویی با حکومت جان باخته بودند.
این موضوع به پرسشی اساسی تبدیل شد: آیا ادامه مبارزه، با توجه به هزینههای انسانی آن، قابل دفاع است؟
از دیدگاه مجاهدین، مسئولیت اصلی اعدامها و سرکوب متوجه حکومت ولایت فقیه بود. آنان عقبنشینی از مبارزه را راه پایان دادن به سرکوب نمیدانستند.
منتقدان راهبرد مسلحانه نیز استدلال میکردند که انتخاب روش مبارزه در میزان هزینههای انسانی و امکان موفقیت سیاسی تأثیر دارد.
این اختلاف، از مهمترین منازعات سیاسی آن دوره بود.
در متن تاریخی سازمان، از کسانی که ادامه مبارزه را زیر سؤال میبردند، با عنوان «میانهبازان» یاد شده است. این عنوان بیانگر ارزیابی سیاسی مجاهدین از بخشی از مخالفان راهبرد آنان بود.
موضوع اصلی برای نویسنده این کتاب، شناخت اقداماتی است که در نتیجه این اختلاف شکل گرفت: انتشار مقالات، صدور بیانیهها، تغییر مواضع سیاسی، خروج از ائتلافها و تلاش برای ایجاد صفبندیهای تازه.
مجاهدین چگونه پاسخ دادند؟
پاسخ سازمان در دو عرصه شکل گرفت.
در عرصه نخست، مجاهدین بر ادامه مبارزه علیه حکومت تأکید کردند و از راهبرد خود دفاع کردند.
در عرصه دوم، برای جلوگیری از کاهش اعتبار سیاسی و انزوای شورای ملی مقاومت، فعالیتهای سیاسی و بینالمللی را گسترش دادند.
این دو عرصه با یکدیگر ارتباط داشتند.
سازمان میخواست نشان دهد که طولانی شدن مبارزه، به معنای پایان امکان تغییر حکومت نیست.
در عین حال، استمرار فعالیت سیاسی شورا میتوانست به حفظ ارتباط با نیروهای مخالف و معرفی برنامه جایگزین کمک کند.
در این مرحله، جنگ سیاسی تنها به دفاع از عملیات مسلحانه محدود نبود. سازمان باید در برابر پرسشهای تازه درباره آینده مبارزه و امکان موفقیت آن نیز پاسخ ارائه میکرد.
چرا موضوع صلح اهمیت پیدا کرد؟
در سال ۱۳۶۱، جنگ ایران و عراق همچنان ادامه داشت.
بازپسگیری خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱، وضعیت جنگ را تغییر داد. نیروهای عراق از بخش عمده مناطق اشغالی عقب نشستند و مسئله ادامه جنگ در خاک عراق مطرح شد.
از این نقطه، اختلاف بر سر پایان دادن به جنگ اهمیت بیشتری یافت.
مجاهدین و شورای ملی مقاومت، ادامه جنگ را در خدمت سیاستهای حکومت خمینی ارزیابی کردند.
این موضع، امکان انتقال ابتکار سیاسی از بحث درباره مبارزه مسلحانه به موضوعی گستردهتر را فراهم میکرد: پایان جنگ و بازگشت صلح.
در اینجا مسئله فقط اختلاف سازمان با حکومت نبود. میلیونها شهروند ایرانی و عراقی از جنگ تأثیر میپذیرفتند و موضوع صلح، مخاطبانی بسیار فراتر از اعضا و هواداران مجاهدین داشت.
یک تغییر مهم در میدان جنگ سیاسی
با طرح مسئله صلح، شورای ملی مقاومت توانست موضوعی مشخص و قابل ارزیابی را در برابر حکومت قرار دهد.
تا آن زمان، حکومت میتوانست مبارزه مسلحانه مجاهدین را بهعنوان تهدیدی علیه امنیت کشور معرفی کند.
در برابر آن، شورا تلاش کرد نشان دهد که مخالفت با ادامه جنگ، به معنای مخالفت با دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران نیست.
این تمایز، اساس ابتکار سیاسی بعدی شد.
شورا میخواست اثبات کند که میتوان هم با تجاوز عراق مخالفت کرد، هم خواهان حفظ مرزهای شناختهشده ایران بود و هم ادامه جنگ پس از فراهم شدن امکان آتشبس را رد کرد.
این موضع، زمینه تدوین طرح صلح را فراهم ساخت.
نتیجه فصل نوزدهم
در فاصله بهمن ۱۳۶۰ تا پایان سال ۱۳۶۱، مجاهدین با واقعیت مبارزهای طولانی روبهرو شدند.
فشار امنیتی حکومت، کاهش توان عملیاتی داخل کشور و افزایش انتقادهای سیاسی، شرایط تازهای ایجاد کرده بود.
سازمان با تأکید بر استمرار مبارزه و گسترش فعالیت سیاسی شورای ملی مقاومت پاسخ داد.
در همین دوره، مسئله صلح به مهمترین فرصت برای طرح ابتکار سیاسی تازه تبدیل شد.
تجربه این مرحله آن بود که طولانی شدن یک رویارویی، علاوه بر توان تشکیلاتی، اعتبار راهبرد و انسجام ائتلافهای سیاسی را نیز به آزمون میگذارد.
مجاهدین برای عبور از این مرحله، به اقدامی نیاز داشتند که تنها دفاع از گذشته نباشد؛ اقدامی که بتواند دستور کار سیاسی تازهای ایجاد کند.
آن اقدام، طرح صلح شورای ملی مقاومت بود.
فصل بیستم
صلح، صلح، آزادی
چگونه شورای ملی مقاومت جنگ را به میدان ابتکار سیاسی تبدیل کرد؟
از خرمشهر تا پرسش بزرگ جنگ
سوم خرداد ۱۳۶۱، خرمشهر پس از ماهها اشغال به دست نیروهای ایرانی بازپس گرفته شد.
این پیروزی نظامی، نقطه عطف مهمی در جنگ ایران و عراق بود.
عراق در شهریور ۱۳۵۹ جنگ را با حمله به ایران آغاز کرده بود. اشغال بخشهایی از خاک ایران، تلفات انسانی و ویرانی گسترده، دفاع در برابر تجاوز را به مسئلهای ملی تبدیل کرده بود.
با بازپسگیری خرمشهر و عقبنشینی نیروهای عراق از بخش عمده مناطق اشغالی، شرایط تغییر کرد.
اکنون پرسش اساسی این بود: آیا جنگ باید تا شکست کامل حکومت عراق ادامه یابد، یا امکان پایان دادن به آن از طریق آتشبس و توافق سیاسی وجود دارد؟
خمینی و فرماندهان حکومت تصمیم گرفتند جنگ را ادامه دهند.
شورای ملی مقاومت در مقابل، پایان دادن به جنگ را در دستور کار قرار داد.
این اختلاف، یکی از مهمترین نبردهای سیاسی دهه ۱۳۶۰ شد.
حکومت چه هدفی را دنبال میکرد؟
حکومت خمینی ادامه جنگ را با ضرورت دستیابی به پیروزی نهایی و تأمین امنیت کشور توجیه میکرد.
در سالهای بعد، شعار «جنگ، جنگ تا پیروزی» به یکی از محورهای اصلی تبلیغات رسمی تبدیل شد.
از دیدگاه مجاهدین، ادامه جنگ پس از بازپسگیری خرمشهر و فراهم شدن امکان مذاکره، دیگر ضرورتی برای دفاع از کشور نداشت.
سازمان این سیاست را به نیاز حکومت برای حفظ فضای سرکوب داخلی و بسیج جامعه در شرایط جنگی مرتبط میدانست.
در این تحلیل، جنگ خارجی به عاملی برای محدود کردن اعتراضهای داخلی و تثبیت قدرت تبدیل شده بود.
این ارزیابی، پایه موضع سیاسی مجاهدین در سالهای بعد شد.
چرا شعار «صلح، صلح، آزادی» انتخاب شد؟
مجاهدین در برابر شعار ادامه جنگ، شعار «صلح، صلح، آزادی» را مطرح کردند.
این شعار سه مفهوم را به یکدیگر پیوند میداد.
صلح، پایان دادن به جنگ ایران و عراق را هدف قرار میداد.
آزادی، مخالفت با سرکوب سیاسی در داخل ایران را بیان میکرد.
پیوند این دو، نشاندهنده تحلیل سازمان از رابطه میان جنگ خارجی و وضعیت سیاسی داخلی بود.
از نظر مجاهدین، ادامه جنگ به حکومت امکان میداد فضای سیاسی کشور را تحت کنترل نگه دارد. پایان جنگ میتوانست یکی از ابزارهای اصلی این وضعیت را از میان بردارد.
در اینجا، یک شعار سیاسی به برنامهای برای اقدام تبدیل شد.
شورا به انتشار مواضع اکتفا نکرد و برای ارائه راهحل مشخص، وارد فعالیت دیپلماتیک شد.
دیدار مسعود رجوی و طارق عزیز
در ۱۹ دی ۱۳۶۱، برابر با ۹ ژانویه ۱۹۸۳، طارق عزیز، معاون نخستوزیر عراق، با مسعود رجوی، رئیس شورای ملی مقاومت ایران، در منطقه پاریس دیدار کرد.
این دیدار در اورسورواز انجام شد.
دو طرف درباره پایان جنگ و امکان دستیابی به صلح گفتوگو کردند و پس از آن، بیانیه مشترکی منتشر شد.
در بیانیه، بر ضرورت حل مسالمتآمیز اختلاف میان ایران و عراق، احترام به استقلال و تمامیت ارضی دو کشور و پایان دادن به جنگ از طریق مذاکره تأکید شد.
این دیدار در رسانههای بینالمللی بازتاب یافت. روزنامه Christian Science Monitor در ۱۱ ژانویه ۱۹۸۳ گزارش داد که گفتوگوهای طارق عزیز و مسعود رجوی حدود پنج ساعت ادامه داشته و دو طرف در بیانیه مشترک، خواهان پایان جنگ شدهاند.
Christian Science Monitor
چرا این دیدار یک اقدام پرخطر سیاسی بود؟
عراق آغازگر جنگ سال ۱۳۵۹ بود.
در نتیجه، دیدار رهبر یک ائتلاف مخالف حکومت ایران با یکی از مقامهای ارشد دولت عراق، در شرایط ادامه جنگ، میتوانست با واکنشهای شدید سیاسی روبهرو شود.
حکومت خمینی از چنین ارتباطی برای متهم کردن مجاهدین به همکاری با دشمن خارجی استفاده میکرد.
شورای ملی مقاومت در مقابل، دیدار را اقدامی برای دستیابی به صلح و پایان جنگ معرفی کرد.
بنابراین، اهمیت سیاسی دیدار در دو مسئله بود.
نخست، امکان اعلام موضع دولت عراق درباره مذاکره و پایان جنگ.
دوم، پاسخ به این پرسش که آیا یک نیروی مخالف حکومت میتواند برای پایان دادن به جنگ، با دولت طرف مقابل مذاکره کند؟
شورا پاسخ مثبت میداد و بر این موضوع تأکید میکرد که مبنای توافق باید استقلال و تمامیت ارضی ایران باشد.
منتقدان این اقدام نیز درباره پیامدهای سیاسی ارتباط با دولت عراق در زمان جنگ پرسشهای جدی مطرح میکردند.
از همین نقطه، نبرد بر سر صلح با نبرد بر سر اعتبار سیاسی مجاهدین پیوند خورد.
طرح صلح؛ از شعار به سند
در ۲۲ اسفند ۱۳۶۱، برابر با ۱۳ مارس ۱۹۸۳، شورای ملی مقاومت ایران طرح صلح خود را تصویب کرد.
این طرح بر مبنای قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر و مرزهای تعیینشده در آن تنظیم شده بود.
طرح صلح، هفت محور اصلی داشت: - اعلام فوری آتشبس در زمین، هوا و دریا.
- تشکیل هیئتی برای نظارت بر آتشبس و عقبنشینی نیروها، با مسئولیت مرجعی مورد توافق دو طرف یا دبیرکل سازمان ملل متحد.
- عقبنشینی نیروهای دو کشور به مرزهای بینالمللی تعیینشده در اسناد مربوط به قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر.
- مبادله همه اسیران جنگی حداکثر ظرف سه ماه پس از آتشبس، با نظارت کمیته بینالمللی صلیب سرخ.
- ارجاع موضوع خسارتهای جنگ به دیوان بینالمللی دادگستری لاهه.
- فراهم کردن شرایط بازگشت پناهندگان دو کشور با تضمین امنیت جان و اموال آنان.
- تدوین قرارداد صلح نهایی بر پایه احترام متقابل به حاکمیت ملی، استقلال، تمامیت ارضی، عدم مداخله و حسن همجواری.
این هفت محور در متن رسمی طرح صلح شورای ملی مقاومت ثبت شدهاند.
Alliance for Public Awareness
چرا قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر اهمیت داشت؟
در سال ۱۹۷۵، ایران و عراق با میانجیگری الجزایر درباره اختلافات مرزی خود توافق کردند.
این توافق، بهویژه در مورد مرز آبی اروندرود، اهمیت داشت.
صدام حسین در آستانه حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹، قرارداد را یکجانبه لغوشده اعلام کرد.
شورای ملی مقاومت با قرار دادن قرارداد ۱۹۷۵ در مبنای طرح صلح، بر بازگشت به مرزهای شناختهشده و حفظ تمامیت ارضی ایران تأکید کرد.
این انتخاب، پاسخ به یکی از مهمترین اتهامهای سیاسی علیه طرح صلح بود.
حکومت میتوانست مذاکره با عراق را به معنای پذیرش خواستههای ارضی آن کشور معرفی کند.
در مقابل، شورا با استناد به قرارداد ۱۹۷۵ و تعیین تکلیف مرزها، تلاش کرد نشان دهد که پیشنهاد صلح بر واگذاری سرزمین استوار نیست.
نقش اسیران جنگی در طرح صلح
یکی از بندهای مهم طرح صلح، مبادله اسیران جنگی بود.
این موضوع تنها یک مسئله نظامی نبود.
هزاران خانواده ایرانی و عراقی در انتظار بازگشت اسیران بودند. ادامه جنگ، مدت اسارت و رنج خانوادهها را افزایش میداد.
شورا در طرح خود، مبادله اسیران را به زمانبندی مشخص و نظارت صلیب سرخ مرتبط کرد.
این بند، جنبه انسانی و حقوقی برنامه صلح را برجسته میکرد.
همچنین ارجاع خسارتهای جنگ به دیوان بینالمللی دادگستری، راهی حقوقی برای بررسی مسئولیتها و مطالبات دو کشور پیشنهاد میداد.
بدین ترتیب، طرح صلح از یک شعار سیاسی به مجموعهای از پیشنهادهای اجرایی تبدیل شد.
عراق چه پاسخی داد؟
دولت عراق پس از انتشار طرح، آمادگی خود را برای بررسی آن بهعنوان مبنای مذاکره اعلام کرد.
در منابع منتشرشده شورای ملی مقاومت، از اعلام رسمی موضع دولت عراق در ۲۱ مارس ۱۹۸۳ یاد شده است.
fr.ncr-iran.org
این موضع، برای شورا اهمیت سیاسی داشت.
اکنون شورا میتوانست اعلام کند که پیشنهادی مشخص برای پایان جنگ ارائه داده و دولت عراق نیز آن را مبنایی قابل قبول برای گفتوگو دانسته است.
حکومت ایران طرح شورا را نپذیرفت و جنگ ادامه یافت.
این اختلاف، به یکی از محورهای اصلی تبلیغات و فعالیت بینالمللی مقاومت تبدیل شد.
کارزار بینالمللی صلح
پس از تصویب طرح، شورای ملی مقاومت فعالیت گستردهای برای جلب حمایت بینالمللی آغاز کرد.
ملاقات با شخصیتهای سیاسی، ارتباط با نمایندگان پارلمانها، انتشار بیانیهها و معرفی طرح صلح در کشورهای مختلف، از اقدامات این کارزار بود.
در تاریخچه مقاومت، از حمایت هزاران شخصیت سیاسی و پارلمانی از طرح صلح یاد شده است.
در متن اولیه این کتاب، رقم هفت هزار امضا آمده است. اسناد منتشرشده شورا در دورههای مختلف از بیش از پنج هزار و سپس بیش از شش هزار حامی نیز نام بردهاند. این ارقام به مراحل متفاوت کارزار مربوطاند و نباید بدون تعیین تاریخ و فهرست امضاکنندگان، بهعنوان یک شمار ثابت برای تمام دوره به کار روند.
NCRI
fr.ncr-iran.org
اهمیت کارزار در آن بود که موضوع صلح را از اختلاف میان مجاهدین و حکومت ایران به بحثی در عرصه بینالمللی منتقل کرد.
شورا میکوشید دولتها و نمایندگان سیاسی را با این پرسش روبهرو کند: چرا جنگی که امکان مذاکره برای پایان آن مطرح شده، همچنان ادامه دارد؟
نتیجه این نبرد چه بود؟
طرح صلح شورای ملی مقاومت نتوانست حکومت خمینی را در سال ۱۳۶۱ یا ۱۳۶۲ به پذیرش آتشبس وادار کند.
جنگ ایران و عراق تا سال ۱۳۶۷ ادامه یافت.
این واقعیت، محدودیت عملی کارزار صلح را نشان میدهد.
در مقابل، شورا توانست برنامهای مشخص برای پایان جنگ ارائه کند و حمایت بینالمللی برای آن به دست آورد.
این اقدام، جایگاه موضوع صلح را در جنگ سیاسی مجاهدین تقویت کرد.
از دیدگاه نویسنده، ابتکار اصلی شورا در این مرحله، انتقال بحث از مخالفت کلی با ادامه جنگ به ارائه راهحلی مشخص و قابل بررسی بود.
تجربه عملی این فصل آن است که یک ابتکار سیاسی زمانی قدرت بیشتری پیدا میکند که از شعار فراتر رود و به سندی دارای پیشنهادهای اجرایی، مبانی حقوقی و امکان حمایت بینالمللی تبدیل شود.
طرح صلح شورای ملی مقاومت چنین تلاشی بود؛ تلاشی که به یکی از مهمترین محورهای جنگ سیاسی سالهای ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۴ تبدیل شد.
فصل بیستویکم
وقتی اختلاف به جدایی انجامید
از بنیصدر تا قاسملو؛ نبرد بر سر انسجام شورای ملی مقاومت
ائتلافی که با یک هدف مشترک شکل گرفت
شورای ملی مقاومت در سال ۱۳۶۰ با هدف ایجاد آلترناتیوی سیاسی در برابر حکومت ولایت فقیه تشکیل شد.
در آغاز، سازمانها و شخصیتهایی با پیشینههای متفاوت در شورا حضور داشتند. مجاهدین، حزب دموکرات کردستان ایران، جبهه دموکراتیک ملی و شماری از گروههای چپ و شخصیتهای مستقل، در مقاطع مختلف به این ائتلاف پیوستند.
این ترکیب، نقطه قوت و در همان حال یکی از دشواریهای شورا بود.
نقطه قوت آن، امکان همکاری نیروهایی بود که از نظر ایدئولوژیک و تشکیلاتی یکسان نبودند.
دشواری آن، اختلاف بر سر راهبرد مبارزه، نحوه تصمیمگیری، مناسبات خارجی و آینده حکومت بود.
تا زمانی که چشمانداز سرنگونی سریع وجود داشت، بخشی از این اختلافات کمتر آشکار میشد. با طولانی شدن مبارزه، مسائل اختلافی اهمیت بیشتری پیدا کردند.
نخستین اختلاف؛ مبارزه تا کجا ادامه خواهد یافت؟
در سال ۱۳۶۱، مجاهدین همچنان بر ضرورت سرنگونی حکومت تأکید میکردند.
در مقابل، برخی شخصیتها و نیروهای سیاسی نسبت به امکان تحقق این هدف در کوتاهمدت تردید داشتند.
این اختلاف بر تصمیمهای عملی تأثیر گذاشت.
نیرویی که سرنگونی حکومت را در آینده نزدیک ممکن میدانست، برای ادامه رویارویی و حفظ سازماندهی موجود آماده میشد.
نیرویی که چنین چشماندازی را واقعبینانه نمیدانست، ممکن بود مذاکره، تغییر راهبرد یا کاهش سطح تقابل را ترجیح دهد.
از اینجا، اختلاف درباره ارزیابی شرایط به اختلاف درباره اقدامات تبدیل شد.
در تاریخچه مجاهدین، از این مرحله بهعنوان آغاز گسترش فشارهای سیاسی برای تغییر مسیر مقاومت یاد شده است.
بنیصدر؛ از همکاری تا جدایی
ابوالحسن بنیصدر در سال ۱۳۶۰، پس از عزل از ریاستجمهوری، همراه با مسعود رجوی به فرانسه رفت.
همکاری بنیصدر با مجاهدین در آن مقطع، یکی از مهمترین تحولات سیاسی مخالفان حکومت بود.
بنیصدر از جایگاه نخستین رئیسجمهور منتخب پس از انقلاب برخوردار بود و حضور او در ائتلاف، به شورای ملی مقاومت اعتبار سیاسی ویژهای میداد.
در مقابل، مجاهدین مهمترین نیروی سازمانیافته شورا بودند.
این همکاری از ابتدا با اختلافات سیاسی و شخصیتی همراه بود، ولی مخالفت با حکومت خمینی زمینه اقدام مشترک را فراهم کرده بود.
با طولانی شدن مبارزه، اختلافات افزایش یافت.
یکی از مهمترین موضوعات، رابطه شورا با عراق و سیاست صلح بود.
آیا بنیصدر با طرح صلح موافق بود؟
در بررسی این اختلاف، یک واقعیت تاریخی اهمیت دارد.
دیدار مسعود رجوی و طارق عزیز در دی ۱۳۶۱ انجام شد. طرح صلح شورای ملی مقاومت نیز در اسفند همان سال به تصویب رسید.
در اسناد منتشرشده شورا آمده است که بنیصدر از دیدار اطلاع داشت و طرح صلح نیز با رأی موافق او تصویب شد.
mojahedin.org
این موضوع، در شناخت روند اختلاف اهمیت دارد.
اختلافات بعدی بنیصدر با رجوی را نمیتوان بدون بررسی مواضع او در زمان تصویب طرح صلح توضیح داد.
همکاری سیاسی آنان در سال ۱۳۶۰ آغاز شده بود، در سالهای ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ ادامه یافت و سرانجام در سال ۱۳۶۳ به جدایی انجامید.
بنیصدر پس از جدایی، انتقادهای گستردهای از مجاهدین و رهبری شورا مطرح کرد.
در مقابل، مجاهدین نیز مواضع و اقدامات او را مورد انتقاد قرار دادند و جدایی را نتیجه اختلافات اساسی سیاسی و راهبردی دانستند.
جنگ سیاسی پس از جدایی
جدایی بنیصدر تنها یک تغییر در ترکیب شورا نبود.
او از چهرههای شناختهشده مخالف حکومت در خارج کشور بود و انتقادهایش در رسانهها بازتاب پیدا میکرد.
به همین دلیل، اختلاف درونی به موضوعی عمومی تبدیل شد.
در چنین شرایطی، هر طرف تلاش میکرد توضیح دهد که مسئولیت شکست همکاری سیاسی بر عهده چه کسی بوده است.
مجاهدین بر استمرار راهبرد سرنگونی و ضرورت حفظ انسجام شورا تأکید کردند.
بنیصدر نیز مسیر سیاسی مستقل خود را دنبال کرد.
در نتیجه، ائتلافی که در سال ۱۳۶۰ با حضور دو چهره اصلی شکل گرفته بود، در سال ۱۳۶۳ با تغییر مهمی روبهرو شد.
گزارش معاصر روزنامه Christian Science Monitor در آوریل ۱۹۸۴، اختلافات بنیصدر و رجوی و پیامدهای جدایی آنان را بررسی کرده است.
Christian Science Monitor
قاسملو؛ اختلافی متفاوت
عبدالرحمان قاسملو، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، یکی دیگر از چهرههای مهم شورای ملی مقاومت بود.
حزب دموکرات کردستان ایران از نیروهای سازمانیافته مخالف حکومت محسوب میشد و در مناطق کردنشین فعالیت داشت.
حضور این حزب در شورا اهمیت سیاسی ویژهای داشت؛ زیرا مسئله حقوق ملیتها و خودمختاری کردستان را به برنامه ائتلاف مرتبط میکرد.
شورای ملی مقاومت در آبان ۱۳۶۲ طرح خودمختاری کردستان ایران را تصویب کرد.
این اقدام، یکی از تلاشهای شورا برای ارائه برنامه مشخص درباره مسائل ملی و منطقهای بود.
در عین حال، اختلافات میان مجاهدین و حزب دموکرات بر سر راهبرد مبارزه و مناسبات با حکومت افزایش یافت.
مذاکره با حکومت؛ حق مستقل حزب یا نقض تعهد ائتلاف؟
یکی از مسائل اصلی اختلاف، تماسها و مذاکرات حزب دموکرات کردستان ایران با نمایندگان حکومت بود.
قاسملو و حزب دموکرات، موضوع مذاکره را در چارچوب تصمیمهای سیاسی مستقل حزب بررسی میکردند.
در مقابل، مجاهدین و شورای ملی مقاومت، مذاکره با حکومت را با تعهدات ائتلافی و راهبرد سرنگونی در تعارض میدانستند.
در اینجا، اختلاف بر سر یک مسئله بنیادی شکل گرفت: آیا یک عضو ائتلاف میتواند درباره موضوعی که بر راهبرد مشترک اثر میگذارد، مستقلاً با حکومت وارد مذاکره شود؟
حزب دموکرات بر استقلال تصمیمگیری خود تأکید داشت.
در مقابل، رهبری شورا بر ضرورت پایبندی اعضا به چارچوب سیاسی مشترک تأکید میکرد.
این اختلاف سرانجام به جدایی حزب دموکرات کردستان ایران از شورای ملی مقاومت در سال ۱۳۶۴ انجامید.
منابع پژوهشی درباره تاریخ حزب دموکرات نیز مذاکرات با حکومت و اختلاف بر سر استقلال تصمیمگیری را از عوامل اصلی این جدایی معرفی کردهاند.
Calhoun
dspace.library.uvic.ca
چرا جدایی قاسملو اهمیت داشت؟
حزب دموکرات کردستان ایران از نیروهای دارای سابقه طولانی مبارزه سیاسی و تشکیلاتی بود.
خروج این حزب از شورا، ترکیب ائتلاف را تغییر داد و به اختلافات میان مخالفان حکومت دامن زد.
در عین حال، شورا به فعالیت خود ادامه داد.
از دیدگاه مجاهدین، حفظ راهبرد مشترک اهمیت بیشتری از باقی ماندن اعضایی داشت که سیاست متفاوتی در قبال حکومت دنبال میکردند.
در مقابل، منتقدان این تصمیم، درباره حدود استقلال سازمانهای عضو و شیوه اداره ائتلاف پرسشهایی مطرح کردند.
این اختلاف، از مسائل مهم تاریخ شورای ملی مقاومت است.
تجربه عملی فصل بیستویکم
جدایی بنیصدر و حزب دموکرات کردستان ایران نشان داد که تشکیل یک ائتلاف سیاسی، پایان اختلافات میان اعضای آن نیست.
در آغاز همکاری، مخالفت با حکومت میتواند زمینه وحدت فراهم کند. با طولانی شدن مبارزه، اختلاف درباره روشها و اهداف میانی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در این مرحله، مجاهدین حفظ راهبرد سرنگونی و انسجام سیاسی شورا را در اولویت قرار دادند.
این انتخاب به ادامه فعالیت شورا با ترکیبی محدودتر انجامید.
تجربه تاریخی این فصل آن است که ائتلاف سیاسی برای استمرار، علاوه بر هدف مشترک، به توافق درباره روش تصمیمگیری، حدود استقلال اعضا و نحوه برخورد با اختلافات راهبردی نیاز دارد.
جداییها، آزمون واقعی همین مسائل بودند.
فصل بیستودوم
جنگی با قلم، نشریه و اتهام
چگونه اختلافات سیاسی به کارزار رسانهای علیه مجاهدین تبدیل شد؟
از میدان نظامی به میدان افکار عمومی
در سالهای ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۴، مجاهدین در شرایطی قرار داشتند که فشار امنیتی حکومت در داخل ایران ادامه داشت و اختلافات میان نیروهای مخالف در خارج کشور نیز افزایش یافته بود.
در این دوره، رسانههای فارسیزبان خارج کشور به یکی از میدانهای اصلی جنگ سیاسی تبدیل شدند.
انتقاد از راهبرد مسلحانه، مناسبات شورای ملی مقاومت، سیاست صلح و نقش رهبری مجاهدین در ائتلاف، موضوع مقالات و موضعگیریهای فراوان بود.
برخی از این انتقادها از سوی مخالفان سیاسی مستقل مطرح میشدند. بخشی نیز از جریانهایی سرچشمه میگرفتند که در گذشته با مجاهدین همکاری داشتند و اکنون در برابر آنان قرار گرفته بودند.
در روایت تاریخی سازمان، این دوره با گسترش «جنگ روانی» علیه مجاهدین شناخته میشود.
برای شناخت این جنگ، باید به ابزارها و موضوعات مشخص آن توجه کرد.
محور نخست؛ مشروعیت مبارزه مسلحانه
یکی از مهمترین موضوعات تبلیغاتی، ادامه مبارزه مسلحانه بود.
منتقدان میپرسیدند عملیات مسلحانه در شرایط تثبیت نسبی حکومت چه نتیجهای دارد و هزینههای آن تا چه اندازه قابل دفاع است.
در برخی نوشتهها، راهبرد مجاهدین «بلانکیستی» معرفی میشد؛ اصطلاحی که در ادبیات سیاسی چپ برای نقد تلاش گروههای کوچک سازمانیافته در تصرف قدرت، بدون اتکا به مشارکت گسترده تودهای، به کار میرفت.
مجاهدین در مقابل، این انتقاد را رد میکردند و بر نقش سازماندهی و مقاومت در برابر حکومت تأکید داشتند.
این اختلاف، به مسئلهای فراتر از ارزیابی چند عملیات تبدیل شد.
موضوع اصلی آن بود که چه نوع مبارزهای میتواند به تغییر حکومت منجر شود.
محور دوم؛ رابطه مجاهدین با آمریکا
در تاریخچه این دوره، از اتهام وابستگی مجاهدین به آمریکا بهعنوان یکی از محورهای تبلیغات مخالفان یاد شده است.
این اتهام در شرایطی مطرح میشد که مجاهدین خود را مخالف سلطنت وابسته به آمریکا و مخالف حکومت ولایت فقیه معرفی میکردند.
حزب توده و سازمان فداییان خلق ایران ـ اکثریت، از جمله جریانهایی بودند که در مواضع سیاسی خود مجاهدین را به نزدیکی با آمریکا متهم میکردند.
این اتهام، از نظر سیاسی اهمیت داشت.
در فضای پس از انقلاب، مخالفت با نفوذ آمریکا یکی از موضوعات اصلی تبلیغات حکومت و نیروهای همسو با آن بود.
بنابراین، وابسته معرفی کردن یک سازمان مخالف میتوانست بر اعتبار آن در میان نیروهای چپ و ضدسلطنتی اثر بگذارد.
مجاهدین در مقابل، بر استقلال سیاسی خود تأکید میکردند و این اتهامها را بخشی از جنگ تبلیغاتی علیه سازمان میدانستند.
محور سوم؛ صلح یا همراهی با عراق؟
پس از دیدار مسعود رجوی با طارق عزیز و تصویب طرح صلح، موضوع مناسبات شورا با عراق به یکی از مهمترین محورهای انتقاد تبدیل شد.
منتقدان میگفتند ارتباط با دولت عراق در زمان جنگ، اعتبار ملی مخالفان حکومت ایران را زیر سؤال میبرد.
شورای ملی مقاومت در پاسخ، بر محتوای طرح صلح و مبنای حقوقی آن تأکید میکرد.
در اینجا، جنگ رسانهای بر سر دو برداشت متفاوت از یک اقدام جریان داشت.
در برداشت نخست، دیدار با مقام عراقی اقدامی برای پایان دادن به جنگ بود.
در برداشت دوم، چنین دیداری به دلیل جایگاه عراق بهعنوان طرف جنگ، مسئلهساز تلقی میشد.
برای ارزیابی این اختلاف، باید میان متن رسمی طرح صلح، اقدامات عملی طرفین و تفسیرهای سیاسی از آن تفاوت گذاشت.
طرح صلح بر قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر، آتشبس، عقبنشینی به مرزها و مبادله اسیران استوار بود.
در مقابل، صرف وجود این مفاد به معنای پایان همه پرسشها درباره مناسبات سیاسی با عراق نبود.
همین اختلاف، در سالهای بعد نیز ادامه یافت.
نقش نشریات فارسیزبان
در متن تاریخی این دوره، از نشریاتی مانند ایرانشهر، پیام ایران، روزگار نو، نیمروز و نشریه جهان در ارتباط با منازعات رسانهای علیه مجاهدین نام برده شده است.
این نشریات از نظر گرایش سیاسی و ترکیب نویسندگان یکسان نبودند.
در دورهای که رسانههای فارسیزبان خارج کشور هنوز امکانات محدودی داشتند، انتشار یک مقاله یا بیانیه میتوانست در میان فعالان سیاسی بازتاب گستردهای پیدا کند.
موضوعات اختلافی نیز از طریق همین رسانهها به مخاطبان منتقل میشدند.
مجاهدین در برابر انتقادها، از نشریات و اطلاعیههای خود برای پاسخگویی استفاده میکردند.
در نتیجه، یک اختلاف تشکیلاتی یا سیاسی ممکن بود به مجموعهای از مقالات و بیانیههای متقابل تبدیل شود.
اختلاف با جریان اقلیت
یکی از نمونههای مهم این دوره، اختلاف مجاهدین با بخشی از جریان فداییان اقلیت بود.
در متن تاریخی سازمان، از اختلاف با جریان مرتبط با مهدی سامع و همچنین اشخاصی مانند زهری و توکل یاد شده است.
در ادبیات سیاسی مجاهدین، برای بخشی از این مخالفان از عنوان «باند تبهکار اقلیت» استفاده شده است.
این عنوان، بخشی از زبان سیاسی منازعه آن دوره بود.
موضوع اصلی اختلاف، ارزیابی راهبرد مسلحانه، رابطه با شورای ملی مقاومت و مواضع مربوط به آینده مبارزه بود.
مجاهدین در پاسخ به این جریان، نوشتهها و اسنادی منتشر کردند که یکی از آنها با عنوان دگردیسی ضدانقلابی؛ جریان انحطاط همهجانبه و عبرتانگیز باند تبهکار اقلیت شناخته میشود.
این اثر از منابع اصلی شناخت مواضع مجاهدین در آن اختلاف است.
در روایت سازمان، فعالیتهای این جریان در فاصله ۲۸ اسفند تا ۲۵ فروردین، به یکی از نمونههای برجسته جنگ تبلیغاتی علیه مجاهدین تبدیل شد.
چگونه اختلاف سیاسی به اتهام ارتباط با وزارت اطلاعات رسید؟
در جریان این منازعات، اتهامهایی درباره ارتباط برخی مخالفان مجاهدین با نهادهای وابسته به حکومت ایران مطرح شد.
در متن اولیه این کتاب، از سخنان مهدی سامع درباره ارتباط برخی اشخاص با نهادهای ایرانی در فرانسه یاد شده است.
این موضوع از نظر تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که جنگ رسانهای در این دوره به اتهامهای امنیتی نیز کشیده شد.
با وجود این، اختلاف سیاسی، انتشار مقاله علیه مجاهدین یا ارتباط اجتماعی با یک نهاد ایرانی، بهتنهایی اثباتکننده همکاری اطلاعاتی نیست.
برای شناخت هر پرونده، اقدامات مشخص، اسناد ارتباط و نقش اشخاص باید جداگانه بررسی شوند.
در تاریخ جنگ سیاسی، یکی از مهمترین مسائل همین تفاوت میان انتقاد سیاسی و عملیات هدایتشده اطلاعاتی است.
مجاهدین در سالهای بعد، با شبکههایی روبهرو شدند که آنها را وابسته به وزارت اطلاعات معرفی کردند. بررسی آن پروندهها، بر اساس اسناد اختصاصی هر دوره، در فصلهای بعدی کتاب انجام میشود.
پاسخ مجاهدین به کارزار رسانهای
مجاهدین در این دوره از چند روش استفاده کردند.
نخست، انتشار پاسخهای سیاسی به منتقدان و توضیح مواضع سازمان.
دوم، دفاع از مشروعیت راهبرد سرنگونی و مخالفت با سیاست اصلاح حکومت.
سوم، معرفی طرح صلح بهعنوان ابتکاری مستقل از منازعات درونی مخالفان.
چهارم، ادامه فعالیت شورای ملی مقاومت و انتشار برنامهها و مصوبات آن.
این اقدامات نشان میدهد که سازمان میکوشید جنگ رسانهای را تنها با پاسخ به اتهامها پیش نبرد.
طرح موضوعات تازه، بهویژه صلح، امکان میداد که ابتکار سیاسی نیز در دستور کار باقی بماند.
نتیجه این مرحله چه بود؟
جنگ رسانهای سالهای ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۴ به پایان اختلافات میان مجاهدین و منتقدانشان منجر نشد.
در برخی موارد، اختلافات تشدید شد و به جدایی نیروها از شورای ملی مقاومت انجامید.
در مقابل، مجاهدین توانستند فعالیت سیاسی و رسانهای خود را ادامه دهند و از طریق کارزار صلح، موضوعی فراتر از اختلافات داخلی مخالفان مطرح کنند.
تجربه عملی این فصل آن است که پاسخگویی به انتقادها و حفظ ابتکار سیاسی، دو وظیفه متفاوت ولی مرتبطاند.
سازمانی که تمام توان خود را صرف پاسخ به مخالفان کند، ممکن است از طرح برنامه و اقدام مستقل بازبماند.
در تجربه این دوره، طرح صلح به یکی از ابزارهای اصلی مجاهدین برای حفظ ابتکار سیاسی تبدیل شد.
فصل بیستوسوم
واشنگتن وارد میدان شد
از موضعگیری ریچارد مورفی تا آغاز سیاست معامله با حکومت خمینی
یک موضعگیری در کنگره آمریکا
در دوم مرداد ۱۳۶۴، برابر با ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۵، ریچارد مورفی، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، در جلسه استماع کمیته فرعی امور اروپا و خاورمیانه مجلس نمایندگان آمریکا درباره مجاهدین خلق موضعگیری کرد.
این رویداد در تاریخ جنگ سیاسی مجاهدین اهمیت ویژهای دارد.
تا آن زمان، بخش مهمی از جنگ تبلیغاتی علیه سازمان از سوی حکومت ایران، جریانهای سیاسی همسو با آن و مخالفان مجاهدین در خارج کشور جریان داشت.
اکنون یکی از مقامهای ارشد وزارت خارجه آمریکا نیز در یک جلسه رسمی کنگره، مواضعی علیه سازمان بیان میکرد.
در متن اولیه این کتاب، این واقعه آغاز مرحلهای از جنگ سیاسی معرفی شده که با سیاست معامله و مماشات دولتهای غربی در قبال حکومت ایران ارتباط پیدا کرد.
مورفی چه گفت؟
مورفی در موضعگیری خود، مجاهدین را جریانی با سابقه اقدامات ضدآمریکایی و خشونت سیاسی معرفی کرد.
در اظهارات او، اتهام مشارکت در ترور آمریکاییها در دوران شاه نیز مطرح شد.
این موضعگیری برای مجاهدین اهمیت داشت؛ زیرا اتهامهایی را که سالها موضوع اختلاف سیاسی بودند، وارد یک سند رسمی سیاست خارجی آمریکا میکرد.
روزنامه واشنگتن پست در ۲۲ آوریل ۱۹۸۷، هنگام گزارش تغییر رویکرد وزارت خارجه آمریکا و ملاقات مقامهای آن با نمایندگان مجاهدین، به موضعگیری مورفی در ژوئیه ۱۹۸۵ نیز اشاره کرد. این گزارش نشان میدهد که موضع وزارت خارجه در آن دوره ثابت نماند و مناسبات آن با سازمان در مقاطع مختلف تغییر کرد.
The Washington Post
چرا این موضعگیری اهمیت داشت؟
اظهارات یک مقام دولتی در کنگره آمریکا با مقاله یک روزنامه یا بیانیه یک گروه سیاسی تفاوت دارد.
چنین اظهاراتی میتواند در گزارشهای رسمی، ارزیابیهای امنیتی و تصمیمهای سیاست خارجی مورد استناد قرار گیرد.
در نتیجه، اختلاف سیاسی درباره یک سازمان، به عرصه تصمیمگیری رسمی یک دولت خارجی منتقل میشود.
برای مجاهدین، این تحول خطر تازهای ایجاد میکرد.
سازمان در تلاش بود خود را بهعنوان بخشی از آلترناتیو سیاسی حکومت ولایت فقیه معرفی کند. موضعگیری منفی یک مقام ارشد آمریکایی میتوانست بر مناسبات بینالمللی آن تأثیر بگذارد.
از این رو، مقابله با چنین اظهاراتی به بخشی از جنگ سیاسی بینالمللی تبدیل شد.
آمریکا در پی چه بود؟
در سالهای نخست دهه ۱۳۶۰، سیاست آمریکا در قبال حکومت ایران با مجموعهای از مسائل پیچیده روبهرو بود.
بحران گروگانگیری سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ پایان یافته بود، ولی روابط دو کشور همچنان خصمانه بود.
جنگ ایران و عراق ادامه داشت و آمریکا نگران پیامدهای منطقهای آن بود.
همزمان، گروگانگیری شهروندان غربی در لبنان، یکی از مسائل مهم سیاست خارجی دولت رونالد ریگان محسوب میشد.
در چنین شرایطی، بخشی از مقامات آمریکایی در پی ایجاد ارتباط با عناصر و مقامهایی در حکومت ایران بودند.
این تماسها در سالهای بعد به معاملات محرمانه تسلیحاتی انجامید.
در نتیجه، موضعگیری مورفی در ژوئیه ۱۹۸۵ در دورهای صورت گرفت که سیاست آمریکا در قبال ایران در حال تغییر و پیچیدهتر شدن بود.
از موضعگیری سیاسی تا معاملات محرمانه
در سال ۱۹۸۵، تماسها و اقدامات محرمانهای برای انتقال تسلیحات آمریکایی به ایران شکل گرفت.
در این روند، اسرائیل نیز نقش واسطه داشت.
مقامات آمریکایی امیدوار بودند که ارتباط با حکومت ایران به آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان کمک کند.
در ادامه، بخشی از درآمد معاملات تسلیحاتی به حمایت از نیروهای کنترا در نیکاراگوئه اختصاص یافت.
این اقدامات بعدها در ماجرای ایرانکنترا یا ایرانگیت آشکار شدند.
رسوایی ایرانگیت در سال ۱۹۸۶ به یکی از بزرگترین بحرانهای سیاسی دولت رونالد ریگان تبدیل شد.
کمیسیون تاور در فوریه ۱۹۸۷ گزارش خود را درباره عملکرد شورای امنیت ملی آمریکا در این ماجرا منتشر کرد.
این گزارش، از اسناد اصلی شناخت روابط محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران است.
رابطه ایرانگیت با جنگ سیاسی علیه مجاهدین چه بود؟
از دیدگاه مجاهدین، موضعگیری مورفی و معاملات محرمانه آمریکا با حکومت ایران، دو رویداد جدا از یکدیگر نبودند.
سازمان معتقد بود که تلاش برای برقراری رابطه با حکومت خمینی، با کاهش حمایت سیاسی از مخالفان آن و طرح اتهام علیه مجاهدین همراه شده است.
این تحلیل در سالهای بعد به یکی از محورهای اصلی جنگ سیاسی مقاومت تبدیل شد.
با این حال، برای شناخت دقیق رابطه میان این رویدادها، باید سه موضوع را از یکدیگر تفکیک کرد.
نخست، موضعگیری رسمی وزارت خارجه آمریکا علیه مجاهدین در ژوئیه ۱۹۸۵.
دوم، تماسها و معاملات محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران.
سوم، این پرسش که آیا موضعگیری علیه مجاهدین بخشی از امتیازدهی سیاسی به حکومت ایران بوده است؟
دو موضوع نخست، رویدادهای تاریخی ثبتشدهاند.
موضوع سوم، به شناخت انگیزهها، تصمیمهای پشتپرده و ارتباط مستقیم میان اقدامات نیاز دارد.
در روایت سیاسی مجاهدین، این ارتباط بخشی از سیاست مماشات معرفی شده است. بررسی اسناد ایرانگیت و مواضع مقامهای آمریکایی، امکان ارزیابی دقیقتر این برداشت را فراهم میکند.
چرا حکومت ایران از چنین وضعیتی سود میبرد؟
حکومت خمینی در سالهای ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۴ با جنگ خارجی، مشکلات اقتصادی و مخالفتهای سیاسی روبهرو بود.
کاهش فشار خارجی و ایجاد ارتباط با دولتهای غربی میتوانست به موقعیت بینالمللی آن کمک کند.
در مقابل، محدود شدن اعتبار و فعالیت بینالمللی مخالفان حکومت نیز میتوانست برای حاکمیت سودمند باشد.
از این زاویه، جنگ سیاسی علیه مجاهدین دیگر فقط مسئلهای داخلی نبود.
مناسبات دولتهای خارجی با حکومت ایران، به عاملی مؤثر بر موقعیت بینالمللی سازمان تبدیل شده بود.
این تحول در سالهای بعد، بهویژه در موضوع فهرستگذاری تروریستی، آشکارتر شد.
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
مجاهدین در برابر اتهامهای مطرحشده از سوی مقامهای آمریکایی، فعالیت سیاسی و تبلیغاتی خود را ادامه دادند.
سازمان تلاش کرد مواضع رسمی آمریکا را به چالش بکشد و تصویری متفاوت از اهداف و فعالیتهای خود ارائه دهد.
در همین دوره، شورای ملی مقاومت نیز کارزار بینالمللی صلح را دنبال میکرد.
این فعالیتها به سازمان امکان میداد در برابر تلاش برای محدود کردن اعتبار سیاسی خود، موضوعات مستقلی را در عرصه بینالمللی مطرح کند.
در سالهای بعد، مقابله با سیاستهای دولتهای غربی و اعتراض به تصمیمهای رسمی آنان، به یکی از محورهای اصلی جنگ سیاسی مجاهدین تبدیل شد.
آیا موضع آمریکا ثابت ماند؟
تحولات بعدی نشان داد که سیاست آمریکا در قبال مجاهدین یکسان و ثابت نبود.
در آوریل ۱۹۸۷، ریچارد مورفی در کنگره آمریکا تأیید کرد که وزارت خارجه با نمایندگان مجاهدین ملاقات داشته است.
این تحول، در مقایسه با موضعگیری سال ۱۹۸۵، تغییر مهمی محسوب میشد.
از این رو، نمیتوان تمام مناسبات آمریکا و مجاهدین را در یک موضعگیری خلاصه کرد.
سیاست خارجی دولتها در شرایط مختلف تغییر میکند و این تغییرات بر موقعیت نیروهای سیاسی مخالف نیز تأثیر میگذارد.
برای مجاهدین، شناخت این تغییرات و پاسخ به آنها بخشی از فعالیت بینالمللی بود.
نتیجه فصل بیستوسوم
در سال ۱۳۶۴، جنگ سیاسی علیه مجاهدین وارد مرحلهای شد که مواضع رسمی دولتهای خارجی در آن اهمیت بیشتری پیدا میکرد.
اظهارات ریچارد مورفی در کنگره آمریکا، یکی از نمونههای این تحول بود.
در همان دوره، تماسهای محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران آغاز شد و در سالهای بعد به رسوایی ایرانگیت انجامید.
مجاهدین این تحولات را در چارچوب سیاست مماشات با حکومت ولایت فقیه ارزیابی کردند و مقابله سیاسی و رسانهای با آن را ادامه دادند.
تجربه عملی این مرحله آن است که جنگ سیاسی یک سازمان مخالف حکومت، میتواند به تصمیمها و منافع دولتهای خارجی گره بخورد.
در چنین شرایطی، شناخت مناسبات بینالمللی و استفاده از اسناد رسمی، اهمیت تعیینکنندهای پیدا میکند.
پایان بخش پنجم
از کاهش عملیات تا گسترش جنگ سیاسی بینالمللی
در فاصله بهمن ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۶۴، سازمان مجاهدین خلق ایران و شورای ملی مقاومت با مجموعهای از آزمونهای سیاسی و تشکیلاتی روبهرو شدند.
ضربه ۱۹ بهمن و کاهش دامنه عملیات مسلحانه در داخل کشور، چشمانداز سرنگونی سریع حکومت را تغییر داد.
این تحول، اختلافات سیاسی درباره راهبرد مبارزه را افزایش داد.
در شورای ملی مقاومت، اختلاف بر سر ادامه مبارزه، مناسبات با عراق، شیوه تصمیمگیری و امکان مذاکره با حکومت، به جدایی ابوالحسن بنیصدر و حزب دموکرات کردستان ایران انجامید.
در عرصه رسانهای، مجاهدین با انتقادها و اتهامهای گستردهای روبهرو شدند.
در مقابل، شورای ملی مقاومت با طرح شعار «صلح، صلح، آزادی»، دیدار با طارق عزیز و تصویب طرح صلح ۲۲ اسفند ۱۳۶۱، ابتکار سیاسی تازهای را دنبال کرد.
این ابتکار، موضوع ادامه جنگ ایران و عراق را به یکی از محورهای اصلی فعالیت بینالمللی شورا تبدیل کرد.
در سال ۱۳۶۴، موضعگیری ریچارد مورفی در کنگره آمریکا و آغاز تماسهای محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران، عرصه تازهای از جنگ سیاسی را گشود.
از این پس، مناسبات دولتهای غربی با حکومت ولایت فقیه، تأثیر بیشتری بر موقعیت بینالمللی مجاهدین پیدا کرد.
پنج تجربه عملی این دوره
نخست: طولانی شدن مبارزه، آزمون راهبرد سیاسی است. کاهش امکان سرنگونی سریع، اختلافات پنهان و آشکار درباره ادامه مبارزه را افزایش داد.
دوم: ابتکار سیاسی میتواند دستور کار یک رویارویی را تغییر دهد. طرح صلح، موضوع جنگ ایران و عراق را از یک اختلاف کلی به برنامهای مشخص برای پایان جنگ تبدیل کرد.
سوم: ائتلاف سیاسی بدون توافق بر سر راهبرد و شیوه تصمیمگیری پایدار نمیماند. جدایی بنیصدر و حزب دموکرات کردستان ایران، اهمیت این مسئله را نشان داد.
چهارم: جنگ رسانهای میتواند همزمان با اختلافات تشکیلاتی و سیاسی گسترش یابد. در این دوره، نقد راهبرد مسلحانه، اتهام وابستگی خارجی و اختلاف بر سر صلح به موضوعات اصلی منازعه تبدیل شدند.
پنجم: مناسبات بینالمللی میتوانند به میدان تازه جنگ سیاسی تبدیل شوند. موضعگیری ریچارد مورفی و تحولات منتهی به ایرانگیت، آغاز مرحلهای بود که در آن تصمیمهای دولتهای خارجی اهمیت بیشتری برای موقعیت مجاهدین پیدا کردند.
اسناد و منابع تاریخی بخش پنجم
۱. طرح صلح شورای ملی مقاومت ایران ـ ۲۲ اسفند ۱۳۶۱
سند رسمی هفتمادهای شورای ملی مقاومت برای پایان جنگ ایران و عراق، بر پایه قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر. این سند شامل آتشبس، عقبنشینی به مرزها، مبادله اسیران، رسیدگی به خسارتها و قرارداد صلح نهایی است.
متن کامل طرح صلح شورای ملی مقاومت
۲. گزارش دیدار مسعود رجوی و طارق عزیز ـ ژانویه ۱۹۸۳
گزارش روزنامه Christian Science Monitor از دیدار ۹ ژانویه ۱۹۸۳ و انتشار بیانیه مشترک درباره پایان جنگ.
گزارش تاریخی دیدار و بیانیه صلح
۳. تاریخچه و مصوبات شورای ملی مقاومت
شامل طرح صلح سال ۱۳۶۱ و طرح خودمختاری کردستان ایران در سال ۱۳۶۲ و دیگر مصوبات سیاسی شورا.
مصوبات و برنامههای شورای ملی مقاومت
۴. گزارش جدایی بنیصدر از شورای ملی مقاومت ـ آوریل ۱۹۸۴
گزارش معاصر از اختلافات سیاسی میان بنیصدر و مسعود رجوی و پیامدهای آن برای ائتلاف.
گزارش اختلاف و جدایی بنیصدر
۵. گزارش وزارت خارجه آمریکا درباره مجاهدین ـ ۱۹۹۴
این گزارش شامل ارزیابی دولت آمریکا از تاریخ مجاهدین، شورای ملی مقاومت و اختلافات درونی آن در دهه ۱۹۸۰ است. این سند، موضع یک نهاد دولتی آمریکایی را ثبت میکند و در مطالعه جنگ سیاسی، خود موضوع بررسی و نقد تاریخی است.
متن گزارش وزارت خارجه آمریکا
۶. اظهارات ریچارد مورفی و تغییر موضع وزارت خارجه آمریکا
گزارش روزنامه واشنگتن پست در ۲۲ آوریل ۱۹۸۷ درباره تماس وزارت خارجه آمریکا با نمایندگان مجاهدین و اشاره به موضعگیری مورفی در ژوئیه ۱۹۸۵.
گزارش واشنگتن پست درباره مواضع مورفی
گذر به بخش ششم
ایرانگیت؛ معامله در پشت صحنه
در سال ۱۳۶۴، دولت رونالد ریگان وارد مرحلهای از تماسها و معاملات محرمانه با حکومت ایران شد.
این معاملات در سالهای بعد آشکار شدند و به رسوایی ایرانگیت انجامیدند.
برای مجاهدین و شورای ملی مقاومت، این تحول تنها یک رسوایی در سیاست داخلی آمریکا نبود. از دیدگاه آنان، معاملات پشتپرده با حکومت خمینی و فشار سیاسی علیه مخالفان آن، دو موضوع مرتبط بودند.
در همین دوره، مجاهدین نیز در مسیر تحولات بزرگ تشکیلاتی و راهبردی قرار گرفتند؛ تحولاتی که به انتقال مرکز فعالیت از فرانسه به عراق و سپس تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران انجامید.
بخش ششم ـ ایرانگیت؛ معامله در پشت صحنه و تغییر میدان نبرد
از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸
در این بخش، معاملات محرمانه آمریکا و حکومت ایران، فشارهای سیاسی بر مجاهدین در فرانسه، انتقال مسعود رجوی به عراق، تشکیل ارتش آزادیبخش، پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و تحولات سال ۱۳۶۷ به ترتیب تاریخی بررسی خواهند شد.
بخش ششم
ایرانگیت؛ معامله در پشت صحنه و تغییر میدان نبرد
از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸
در تاریخ جنگ سیاسی علیه سازمان مجاهدین خلق ایران، سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ دورهای تعیینکننده بود. در این چهار سال، میدان رویارویی چند بار تغییر کرد: از فعالیت سیاسی در فرانسه به استقرار رهبری مجاهدین در عراق؛ از مبارزه مخفی و پراکنده به تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران؛ از عملیات مرزی به نبردهای بزرگ آفتاب، چلچراغ و فروغ جاویدان؛ و از سیاست ادامه جنگ خمینی به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ هشتساله.
همزمان، در پشت صحنه روابط بینالمللی، دولت رونالد ریگان با حکومت ایران وارد معاملات محرمانه تسلیحاتی شد. افشای این معاملات، رسوایی ایرانگیت را به وجود آورد و نشان داد که در همان سالهایی که روابط رسمی تهران و واشنگتن خصمانه بود، ارتباطات محرمانهای میان مقامهای دو طرف جریان داشت.
در فرانسه نیز مناسبات دولت ژاک شیراک با تهران بر شرایط فعالیت مجاهدین تأثیر گذاشت. فشارهای سیاسی و امنیتی بر حضور مسعود رجوی افزایش یافت و انتقال او به عراق در خرداد ۱۳۶۵، مسیر تازهای در تاریخ سازمان گشود.
این تحولات تنها مجموعهای از رویدادهای جداگانه نبودند. هرکدام بر محاسبات سیاسی طرفهای درگیر اثر میگذاشتند.
برای حکومت ولایت فقیه، مسئله اصلی حفظ قدرت، ادامه جنگ و جلوگیری از تبدیل شدن مجاهدین به یک نیروی مؤثر نظامی و سیاسی بود. برای مجاهدین، مسئله حفظ موجودیت تشکیلاتی، عبور از فشارهای سیاسی و ایجاد توان تازهای برای مقابله با حکومت بود. دولتهای خارجی نیز بر اساس منافع و محاسبات خود عمل میکردند.
در این بخش، شش رویارویی اصلی را دنبال میکنیم؛ با یک اصل روشن: هر ادعای تاریخی باید با اقدام، سند، تاریخ و نتیجه واقعی آن سنجیده شود.
فصل بیستوچهارم
ایرانگیت؛ وقتی دشمنان در پشت پرده معامله کردند
از اظهارات ریچارد مورفی تا رسوایی دولت ریگان
واشنگتن؛ تابستان ۱۳۶۴
دوم مرداد ۱۳۶۴، برابر با ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۵، ریچارد مورفی، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، در جلسه استماع مجلس نمایندگان آمریکا مواضعی علیه سازمان مجاهدین خلق ایران بیان کرد.
این موضعگیری در تاریخ جنگ سیاسی مجاهدین اهمیت داشت؛ زیرا اتهامهایی را که پیشتر در منازعات سیاسی علیه سازمان مطرح میشد، به سطح اظهارات رسمی یکی از مقامهای ارشد وزارت خارجه آمریکا منتقل کرد.
مورفی مجاهدین را سازمانی ضدآمریکایی و متکی بر خشونت معرفی کرد. در مواضع دولت آمریکا، اتهام ارتباط مجاهدین با قتل شهروندان آمریکایی در دوران شاه نیز مطرح بود.
مجاهدین این اتهامها را رد میکردند و آنها را بخشی از تلاش برای مخدوش کردن تاریخ و ماهیت سازمان میدانستند.
اهمیت واقعه در آن بود که از این پس، جنگ سیاسی تنها میان مجاهدین و حکومت ایران یا جریانهای مخالف سازمان جریان نداشت. یک دولت خارجی نیز با مواضع رسمی خود بر موقعیت بینالمللی مجاهدین تأثیر میگذاشت.
چرا زمان موضعگیری اهمیت داشت؟
تابستان ۱۳۶۴، دولت رونالد ریگان درگیر مسائل پیچیدهای در خاورمیانه بود.
جنگ ایران و عراق ادامه داشت. گروگانهای آمریکایی در لبنان در اختیار گروههای مسلح قرار داشتند و مقامهای آمریکایی در پی یافتن راهی برای آزادی آنان بودند.
در همین شرایط، تلاشهایی برای برقراری ارتباط محرمانه با حکومت ایران آغاز شده بود.
در اوت ۱۹۸۵، نخستین انتقال تسلیحات در چارچوب ترتیباتی انجام شد که بعدها به ماجرای ایرانکنترا یا ایرانگیت شهرت یافت.
از این زاویه، موضعگیری مورفی در ژوئیه ۱۹۸۵ و آغاز انتقال تسلیحات در ماه بعد، دو رویداد نزدیک به یکدیگر بودند.
اما نزدیکی زمانی، بهتنهایی اثبات نمیکند که بیانیه مورفی در برابر دریافت امتیازی از تهران صادر شده است. برای اثبات چنین ارتباطی، دستورها، مکاتبات یا شهادتهای مشخص تصمیمگیرندگان لازم است.
در روایت سیاسی مجاهدین، این موضعگیری آغاز مرحلهای از مماشات با حکومت ولایت فقیه ارزیابی شد. رویدادهای بعدی ایرانگیت، زمینه تاریخی این ارزیابی را روشنتر کردند.
معامله چگونه آغاز شد؟
در سال ۱۹۸۵، مقامهایی از دولت ریگان، با استفاده از واسطهها و نقش اسرائیل، برای انتقال تسلیحات به ایران وارد عمل شدند.
هدف اعلامشده بخشی از این تلاشها، ایجاد ارتباط با عناصر مؤثر در حکومت ایران و کمک به آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان بود.
در نخستین مرحله، انتقال موشکهای ضدتانک تاو از طریق اسرائیل صورت گرفت.
در ادامه، انتقال تجهیزات دیگری از جمله قطعات موشکهای پدافندی هاوک نیز مطرح شد.
این معاملات در شرایطی انجام میشد که روابط رسمی ایران و آمریکا قطع بود و دولت ریگان در سخنان عمومی خود مواضع تندی علیه حکومت ایران اتخاذ میکرد.
همین تضاد میان سیاست علنی و اقدام محرمانه، یکی از ویژگیهای اصلی ایرانگیت بود.
دو معامله در یک پرونده
ایرانگیت تنها به فروش تسلیحات به ایران محدود نماند.
در جریان معاملات، بخشی از درآمد حاصل از فروش تسلیحات برای حمایت از نیروهای موسوم به کنترا در نیکاراگوئه اختصاص یافت.
کنتراها با حکومت ساندینیستی نیکاراگوئه مبارزه میکردند.
کنگره آمریکا محدودیتهایی برای حمایت دولت از این نیروها وضع کرده بود. انتقال محرمانه پول حاصل از معاملات ایران به کنتراها، مسئلهای حقوقی و سیاسی در داخل آمریکا ایجاد کرد.
الیور نورث، از کارکنان شورای امنیت ملی آمریکا، در این روند نقش مهمی داشت.
به این ترتیب، دو موضوع به یکدیگر پیوند خوردند: فروش تسلیحات به ایران و تأمین مالی نیروهای کنترا.
این پیوند، ابعاد رسوایی را گسترش داد.
افشاگری چگونه آغاز شد؟
در نوامبر ۱۹۸۶، اطلاعات مربوط به معاملات محرمانه تسلیحاتی منتشر شد.
روزنامه لبنانی الشراع در افشای این ارتباطات نقش داشت.
پس از انتشار خبر، دولت ریگان با پرسشهای گسترده رسانهها، کنگره و افکار عمومی آمریکا روبهرو شد.
ریگان در ابتدا تلاش کرد سیاست خود را توضیح دهد و تأکید داشت که هدف دولت، برقراری ارتباط با نیروهای میانهرو در ایران بوده است.
با آشکار شدن جزئیات بیشتر، روشن شد که موضوع بسیار فراتر از تماس سیاسی بوده و انتقال تسلیحات و پرداختهای مالی نیز صورت گرفته است.
کمیسیون تاور چه چیزی را بررسی کرد؟
در نوامبر ۱۹۸۶، رونالد ریگان کمیسیونی برای بررسی نقش شورای امنیت ملی در ماجرا تشکیل داد.
ریاست این کمیسیون بر عهده جان تاور بود.
گزارش کمیسیون در ۲۶ فوریه ۱۹۸۷ منتشر شد.
این گزارش، ضعف نظارت و مشکلات جدی در تصمیمگیری و اجرای سیاستهای محرمانه دولت را بررسی کرد.
اهمیت گزارش تاور در آن بود که بخش مهمی از ماجرای ایرانگیت از سطح خبرهای رسانهای به موضوع تحقیق رسمی تبدیل شد.
در ادامه، کنگره آمریکا نیز تحقیقات گستردهای انجام داد.
برای تاریخ جنگ سیاسی مجاهدین، این اسناد اهمیت دارند؛ زیرا وجود معاملات محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران را مستقل از روایت طرفهای سیاسی ثبت کردهاند.
ایرانگیت چه ارتباطی با مجاهدین داشت؟
مجاهدین در آن دوره تلاش میکردند خود را بهعنوان نیرویی سازمانیافته در برابر حکومت ولایت فقیه معرفی کنند.
در مقابل، بخشی از سیاست خارجی آمریکا در پی یافتن راههایی برای ارتباط با همان حکومت بود.
این دو مسیر، از نظر سیاسی با یکدیگر تعارض داشتند.
از دیدگاه مجاهدین، هرگونه معاملهای که به تقویت حکومت ایران کمک میکرد، میتوانست به زیان نیروهای مخالف آن تمام شود.
در همین چارچوب، اظهارات مورفی و معاملات محرمانه تسلیحاتی بهعنوان اجزای سیاست مماشات مورد انتقاد قرار گرفتند.
با این حال، تاریخ این دوره را باید در دو سطح شناخت: اصل معاملات محرمانه، واقعیتی اثباتشده است؛ ارتباط مستقیم هر موضع ضد مجاهدین با یک امتیاز مشخص در این معاملات، موضوعی جداگانه برای اثبات تاریخی است.
این تفکیک از اهمیت سیاسی ماجرا نمیکاهد؛ بلکه به خواننده امکان میدهد سازوکار واقعی تصمیمهای بینالمللی را بشناسد.
نتیجه این نبرد چه بود؟
افشای ایرانگیت اعتبار دولت ریگان را آسیب زد و به تحقیقات رسمی گسترده انجامید.
در سطح بینالمللی نیز روشن شد که خصومت علنی میان دو دولت، مانع تماس و معامله محرمانه آنان نشده بود.
برای مجاهدین، این رویداد به یکی از محورهای اصلی انتقاد از سیاستهای غرب در قبال حکومت ایران تبدیل شد.
در سالهای بعد، مفهوم مماشات در ادبیات سیاسی مقاومت جایگاه برجستهتری پیدا کرد.
تجربه این فصل آن است که برای شناخت سیاست خارجی دولتها، تنها سخنان رسمی کافی نیست. تصمیمهای محرمانه، منافع امنیتی و اقتصادی و اسناد منتشرشده پس از رویداد، گاه تصویری متفاوت از سیاست علنی نشان میدهند.
ایرانگیت نمونه روشنی از همین واقعیت بود.
فصل بیستوپنجم
پاریس دیگر جای ماندن نبود
فشارهای فرانسه و پرواز مسعود رجوی به عراق
از پناهگاه سیاسی تا میدان فشار
پس از پرواز ۷ مرداد ۱۳۶۰، فرانسه به مرکز اصلی فعالیت سیاسی مسعود رجوی و شورای ملی مقاومت تبدیل شده بود.
اقامت رجوی در اورسورواز امکان ارتباط با رسانهها، شخصیتهای سیاسی و نمایندگان پارلمانها را فراهم میکرد.
در همین دوره، شورای ملی مقاومت برنامه سیاسی خود را گسترش داد و فعالیت بینالمللی برای پایان جنگ ایران و عراق را دنبال کرد.
اما مناسبات فرانسه و حکومت ایران ثابت نماند.
با افزایش اهمیت روابط اقتصادی و سیاسی دو کشور، حضور مجاهدین در فرانسه به موضوعی حساس تبدیل شد.
در سال ۱۳۶۵، ژاک شیراک به نخستوزیری فرانسه رسید.
دولت او در شرایطی با تهران روبهرو بود که مسئله گروگانهای فرانسوی در لبنان، روابط اقتصادی و اختلافات مالی میان دو کشور اهمیت داشت.
در چنین فضایی، فشار بر فعالیت مجاهدین افزایش یافت.
حکومت ایران چه میخواست؟
حکومت ولایت فقیه، حضور مسعود رجوی در فرانسه را مانعی سیاسی میدانست.
او از خاک فرانسه فعالیت شورای ملی مقاومت را هدایت میکرد و از طریق رسانهها و ارتباطات سیاسی، مواضع مخالف حکومت را در سطح بینالمللی مطرح میساخت.
محدود کردن این فعالیتها میتوانست به کاهش امکانات سیاسی مجاهدین منجر شود.
در روایت سازمان، حکومت ایران برای اخراج رجوی از فرانسه و محدود کردن فعالیت مقاومت فشار وارد میکرد.
این فشارها در فضایی جریان داشت که دولت فرانسه نیز خواهان حل مسائل خود با تهران بود.
در اینجا، مناسبات یک دولت میزبان با حکومت ایران به عاملی مؤثر بر موقعیت اپوزیسیون تبدیل شد.
انفجار فروردین ۱۳۶۵
در ۱۳ فروردین ۱۳۶۵، برابر با ۲ آوریل ۱۹۸۶، انفجاری در نزدیکی محل اقامت مسعود رجوی در منطقه اورسورواز رخ داد.
در روایت مجاهدین، این واقعه بخشی از تهدیدهای امنیتی علیه حضور رهبری سازمان در فرانسه ارزیابی شده است.
اهمیت انفجار در آن بود که نگرانیهای امنیتی درباره ادامه اقامت رجوی را افزایش داد.
با این حال، تعیین عاملان و آمران این انفجار، نیازمند اتکا به پرونده تحقیقات و مدارک اختصاصی همان واقعه است.
وجود تهدید امنیتی، بهتنهایی هویت عامل آن را مشخص نمیکند.
جنگ سیاسی در رسانههای فرانسه
در همین دوره، انتقادها از مجاهدین در برخی رسانههای فرانسوی افزایش یافت.
روزنامه لوموند از جمله رسانههایی بود که مطالبی درباره ساختار درونی و رهبری سازمان منتشر کرد.
در فضای سیاسی خارج کشور، برخی جریانهای مخالف مجاهدین نیز علیه حضور رجوی در فرانسه فعالیت میکردند.
در روایت سازمان، از تجمعها و اعتراضهایی در اورسورواز یاد شده که شرکتکنندگان در آنها خواهان محدود شدن فعالیت مجاهدین بودند.
این اقدامات، موضوع اختلافات داخلی مخالفان ایرانی را وارد فضای سیاسی فرانسه میکرد.
اکنون مسئله تنها انتشار مقاله علیه سازمان نبود. حق اقامت و فعالیت سیاسی رهبری مجاهدین در کشور میزبان نیز به موضوع منازعه تبدیل شده بود.
افشاگری اریک رولو
سالها پس از این تحولات، اریک رولو، روزنامهنگار و دیپلمات فرانسوی، در مصاحبهای در ژانویه ۲۰۰۲ درباره تماسهای دولت فرانسه با مقامهای حکومت ایران در دوره شیراک سخن گفت.
در روایت منتشرشده از این مصاحبه، از مذاکرات فرستادگان فرانسوی با محسن رفیقدوست و موضوع اخراج مسعود رجوی از فرانسه یاد شده است.
این اظهارات از نظر تاریخی اهمیت دارند؛ زیرا از سوی فردی مطرح شدند که با فضای دیپلماتیک و سیاسی فرانسه آشنایی مستقیم داشت.
با این حال، گفتههای رولو باید بهعنوان شهادت و روایت او از مذاکرات شناخته شوند. برای تبدیل جزئیات هر ادعا به نتیجه قطعی درباره تصمیم دولت فرانسه، اسناد رسمی مذاکرات و مدارک تکمیلی اهمیت دارند.
تصمیم برای خروج
در چنین شرایطی، مسعود رجوی تصمیم گرفت فرانسه را ترک کند و به عراق برود.
این تصمیم از نظر سیاسی و تشکیلاتی بسیار مهم بود.
عراق همچنان در جنگ با ایران قرار داشت.
بنابراین، انتقال رهبری مجاهدین به عراق، از همان آغاز با پرسشهای جدی روبهرو میشد.
منتقدان میتوانستند این اقدام را نشانه نزدیکی سازمان به دولت طرف جنگ ایران معرفی کنند.
در مقابل، مجاهدین استقرار در عراق را راهی برای نزدیک شدن به مرزهای ایران و ادامه مبارزه با حکومت ولایت فقیه میدانستند.
این دو برداشت، در سالهای بعد به یکی از اصلیترین محورهای جنگ سیاسی تبدیل شدند.
۱۷ خرداد ۱۳۶۵؛ پرواز به بغداد
در ۱۷ خرداد ۱۳۶۵، مسعود رجوی فرانسه را ترک کرد و به عراق رفت.
این انتقال در تاریخ مجاهدین با عنوان «پرواز تاریخساز» شناخته میشود.
رجوی هنگام عزیمت، از رفتن برای برافروختن آتش مبارزه در کوهستانها سخن گفت.
این عبارت، بیانگر هدف سیاسی اعلامشده از انتقال بود: عبور از دوره فعالیت عمدتاً سیاسی در خارج کشور و ایجاد شرایط تازهای برای مبارزه نزدیک مرزهای ایران.
در آن زمان، آینده این تصمیم روشن نبود.
مجاهدین باید تشکیلات، امکانات و برنامه عملی خود را با شرایط تازه سازگار میکردند.
چرا عراق انتخاب شد؟
عراق از نظر جغرافیایی با ایران مرز مشترک داشت.
استقرار در این کشور میتوانست امکان فعالیت نظامی نزدیک مرزها را فراهم کند.
در مقابل، عراق خود یکی از طرفهای جنگ بود و حکومت صدام حسین منافع مستقل سیاسی و نظامی داشت.
از این رو، استقرار مجاهدین در عراق، هم فرصت ایجاد میکرد و هم محدودیت و هزینه سیاسی به همراه داشت.
مسئله اصلی برای سازمان، حفظ استقلال تصمیمگیری در شرایط حضور در خاک کشوری بود که با حکومت ایران در جنگ قرار داشت.
مجاهدین بر استقلال سیاسی و تشکیلاتی خود تأکید میکردند.
منتقدان نیز درباره میزان وابستگی عملی فعالیت نظامی سازمان به امکانات و شرایط دولت عراق پرسش مطرح میکردند.
این اختلاف در سالهای بعد، با تشکیل ارتش آزادیبخش و اجرای عملیات مرزی، شدت بیشتری یافت.
نتیجه پرواز چه بود؟
انتقال مسعود رجوی به عراق، مرکز ثقل فعالیت سازمان را تغییر داد.
فعالیت سیاسی شورای ملی مقاومت در اروپا ادامه یافت، ولی بخش مهمی از برنامهریزی تشکیلاتی و نظامی مجاهدین به عراق منتقل شد.
این تحول زمینه تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران را فراهم کرد.
در مقابل، موضوع مناسبات با عراق به یکی از مهمترین محورهای تبلیغات حکومت و انتقادهای سیاسی علیه مجاهدین تبدیل شد.
تجربه عملی این مرحله آن است که تغییر محل استقرار یک سازمان سیاسی میتواند امکانات عملی تازهای ایجاد کند، ولی همزمان اعتبار، استقلال و مناسبات بینالمللی آن را با آزمونهای جدید روبهرو سازد.
پرواز خرداد ۱۳۶۵، آغاز چنین مرحلهای بود.
فصل بیستوششم
از انقلاب درونی تا ارتش آزادیبخش
نبرد بر سر رهبری، انسجام و موجودیت تشکیلاتی
مسئلهای فراتر از تغییر محل استقرار
انتقال مسعود رجوی به عراق در خرداد ۱۳۶۵، تنها یک جابهجایی جغرافیایی نبود. این انتقال در ادامه تحولاتی صورت گرفت که از سال ۱۳۶۳ در ساختار رهبری و مناسبات درونی مجاهدین آغاز شده بود.
پس از ضربات سنگین سالهای ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱، سازمان با مسئله استمرار مبارزه در شرایطی طولانی روبهرو شد. شبکههای داخل کشور آسیب دیده بودند، بسیاری از اعضا در زندان به سر میبردند و شورای ملی مقاومت نیز اختلافات سیاسی مهمی را پشت سر گذاشته بود.
در چنین شرایطی، رهبری مجاهدین به این جمعبندی رسید که ادامه مبارزه به تحول در مناسبات تشکیلاتی نیاز دارد.
این تحول در تاریخ سازمان با عنوان «انقلاب ایدئولوژیک درونی» شناخته میشود.
تحول سال ۱۳۶۳ و اعلام آن در ۱۳۶۴
در سال ۱۳۶۳، روندی از تغییرات در مناسبات رهبری سازمان آغاز شد که در اسفند همان سال و سال ۱۳۶۴ ابعاد علنیتری پیدا کرد.
مریم عضدانلو، که بعدها با نام مریم رجوی شناخته شد، در این تحولات جایگاه برجستهای یافت.
در روایت رسمی مجاهدین، این تحول با هدف عبور از محدودیتهای مناسبات پیشین و افزایش انسجام تشکیلاتی معرفی شد.
رهبری سازمان، انقلاب درونی را پاسخی به شرایط دشوار مبارزه و ضرورت تغییر در ساختار و روابط تشکیلاتی میدانست.
در مقابل، منتقدان سازمان برداشت متفاوتی ارائه کردند.
موضوعاتی مانند تمرکز رهبری، استقلال اعضا، روابط درونی و شیوه تصمیمگیری به محور انتقادهای سیاسی تبدیل شدند.
چرا جنگ سیاسی بر مناسبات درونی متمرکز شد؟
تا پیش از این دوره، بخش مهمی از تبلیغات علیه مجاهدین بر موضوعاتی مانند مبارزه مسلحانه، ارتباط با عراق و مشروعیت سیاسی سازمان متمرکز بود.
با اعلام انقلاب درونی، مناسبات تشکیلاتی نیز به یکی از موضوعات اصلی منازعه تبدیل شد.
در رسانهها و نوشتههای منتقدان، عنوانهایی مانند «کیش شخصیت»، «رهبری مطلقه» و «فرقهگرایی» مطرح شد.
مجاهدین این برداشتها را رد میکردند و تحول درونی را اقدامی برای تقویت سازمان و افزایش مسئولیتپذیری اعضا، بهویژه زنان، معرفی میکردند.
این اختلاف دو سطح داشت.
در سطح نخست، بحث درباره تصمیمهای مشخص تشکیلاتی و پیامدهای آنها بود.
در سطح دوم، هر طرف میکوشید برداشت عمومی از ماهیت سازمان را شکل دهد.
برای مجاهدین، انقلاب درونی نشانه توانایی سازمان برای عبور از بحران بود. برای منتقدان، همان تحولات پرسشهایی درباره ساختار رهبری و روابط درونی ایجاد میکرد.
نقش زنان در تحول تشکیلاتی
یکی از محورهای اصلی انقلاب درونی، تغییر جایگاه زنان در ساختار رهبری مجاهدین بود.
در سالهای بعد، این روند با افزایش مسئولیت زنان در سطوح مختلف سازمان ادامه یافت.
از دیدگاه رهبری مجاهدین، مشارکت زنان در رهبری و فرماندهی، بخشی از تحول مناسبات تشکیلاتی و مقابله با نابرابریهای تاریخی بود.
این موضوع در ساختار ارتش آزادیبخش نیز اهمیت پیدا کرد.
زنان در مسئولیتهای فرماندهی و سازماندهی حضور یافتند و در سالهای بعد، نقش آنان در رهبری تشکیلاتی گسترش پیدا کرد.
این تحول در تاریخ سازمان جایگاه مهمی دارد؛ با این حال، برای شناخت دقیق هر مرحله باید میان تاریخ اعلام مواضع، انتصاب افراد و اجرای تغییرات در ساختار سازمان تفاوت گذاشت.
انتقال به عراق؛ آزمون عملی تحول
در سال ۱۳۶۵، مجاهدین پس از انتقال مرکز فعالیت نظامی به عراق، با مسئله بازسازی تشکیلات و ایجاد توان عملیاتی تازه روبهرو شدند.
اکنون سازمان باید نیروهای خود را برای شرایط متفاوتی آماده میکرد.
فعالیت در اردوگاهها و پایگاههای نظامی، آموزش، تأمین تجهیزات، ارتباطات و سازماندهی عملیات، به ساختاری منظم نیاز داشت.
از دیدگاه رهبری مجاهدین، انقلاب درونی و افزایش انسجام تشکیلاتی، زمینه چنین تحولی را فراهم میکرد.
در مقابل، منتقدان سازمان، این تحولات را در ارتباط با تمرکز قدرت در رهبری بررسی میکردند.
در اینجا نیز اختلاف سیاسی با یک پرسش عملی ارتباط داشت: آیا تغییرات درونی سازمان به افزایش توان ادامه مبارزه انجامیده بود؟
۳۰ خرداد ۱۳۶۶؛ تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران
در ششمین سالگرد ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، مسعود رجوی تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران را اعلام کرد.
این اقدام، مرحله تازهای در تاریخ سازمان بود.
تا پیش از آن، فعالیتهای مسلحانه مجاهدین در داخل کشور و مناطق مرزی، در ساختارها و شرایط متفاوتی انجام میشد.
با اعلام تشکیل ارتش آزادیبخش، سازمان تلاش کرد نیروهای خود را در یک ساختار نظامی منظم متمرکز کند.
ارتش آزادیبخش دارای یگانها، فرماندهی، برنامه آموزشی و امکانات نظامی شد.
استقرار در عراق، امکان دسترسی به پایگاهها و تجهیزات نظامی را فراهم میکرد.
در مقابل، همین استقرار، موضوع رابطه سازمان با دولت عراق را به یکی از مسائل اصلی جنگ سیاسی تبدیل کرد.
ارتش آزادیبخش چه هدفی داشت؟
هدف اعلامشده ارتش آزادیبخش، سرنگونی حکومت ولایت فقیه بود.
این هدف با مأموریت ارتش عراق تفاوت داشت.
دولت عراق درگیر جنگ با ایران بود و اهداف نظامی و سیاسی خود را دنبال میکرد.
مجاهدین اعلام میکردند که ارتش آزادیبخش نیرویی مستقل با هدف تغییر حکومت ایران است.
اما استقلال سیاسی اعلامشده و وابستگی عملی به امکانات سرزمینی و نظامی عراق، دو موضوع متفاوت بودند.
همین تفاوت، در سالهای بعد به موضوع اختلاف و بررسی تبدیل شد.
برای شناخت نقش ارتش آزادیبخش، باید عملیات، ساختار فرماندهی، منابع تجهیزات و تصمیمهای سیاسی آن را بررسی کرد.
آیا تشکیل ارتش، جنگ سیاسی را تغییر داد؟
تا پیش از تشکیل ارتش آزادیبخش، بخشی از انتقادها بر کاهش توان عملیاتی مجاهدین و طولانی شدن مبارزه متمرکز بود.
تشکیل یک ساختار نظامی جدید، امکان پاسخ عملی به این انتقادها را فراهم میکرد.
اکنون سازمان میتوانست به جای دفاع از گذشته، توان نظامی تازهای را به نمایش بگذارد.
با آغاز عملیاتهای ارتش آزادیبخش، بحث درباره توان واقعی سازمان، جایگاه بیشتری در منازعات سیاسی پیدا کرد.
در عین حال، انتقادها درباره استقرار در عراق و رابطه با دولت صدام حسین نیز افزایش یافت.
بنابراین، تشکیل ارتش آزادیبخش جنگ سیاسی را پایان نداد؛ موضوعات آن را تغییر داد.
نتیجه فصل بیستوششم
در فاصله سالهای ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۶، مجاهدین از یک دوره دشوار تشکیلاتی به مرحله تشکیل ارتش آزادیبخش رسیدند.
رهبری سازمان این تحول را نتیجه بازسازی مناسبات درونی و تمرکز توان تشکیلاتی میدانست.
در مقابل، منتقدان درباره ساختار رهبری، استقلال اعضا و مناسبات سازمان با عراق پرسشهای جدی مطرح کردند.
تجربه این مرحله آن است که تغییر تشکیلاتی زمانی به یک عامل سیاسی تبدیل میشود که پیامدهای عملی آن در توان سازماندهی، استمرار فعالیت و تحقق اهداف اعلامشده آشکار شود.
در سال ۱۳۶۷، ارتش آزادیبخش وارد مرحلهای شد که این توان در عملیاتهای بزرگ نظامی آزموده شد.
فصل بیستوهفتم
از آفتاب تا چلچراغ
وقتی ارتش آزادیبخش به یک عامل نظامی و سیاسی تبدیل شد
سال ۱۳۶۷؛ تغییر در تعادل نظامی
در آغاز سال ۱۳۶۷، جنگ ایران و عراق وارد هشتمین سال خود شده بود.
هر دو کشور خسارتهای سنگینی متحمل شده بودند. اقتصاد ایران زیر فشار جنگ قرار داشت و نیروهای نظامی در جبهههای مختلف با دشواری روبهرو بودند.
در همین دوره، ارتش آزادیبخش ملی ایران عملیاتهای بزرگتری را در مناطق مرزی آغاز کرد.
این عملیاتها از نظر مجاهدین، نشاندهنده ورود سازمان به مرحلهای تازه از توان نظامی بودند.
در مقابل، حکومت ایران آنها را بخشی از فعالیت نظامی نیروهای مخالف مستقر در عراق معرفی میکرد.
عملیات آفتاب
در هشتم فروردین ۱۳۶۷، ارتش آزادیبخش عملیات آفتاب را در منطقه شوش و فکه انجام داد.
در این عملیات، نیروهای مجاهدین به مواضع نظامی حکومت ایران حمله کردند.
در گزارشهای سازمان، از وارد شدن خسارت به یگانهای حکومتی، گرفتن اسیر و به دست آوردن تجهیزات نظامی سخن گفته شده است.
اهمیت عملیات آفتاب در آن بود که ارتش آزادیبخش توانست عملیاتی گستردهتر از درگیریهای کوچک مرزی اجرا کند.
این تحول، در تبلیغات سیاسی مجاهدین بازتاب گستردهای یافت.
سازمان تلاش کرد نشان دهد که برخلاف ارزیابی منتقدان، توان نظامی آن در حال افزایش است.
عملیات چلچراغ؛ فتح مهران
در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷، ارتش آزادیبخش عملیات چلچراغ را در منطقه مهران آغاز کرد.
نیروهای مجاهدین در جریان این عملیات وارد شهر مهران شدند و برای مدتی کنترل آن را در اختیار گرفتند.
در گزارشهای سازمان، از شمار زیادی اسیر و تجهیزات بهدستآمده سخن گفته شده است.
عملیات چلچراغ در تاریخ ارتش آزادیبخش اهمیت ویژهای پیدا کرد.
شعار «امروز مهران، فردا تهران» پس از این عملیات مطرح شد و به یکی از شناختهشدهترین شعارهای آن دوره تبدیل گردید.
این شعار، هدف سیاسی مجاهدین را به نتیجه یک عملیات نظامی پیوند میداد.
فتح مهران، از دیدگاه سازمان، نشانه امکان گسترش عملیات تا عمق خاک ایران بود.
آیا مهران به معنای نزدیک شدن به تهران بود؟
برای ارزیابی این مسئله، باید میان موفقیت یک عملیات محدود و امکان سرنگونی حکومت تفاوت گذاشت.
ارتش آزادیبخش در عملیات چلچراغ توانست وارد مهران شود و به نیروهای حکومتی خسارت وارد کند.
اما تصرف موقت یک شهر مرزی، بهتنهایی اثباتکننده توان تصرف پایتخت نبود.
عملیات در عمق خاک ایران، به مسائل دیگری وابسته بود: خطوط تدارکاتی، توان مقابله با نیروهای ذخیره حکومت، وضعیت راهها، پشتیبانی و واکنش جامعه.
در همان زمان، مجاهدین عملیات مهران را نشانه تغییر تعادل قوا میدانستند.
این ارزیابی بر تصمیمهای بعدی سازمان تأثیر گذاشت.
جنگ سیاسی پس از مهران
در روایت مجاهدین، عملیات آفتاب و چلچراغ به کاهش تأثیر برخی تبلیغات علیه توان نظامی سازمان انجامید.
اکنون ارتش آزادیبخش در میدان نظامی حضور داشت و نتایج عملیات خود را منتشر میکرد.
در مقابل، حکومت ایران و منتقدان مجاهدین بر رابطه سازمان با عراق و پیامدهای سیاسی عملیاتها تأکید داشتند.
این اختلاف، دو برداشت متفاوت از یک واقعیت نظامی ایجاد میکرد.
مجاهدین عملیات را اقدام ارتشی مستقل برای سرنگونی حکومت معرفی میکردند.
منتقدان، نقش عراق در فراهم کردن امکانات و شرایط عملیات را برجسته میساختند.
فاجعه مکه؛ یک بحران منطقهای
در این دوره، رویداد دیگری نیز روابط منطقهای حکومت ایران را تحت تأثیر قرار داد.
در ۹ مرداد ۱۳۶۶، برابر با ۳۱ ژوئیه ۱۹۸۷، در جریان مراسم حج در مکه، درگیری گستردهای میان زائران ایرانی و نیروهای امنیتی عربستان سعودی رخ داد.
در این واقعه ۴۰۲ نفر کشته شدند: ۲۷۵ زائر ایرانی، ۸۵ مأمور سعودی و ۴۲ زائر از کشورهای دیگر.
این فاجعه روابط ایران و عربستان سعودی را بهشدت بحرانی کرد.
حکومت ایران، مسئولیت کشتار را متوجه عربستان میدانست.
در مقابل، مقامهای سعودی، اقدامات سازماندهندگان تظاهرات را عامل درگیری معرفی میکردند.
در منازعات سیاسی پس از حادثه، اتهامهایی درباره نقش مجاهدین نیز مطرح شد.
با این حال، از تقارن زمانی یا سیاسی این حادثه با فعالیت ارتش آزادیبخش نمیتوان نتیجه گرفت که تشکیل ارتش علت مستقیم وقوع فاجعه مکه بوده است.
برای اثبات نقش هر شخص یا نهاد در آن حادثه، اسناد مشخص همان واقعه اهمیت دارند.
چرا این رویداد در تاریخ جنگ سیاسی اهمیت دارد؟
فاجعه مکه نشان داد که منازعات حکومت ایران با کشورهای منطقه، میتوانست به موضوعی در تبلیغات سیاسی علیه مخالفان نیز تبدیل شود.
در چنین شرایطی، هر طرف تلاش میکرد روایت خود را از مسئولیت حادثه در افکار عمومی تثبیت کند.
برای مجاهدین، پاسخ به اتهامهای مطرحشده بخشی از فعالیت سیاسی بود.
در سطح منطقهای نیز بحران مکه به افزایش تنش میان ایران و عربستان انجامید.
نتیجه فصل بیستوهفتم
عملیات آفتاب و چلچراغ، توان عملیاتی ارتش آزادیبخش را در سال ۱۳۶۷ افزایش دادند و بر ارزیابی مجاهدین از شرایط مبارزه تأثیر گذاشتند.
در مقابل، رابطه سازمان با عراق و امکان گسترش عملیات به عمق ایران همچنان موضوع اختلاف سیاسی بود.
تجربه این مرحله آن است که موفقیت نظامی میتواند بر اعتبار و محاسبات سیاسی اثر بگذارد، ولی نتیجه یک عملیات محدود را نباید با تحقق هدف نهایی یک راهبرد یکسان دانست.
این تفاوت در عملیات فروغ جاویدان، اهمیت تعیینکنندهای پیدا کرد.
فصل بیستوهشتم
جام زهر و فروغ جاویدان
از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تا نبرد کرمانشاه
جنگی که هشت سال ادامه یافت
جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹ با حمله نظامی عراق آغاز شد.
پس از بازپسگیری خرمشهر در خرداد ۱۳۶۱، امکان پایان دادن به جنگ از طریق مذاکره به یکی از مسائل اصلی سیاست ایران تبدیل شد.
شورای ملی مقاومت در اسفند ۱۳۶۱ طرح صلح خود را تصویب کرده بود.
در مقابل، خمینی ادامه جنگ را دنبال کرد.
در سالهای بعد، جنگ با تلفات انسانی و خسارتهای اقتصادی گسترده ادامه یافت.
تا تابستان ۱۳۶۷، مجموعهای از عوامل نظامی، اقتصادی، سیاسی و بینالمللی، حکومت ایران را در شرایط دشواری قرار داده بود.
شکستهای نظامی در جبههها، فشار اقتصادی و فرسایش طولانی جنگ، بر تصمیمگیری حکومت تأثیر میگذاشت.
در همین دوره، عملیاتهای ارتش آزادیبخش نیز به یکی از مسائل امنیتی حکومت تبدیل شده بود.
قطعنامه ۵۹۸؛ از مخالفت تا پذیرش
شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۲۹ تیر ۱۳۶۶، برابر با ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷، قطعنامه ۵۹۸ را تصویب کرده بود.
این قطعنامه خواهان آتشبس، توقف عملیات نظامی، عقبنشینی نیروها به مرزهای بینالمللی و آغاز روند حلوفصل اختلافات بود.
عراق پذیرش قطعنامه را اعلام کرد.
حکومت ایران در ابتدا آن را نپذیرفت.
سرانجام، در تیر ۱۳۶۷، حکومت ایران پذیرش قطعنامه را اعلام کرد.
خمینی در پیام مشهور خود، پذیرش آتشبس را به نوشیدن «جام زهر» تشبیه کرد.
این تعبیر نشاندهنده فاصله عمیق میان سیاست پیشین حکومت و تصمیم تازه بود.
حکومتی که سالها بر ادامه جنگ تأکید داشت، اکنون ناگزیر به پذیرش راهحل سیاسی شده بود.
چه عواملی خمینی را به پذیرش قطعنامه رساندند؟
پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نتیجه یک عامل منفرد نبود.
در سال ۱۳۶۷، ارتش ایران در جبهههای مختلف با شکستهایی روبهرو شده بود. عراق توانسته بود بخشهایی از مناطق ازدسترفته را بازپس گیرد.
هزینههای اقتصادی و انسانی جنگ نیز افزایش یافته بود.
در سطح بینالمللی، فشار برای پایان دادن به جنگ ادامه داشت.
در کنار این عوامل، عملیاتهای ارتش آزادیبخش در مناطق مرزی، نگرانی امنیتی تازهای برای حکومت ایجاد کرده بود.
در روایت سیاسی مجاهدین، تهدید ارتش آزادیبخش عامل تعیینکننده پذیرش قطعنامه معرفی شده است.
منوچهر هزارخانی در تحلیل خود از این دوره، بر اهمیت تهدید نظامی ارتش آزادیبخش و تأثیر آن بر محاسبات حکومت تأکید کرد.
این تحلیل، جایگاه ویژهای در تاریخ سیاسی مقاومت دارد.
در عین حال، برای شناخت تصمیم نهایی خمینی، باید مجموعه عوامل نظامی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را در کنار یکدیگر دید.
اسناد مربوط به تصمیمگیری حکومت، از جمله مکاتبات فرماندهان نظامی و مسئولان اقتصادی، نشان میدهند که وضعیت جبههها و توان ادامه جنگ از مسائل اصلی آن تصمیم بودند.
بنابراین، نقش ارتش آزادیبخش باید در چارچوب مجموعه فشارهای وارد بر حکومت بررسی شود.
پذیرش قطعنامه چه تغییری ایجاد کرد؟
برای ارتش آزادیبخش، پذیرش قطعنامه یک تحول اساسی بود.
تا پیش از آن، جنگ ایران و عراق ادامه داشت و مرزهای دو کشور در وضعیت جنگی قرار داشتند.
ارتش آزادیبخش از خاک عراق عملیات نظامی علیه نیروهای حکومت ایران انجام میداد.
با پذیرش قطعنامه، چشمانداز برقراری آتشبس و بسته شدن جبهههای جنگ مطرح شد.
این تحول میتوانست امکان ادامه عملیات مرزی را تغییر دهد.
در نتیجه، رهبری مجاهدین با تصمیمی مهم روبهرو شد: ادامه فعالیت در شرایط تازه آتشبس، یا اجرای عملیاتی گسترده پیش از تثبیت وضعیت جدید.
تصمیم برای فروغ جاویدان
مجاهدین تصمیم به اجرای عملیات فروغ جاویدان گرفتند.
این عملیات در سوم مرداد ۱۳۶۷، برابر با ۲۵ ژوئیه ۱۹۸۸، آغاز شد.
هدف اعلامشده آن، پیشروی به سوی تهران و سرنگونی حکومت ولایت فقیه بود.
در متن تاریخی سازمان، از این تصمیم بهعنوان اقدامی برای نشان دادن استقلال هدف ارتش آزادیبخش از جنگ ایران و عراق یاد شده است.
در این تحلیل، پذیرش آتشبس از سوی حکومت ایران و عراق، به معنای پایان هدف سیاسی ارتش آزادیبخش نبود.
مجاهدین میخواستند نشان دهند که هدف آنان تنها شرکت در عملیات مرزی دوران جنگ نیست، بلکه تغییر حکومت ایران است.
این محاسبه، مبنای تصمیم به اجرای عملیات شد.
پیشروی به سوی کرمانشاه
نیروهای ارتش آزادیبخش از مرز عراق وارد ایران شدند و در محور قصرشیرین، سرپلذهاب، کرند غرب و اسلامآباد غرب پیشروی کردند.
در مراحل نخست، نیروهای مجاهدین توانستند مناطقی را تصرف کنند.
اما با نزدیک شدن به منطقه کرمانشاه، مقاومت نیروهای حکومتی افزایش یافت.
در محور چهارزبر، که بعدها با نام تنگه مرصاد شناخته شد، نیروهای مجاهدین با آتش سنگین و حملات نیروهای حکومتی روبهرو شدند.
عملیات در نهایت به شکست نظامی ارتش آزادیبخش انجامید.
شمار زیادی از اعضای مجاهدین در این نبرد کشته شدند.
حکومت ایران این عملیات را «مرصاد» نامید و شکست مجاهدین را یکی از پیروزیهای مهم نظامی خود معرفی کرد.
چرا فروغ جاویدان به هدف نرسید؟
هدف عملیات، پیشروی سریع به سوی تهران بود.
اما اجرای چنین هدفی به مجموعهای از شرایط نظامی و سیاسی وابسته بود.
نیروهای مهاجم باید مسیر طولانی پیشروی را حفظ میکردند، با مقاومت یگانهای حکومتی مقابله میکردند و خطوط ارتباطی و تدارکاتی خود را برقرار نگه میداشتند.
همچنین تحقق هدف نهایی، به واکنش نیروهای حکومتی و وضعیت اجتماعی شهرهای مسیر وابسته بود.
در عمل، مقاومت نیروهای حکومتی و حملات هوایی و زمینی، پیشروی ارتش آزادیبخش را متوقف کرد.
بنابراین، عملیات به هدف اعلامشده خود، یعنی رسیدن به تهران و سرنگونی حکومت، دست نیافت.
این نتیجه، واقعیت نظامی فروغ جاویدان است.
در مقابل، مجاهدین از نظر سیاسی بر این موضوع تأکید کردند که عملیات نشاندهنده استمرار هدف سرنگونی پس از پذیرش آتشبس بود.
این دو ارزیابی به دو سطح متفاوت مربوطاند: نتیجه نظامی عملیات و معنایی که رهبری سازمان برای تصمیم به اجرای آن قائل بود.
فروغ جاویدان و جنگ سیاسی
پس از عملیات، حکومت ایران تبلیغات گستردهای علیه مجاهدین آغاز کرد.
رسانههای حکومتی بر شکست نظامی عملیات و ارتباط سازمان با عراق تأکید داشتند.
در مقابل، مجاهدین از فروغ جاویدان بهعنوان نمادی از تعهد به ادامه مبارزه یاد کردند.
این اختلاف در سالهای بعد نیز ادامه یافت.
برای حکومت، فروغ جاویدان نشانه شکست یک تلاش مسلحانه برای سرنگونی بود.
برای مجاهدین، عملیات با وجود شکست نظامی، جایگاهی سیاسی و تشکیلاتی در تاریخ مقاومت پیدا کرد.
در اینجا، بار دیگر یک رویداد نظامی به موضوع جنگ سیاسی و تاریخی تبدیل شد.
نتیجه فصل بیستوهشتم
پذیرش قطعنامه ۵۹۸، پایان سیاست ادامه جنگ خمینی بود.
عملیات فروغ جاویدان نیز آخرین تلاش بزرگ ارتش آزادیبخش برای پیشروی به سوی تهران در دوران جنگ ایران و عراق محسوب میشد.
این عملیات به شکست نظامی انجامید و خسارت انسانی سنگینی به مجاهدین وارد کرد.
در عین حال، سازمان به فعالیت خود ادامه داد و در سالهای بعد، برای بازسازی ساختار نظامی و تشکیلاتی اقدام کرد.
تجربه این مرحله نشان میدهد که هدف سیاسی یک عملیات و نتیجه نظامی آن باید جداگانه ارزیابی شوند.
این تمایز، برای شناخت تاریخ فروغ جاویدان و پیامدهای آن اهمیت اساسی دارد.
فصل بیستونهم
از قتلعام زندانیان تا مرگ خمینی
پایان جنگ، گسترش سرکوب و آغاز مرحله تازه مماشات
تابستان ۱۳۶۷؛ دو رویداد تعیینکننده
تابستان ۱۳۶۷، یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران بود.
حکومت خمینی قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت و جنگ هشتساله به سوی آتشبس حرکت کرد.
در همان تابستان، هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران اعدام شدند.
این اعدامها، یکی از گستردهترین موارد کشتار زندانیان سیاسی در تاریخ معاصر کشور بود.
بخش بزرگی از قربانیان، اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران بودند. زندانیان وابسته به جریانهای چپ نیز در مراحل بعدی اعدامها کشته شدند.
این کشتار در شرایطی انجام شد که بسیاری از زندانیان پیشتر محاکمه شده و در حال گذراندن محکومیت خود بودند.
فرمان خمینی
در تابستان ۱۳۶۷، خمینی فرمانی درباره برخورد با زندانیان وابسته به مجاهدین صادر کرد.
در متن این فرمان، ادامه پایبندی زندانیان به سازمان، مبنای تصمیمگیری درباره سرنوشت آنان قرار گرفت.
هیئتهایی در زندانها تشکیل شدند که بعدها با عنوان «هیئتهای مرگ» شناخته شدند.
این هیئتها درباره سرنوشت زندانیان تصمیم میگرفتند.
در تهران، حسینعلی نیری، مرتضی اشراقی، مصطفی پورمحمدی و ابراهیم رئیسی از چهرههای مرتبط با روند تصمیمگیری و اجرای اعدامها بودند.
در شهرهای دیگر نیز هیئتها و مسئولان محلی در این روند نقش داشتند.
آیا قتلعام تنها واکنش به فروغ جاویدان بود؟
در روایت سیاسی مجاهدین، قتلعام زندانیان با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و عملیات فروغ جاویدان ارتباط مستقیم داشت.
سازمان این کشتار را اقدامی برای انتقامگیری از مقاومت و جلوگیری از استمرار آن معرفی میکند.
اما بررسی تاریخی نشان میدهد که زمینههای برخورد شدید با زندانیان سیاسی پیش از تابستان ۱۳۶۷ نیز وجود داشت.
در نامه ۱۲ مهر ۱۳۶۵، خمینی از آزادی شماری از زندانیان وابسته به مجاهدین انتقاد کرده بود.
این نامه نشان میدهد که مسئله برخورد با زندانیان مجاهدین پیش از فروغ جاویدان نیز در دستور توجه رهبری حکومت قرار داشت.
بنابراین، برای شناخت قتلعام باید هم زمینههای پیشین سرکوب را دید و هم تصمیمهای مشخص تابستان ۱۳۶۷ را بررسی کرد.
اعتراض حسینعلی منتظری
حسینعلی منتظری، قائممقام وقت رهبری، از مهمترین مقامهای حکومتی بود که با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ مخالفت کرد.
او در نامهها و دیدارهای خود، درباره کشتار زندانیان اعتراض کرد.
فایل صوتی دیدار منتظری با اعضای هیئت مسئول اعدامها در تهران، که سالها بعد منتشر شد، از اسناد مهم شناخت این واقعه است.
منتظری در آن دیدار، اعدامها را محکوم کرد و درباره پیامدهای تاریخی آن هشدار داد.
این موضعگیری از نظر تاریخی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا انتقاد از درون ساختار عالی حکومت مطرح شده بود.
در ادامه، اختلافات منتظری با خمینی افزایش یافت و او در فروردین ۱۳۶۸ از جایگاه قائممقامی رهبری کنار گذاشته شد.
چرا قتلعام یک اقدام سیاسی بود؟
اعدام زندانیان سیاسی تنها مسئلهای مربوط به زندانها نبود.
بسیاری از قربانیان در زمان اعدام، فعالیت آزادانه سیاسی یا نظامی نداشتند. آنان در اختیار حکومت و تحت کنترل کامل زندان بودند.
از این رو، کشتار آنان به مسئله رابطه حکومت با مخالفان سیاسی تبدیل میشود.
حکومت با این اقدام، بخش بزرگی از زندانیان وابسته به سازمانها و جریانهای مخالف را از میان برد.
برای مجاهدین، این کشتار ضربه انسانی و تشکیلاتی بسیار سنگینی بود.
در همان حال، سرنوشت قربانیان به یکی از مهمترین موضوعات فعالیت حقوق بشری و سیاسی سازمان در سالهای بعد تبدیل شد.
تلاش برای ثبت و افشای کشتار
مجاهدین پس از اطلاع از اعدامها، برای انتشار نام قربانیان و جلب توجه نهادهای بینالمللی اقدام کردند.
در سالهای بعد، خانوادههای قربانیان، بازماندگان و سازمانهای حقوق بشری نیز برای ثبت و بررسی این کشتار تلاش کردند.
این فعالیتها به حفظ اسناد، شهادتها و نامهای قربانیان کمک کرد.
در تاریخ جنگ سیاسی، این مرحله اهمیت ویژهای دارد.
حکومت میکوشید اطلاعات مربوط به اعدامها را کنترل کند.
در مقابل، خانوادهها و نیروهای مخالف برای آشکار شدن حقیقت و ثبت سرنوشت قربانیان تلاش میکردند.
به این ترتیب، موضوع قتلعام از یک رویداد سرکوبگرانه به پروندهای تاریخی و حقوق بشری تبدیل شد.
پایان جنگ؛ آغاز بحران تازه
در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷، برابر با ۲۰ اوت ۱۹۸۸، آتشبس رسمی میان ایران و عراق برقرار شد.
جنگی که نزدیک به هشت سال ادامه یافته بود، متوقف شد.
این تحول، شرایط سیاسی و اقتصادی ایران را تغییر داد.
حکومت دیگر نمیتوانست تمام مسائل داخلی را در چارچوب ضرورت ادامه جنگ توضیح دهد.
بازسازی اقتصادی، رسیدگی به خسارتها، وضعیت خانوادههای کشتهشدگان و اسیران جنگی، و آینده سیاست خارجی به مسائل اصلی تبدیل شدند.
در همین شرایط، اختلافات درونی حکومت نیز آشکارتر شد.
برخی مقامهای حکومتی در سالهای بعد، درباره هزینههای جنگ و تصمیمهای گذشته مواضع انتقادی مطرح کردند.
این مواضع، اهمیت تاریخی داشتند؛ زیرا نشان میدادند ارزیابی جنگ در درون ساختار قدرت نیز یکسان باقی نمانده است.
فتوای قتل سلمان رشدی
در ۲۵ بهمن ۱۳۶۷، برابر با ۱۴ فوریه ۱۹۸۹، خمینی فتوای قتل سلمان رشدی، نویسنده رمان آیات شیطانی، را صادر کرد.
این فتوا به بحرانی گسترده در روابط حکومت ایران با کشورهای اروپایی انجامید.
دولتهای اروپایی نسبت به تهدید جان نویسنده و پیامدهای آن اعتراض کردند.
در ۲۰ فوریه ۱۹۸۹، کشورهای عضو جامعه اقتصادی اروپا تصمیم به فراخواندن رؤسای نمایندگیهای دیپلماتیک خود از تهران گرفتند.
این تحول، روابط ایران و اروپا را وارد مرحلهای بحرانی کرد.
چرا این فتوا اهمیت سیاسی داشت؟
فتوای قتل سلمان رشدی، اختلاف حکومت ایران با دولتهای غربی را از موضوعات جنگ و روابط منطقهای به مسئله آزادی بیان و امنیت افراد در خارج کشور گسترش داد.
از دیدگاه مجاهدین، این اقدام نشاندهنده استمرار سیاست صدور بحران به خارج کشور بود.
در مقابل، حکومت فتوا را در چارچوب دفاع از مقدسات اسلامی توجیه میکرد.
در عرصه بینالمللی، مسئله اصلی آن بود که فرمان یک رهبر سیاسی و مذهبی برای کشتن نویسندهای در خارج از قلمرو کشور، با اصول حقوق بینالملل و امنیت اشخاص تعارض داشت.
این بحران به روابط دیپلماتیک ایران آسیب زد و روند نزدیک شدن حکومت به برخی دولتهای اروپایی را با مانع روبهرو کرد.
مرگ خمینی و آغاز دوره تازه
در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، روحالله خمینی درگذشت.
مرگ او پایان دورهای از تاریخ حکومت ولایت فقیه بود.
علی خامنهای به رهبری انتخاب شد و در ادامه، اکبر هاشمی رفسنجانی ریاستجمهوری را بر عهده گرفت.
با آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی، موضوع بازسازی اقتصادی و تغییر مناسبات خارجی اهمیت بیشتری پیدا کرد.
در بخشی از محافل سیاسی و رسانهای غرب، امیدهایی درباره حرکت حکومت ایران به سوی سیاستی عملگرایانهتر شکل گرفت.
در مقابل، مجاهدین این تغییرات را دگرگونی ماهیت حکومت نمیدانستند.
از دیدگاه سازمان، تغییر اشخاص در رأس قدرت، به معنای پایان سرکوب سیاسی یا کنار گذاشتن سیاستهای اصلی حکومت ولایت فقیه نبود.
این اختلاف، زمینه مرحله تازهای از جنگ سیاسی را فراهم کرد.
نتیجه فصل بیستونهم
در فاصله تابستان ۱۳۶۷ تا خرداد ۱۳۶۸، حکومت ایران با مجموعهای از تحولات تعیینکننده روبهرو شد.
جنگ هشتساله پایان یافت.
هزاران زندانی سیاسی اعدام شدند.
فتوای قتل سلمان رشدی روابط ایران و اروپا را بحرانی کرد.
سرانجام، مرگ خمینی و انتقال رهبری، دوره تازهای در ساختار قدرت آغاز کرد.
برای مجاهدین، این تحولات به معنای پایان مبارزه نبود.
سازمان باید در شرایطی تازه فعالیت میکرد؛ شرایطی که در آن، حکومت تلاش داشت پس از پایان جنگ و تغییر رهبری، مناسبات بینالمللی خود را بازسازی کند.
تجربه این مرحله آن است که پایان یک جنگ یا تغییر رهبر یک حکومت، لزوماً به پایان منازعات سیاسی و حقوق بشری منجر نمیشود.
پایان بخش ششم
چهار سالی که میدان جنگ سیاسی را دگرگون کرد
از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸، مجاهدین و شورای ملی مقاومت با تحولاتی روبهرو شدند که مسیر فعالیت آنان را تغییر داد.
در آغاز این دوره، معاملات محرمانه دولت ریگان با حکومت ایران شکل گرفت و بعدها در رسوایی ایرانگیت آشکار شد.
در فرانسه، فشارهای سیاسی بر حضور مسعود رجوی افزایش یافت و او در خرداد ۱۳۶۵ به عراق رفت.
در ادامه، مجاهدین ساختار نظامی خود را گسترش دادند و در ۳۰ خرداد ۱۳۶۶ تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران را اعلام کردند.
در سال ۱۳۶۷، عملیات آفتاب و چلچراغ نشاندهنده افزایش توان عملیاتی ارتش آزادیبخش بودند.
با پذیرش قطعنامه ۵۹۸، شرایط جنگ ایران و عراق تغییر کرد.
عملیات فروغ جاویدان در مرداد ۱۳۶۷ به شکست نظامی انجامید و خسارت سنگینی به مجاهدین وارد کرد.
در همان تابستان، حکومت خمینی هزاران زندانی سیاسی را اعدام کرد.
سرانجام، با پایان جنگ و مرگ خمینی در خرداد ۱۳۶۸، مرحله تازهای در سیاست داخلی و خارجی حکومت آغاز شد.
حاصل تاریخی این دوره
این چهار سال، پنج تجربه مهم را برجای گذاشت:
• معاملات محرمانه دولتها میتوانند با مواضع علنی آنان تفاوت بنیادی داشته باشند.
• تغییر محل استقرار یک سازمان سیاسی، هم امکانات عملی تازه ایجاد میکند و هم هزینههای سیاسی و بینالمللی دارد.
• تحول تشکیلاتی و تشکیل نیروی نظامی، موضوعات جنگ سیاسی را تغییر میدهد، ولی اختلافات مربوط به مشروعیت و استقلال را از میان نمیبرد.
• موفقیتهای نظامی محدود، تضمینکننده تحقق هدف نهایی یک راهبرد نیستند.
• پایان جنگ و تغییر رهبری حکومت، لزوماً به پایان سرکوب و منازعات سیاسی منجر نمیشود.
اسناد و منابع تاریخی بخش ششم
۱. گزارش کمیسیون تاور ـ ۲۶ فوریه ۱۹۸۷
گزارش رسمی درباره نقش شورای امنیت ملی آمریکا در معاملات محرمانه تسلیحاتی با ایران. این سند برای شناخت ساختار تصمیمگیری دولت ریگان و زمینههای رسوایی ایرانگیت اهمیت دارد.
مرجع: Report of the President’s Special Review Board، کمیسیون تاور، واشنگتن، ۱۹۸۷.
۲. گزارش مشترک کمیتههای تحقیق کنگره آمریکا درباره ایرانکنترا ـ نوامبر ۱۹۸۷
این گزارش، انتقال تسلیحات به ایران، نقش مقامهای دولت آمریکا و موضوع تأمین مالی کنتراها را بررسی میکند.
مرجع: Report of the Congressional Committees Investigating the Iran-Contra Affair، کنگره آمریکا، ۱۹۸۷.
۳. اظهارات ریچارد مورفی ـ ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۵
مواضع معاون وزیر خارجه آمریکا در جلسه استماع کمیته فرعی امور اروپا و خاورمیانه مجلس نمایندگان آمریکا درباره مجاهدین خلق.
این سند، برای شناخت آغاز مرحله تازهای از موضعگیریهای رسمی آمریکا درباره سازمان اهمیت دارد.
۴. اسناد انتقال مسعود رجوی به عراق ـ خرداد ۱۳۶۵
اطلاعیهها، سخنرانیها و گزارشهای مربوط به خروج از فرانسه و ورود به عراق، از منابع اصلی شناخت این تصمیم و اهداف اعلامشده آن هستند.
۵. اعلام تشکیل ارتش آزادیبخش ملی ایران ـ ۳۰ خرداد ۱۳۶۶
سند اعلام تشکیل ارتش آزادیبخش، مبنای بررسی اهداف، ساختار و راهبرد نظامی مجاهدین در مرحله تازه است.
۶. اسناد عملیات آفتاب، چلچراغ و فروغ جاویدان ـ سال ۱۳۶۷
گزارشهای عملیاتی، نقشهها، تصاویر و روایتهای طرفهای درگیر، منابع اصلی بازسازی رویدادهای نظامی این دوره هستند. برای ارزیابی نتایج هر عملیات، گزارشهای مستقل و اسناد طرف مقابل نیز اهمیت دارند.
۷. قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد ـ ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷
سند رسمی سازمان ملل درباره پایان جنگ ایران و عراق، آتشبس و عقبنشینی نیروها به مرزهای بینالمللی.
۸. فرمان خمینی درباره زندانیان سیاسی و اسناد حسینعلی منتظری ـ تابستان ۱۳۶۷
فرمان خمینی، نامههای منتظری و فایل صوتی دیدار او با اعضای هیئت مسئول اعدامها، از اسناد اصلی شناخت قتلعام زندانیان سیاسی هستند.
۹. فتوای قتل سلمان رشدی ـ ۱۴ فوریه ۱۹۸۹
متن فتوا و مواضع دولتهای اروپایی در واکنش به آن، منابع اصلی بررسی بحران دیپلماتیک پایان دوره خمینی محسوب میشوند.
بخش هفتم
پس از خمینی؛ تولد چهره تازه مماشات
از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲
مرگ خمینی، پایان جنگ ایران و عراق و آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی، شرایط تازهای در سیاست داخلی و خارجی حکومت ایجاد کرد.
در عرصه بینالمللی، بخشی از دولتها و محافل سیاسی غرب، رفسنجانی را چهرهای عملگرا و متمایل به بهبود روابط معرفی کردند.
در مقابل، مجاهدین و شورای ملی مقاومت بر استمرار ساختار سرکوب و ماهیت حکومت ولایت فقیه تأکید داشتند.
در همین دوره، ترور مخالفان در خارج کشور، اختلافات درونی حکومت و تحولات منطقهای پس از جنگ خلیج فارس، میدان تازهای از جنگ سیاسی ایجاد کردند.
پرسش اصلی بخش هفتم این است: حکومت پس از خمینی چگونه تلاش کرد چهرهای تازه از خود ارائه دهد و مجاهدین با چه اقدامات سیاسی و تشکیلاتی در برابر آن ایستادند؟
در این بخش، از قتل عبدالرحمان قاسملو در وین تا ترورهای برونمرزی، جنگ خلیج فارس، عملیات مروارید و تحولات تشکیلاتی سال ۱۳۷۰، به ترتیب تاریخی بررسی خواهد شد.
بخش هفتم
پس از خمینی؛ تولد چهره تازه مماشات
از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲
مرگ خمینی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ پایان یک دوره از تاریخ حکومت ولایت فقیه بود، اما پایان جنگ سیاسی آن حکومت با سازمان مجاهدین خلق ایران نبود. برعکس، در سالهای پس از او، این جنگ در عرصههایی ادامه یافت که اهمیت برخی از آنها از نبردهای آشکار نظامی کمتر نبود.
اکبر هاشمی رفسنجانی با شعار بازسازی کشور و ترمیم مناسبات خارجی به ریاستجمهوری رسید. در بخشی از محافل سیاسی و اقتصادی غرب، این تصور قوت گرفت که حکومت ایران وارد دورهای عملگرایانهتر شده است. جنگ هشتساله پایان یافته بود، بازسازی اقتصاد به سرمایه و فناوری نیاز داشت و دولتهای اروپایی فرصت تازهای برای توسعه روابط با تهران میدیدند.
در همین دوره، مخالفان حکومت در خارج کشور هدف مجموعهای از ترورها قرار گرفتند. عبدالرحمان قاسملو در وین، کاظم رجوی در سوئیس، شاپور بختیار در پاریس و محمدحسین نقدی در رم کشته شدند. قتل چهار تن از رهبران سیاسی کرد در رستوران میکونوس برلین نیز به یکی از مهمترین پروندههای قضایی تروریسم دولتی در اروپا تبدیل شد.
در سوی دیگر، مجاهدین در عراق با بحرانی روبهرو شدند که موجودیت تشکیلاتی و نظامی آنان را تهدید میکرد. حمله عراق به کویت و جنگ خلیج فارس، شرایط استقرار ارتش آزادیبخش را تغییر داد. در بهار ۱۳۷۰، درگیریهای گستردهای در مناطق محل استقرار مجاهدین رخ داد که در تاریخ سازمان با عنوان عملیات مروارید شناخته میشود.
پس از این درگیریها، جنگ سیاسی پیرامون اتهام مشارکت مجاهدین در سرکوب کردهای عراق شدت گرفت. همزمان، شهادتها و اتهامهای اعضای جداشده از سازمان به یکی از موضوعات اصلی منازعه رسانهای تبدیل شدند.
در مهر ۱۳۷۰، رژه بزرگ ارتش آزادیبخش در عراق برگزار شد. این رژه، در پاسخ به تردیدها درباره توان و استمرار سازمان، نمایش آشکار ظرفیت نظامی مجاهدین بود.
این بخش، تاریخ هفت رویارویی مهم است؛ رویاروییهایی که نشان میدهند چگونه پس از خمینی، میدان جنگ سیاسی از نبردهای مستقیم نظامی به عرصه دیپلماسی، ترورهای برونمرزی، بحرانهای منطقهای، رسانهها و حقوق بشر گسترش یافت.
فصل سیام
خمینی رفت؛ آیا حکومت تغییر کرد؟
رفسنجانی، بازسازی اقتصادی و آغاز آزمون تازه غرب
انتقال قدرت در خرداد ۱۳۶۸
در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، روحالله خمینی درگذشت. مجلس خبرگان علی خامنهای را به رهبری انتخاب کرد و در مرداد همان سال، اکبر هاشمی رفسنجانی ریاستجمهوری را بر عهده گرفت.
این انتقال قدرت در شرایطی صورت گرفت که جنگ ایران و عراق پایان یافته بود و کشور با خسارتهای گسترده انسانی، اقتصادی و زیرساختی روبهرو بود.
رفسنجانی بازسازی اقتصاد را در مرکز برنامه دولت قرار داد. گسترش فعالیتهای عمرانی، جذب سرمایه، توسعه مناسبات اقتصادی خارجی و کاهش برخی تنشهای دیپلماتیک از محورهای سیاست او بود.
در فضای سیاسی آن دوره، لقب «سردار سازندگی» برای رفسنجانی رواج یافت. برخی تحلیلگران نیز او را چهرهای عملگرا معرفی میکردند که میتوانست سیاست خارجی حکومت را از فضای دوران جنگ دور کند.
این تصویر، بهتدریج در محاسبات بخشی از دولتهای غربی اهمیت پیدا کرد.
غرب چه انتظاری داشت؟
دولتهای اروپایی پس از پایان جنگ ایران و عراق با پرسشی عملی روبهرو بودند: آیا میتوان مناسبات اقتصادی و سیاسی با تهران را گسترش داد؟
ایران به بازسازی پالایشگاهها، کارخانهها، شبکه حملونقل و دیگر زیرساختهای آسیبدیده نیاز داشت. شرکتهای خارجی نیز به بازار ایران توجه نشان میدادند.
در نتیجه، پایان جنگ زمینه افزایش تماسهای اقتصادی و دیپلماتیک را فراهم کرد.
اما گسترش مناسبات خارجی، به معنای تغییر ساختار سیاسی حکومت نبود.
علی خامنهای در مقام رهبر، اختیار نهادهای اصلی نظامی، امنیتی و قضایی را در دست داشت. رفسنجانی نیز از چهرههای اصلی حکومت در دوران خمینی بود و در تصمیمهای مهم آن دوره نقش داشت.
از این رو، تغییر ریاستجمهوری بهتنهایی نمیتوانست دلیلی بر تغییر ماهیت ساختار قدرت باشد.
مجاهدین چه تحلیلی داشتند؟
مجاهدین و شورای ملی مقاومت، آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی را تغییر چهره حکومت میدانستند، نه تغییر بنیادهای آن.
در این تحلیل، حکومت پس از پایان جنگ و مرگ خمینی، برای بازسازی توان اقتصادی و سیاسی خود به بهبود مناسبات بینالمللی نیاز داشت.
مجاهدین معتقد بودند که ارائه تصویری معتدلتر از رفسنجانی، میتواند فشارهای خارجی بر حکومت را کاهش دهد و توجه دولتهای غربی را از سرکوب مخالفان منحرف کند.
این اختلاف، یکی از مهمترین موضوعات جنگ سیاسی سالهای بعد شد.
در یک سو، بخشی از محافل خارجی بر امکان همکاری با دولت تازه تأکید میکردند. در سوی دیگر، شورای ملی مقاومت تلاش میکرد نشان دهد که تغییر در شیوه بیان و اولویتهای اقتصادی، به معنای پایان سرکوب سیاسی نیست.
آزمون واقعی اعتدال چه بود؟
برای شناخت سیاست یک حکومت، تنها شعارهای اقتصادی و دیپلماتیک کافی نیست.
رفتار حکومت با مخالفان سیاسی، آزادی فعالیت احزاب، استقلال دستگاه قضایی و امنیت منتقدان در داخل و خارج کشور نیز معیارهای مهمی هستند.
در سالهای نخست ریاستجمهوری رفسنجانی، این معیارها اهمیت ویژهای پیدا کردند.
در حالی که دولت از بازسازی و بهبود روابط خارجی سخن میگفت، مخالفان سیاسی حکومت در خارج کشور هدف ترور قرار گرفتند.
این رویدادها، تصویر حکومت در عرصه بینالمللی را با تناقضی جدی روبهرو کردند.
قتلعام ۱۳۶۷؛ پروندهای که بسته نشد
در تابستان ۱۳۶۷، هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران اعدام شده بودند.
با مرگ خمینی و آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی، مسئولیت تاریخی و حقوقی آن کشتار از میان نرفت.
خانوادههای قربانیان همچنان در پی روشن شدن سرنوشت عزیزان خود بودند. بسیاری از محلهای دفن اعلام نشده بود و حکومت اطلاعات کامل درباره اعدامها منتشر نمیکرد.
مجاهدین نیز برای انتشار نام قربانیان و جلب توجه نهادهای بینالمللی تلاش میکردند.
اما فضای سیاسی پس از جنگ، با توجه به امید برخی دولتها به بهبود روابط با تهران، کار افشای نقض حقوق بشر را دشوارتر میکرد.
این دشواری به معنای توقف فعالیتهای حقوق بشری نبود؛ بلکه نشان میداد که موضوع حقوق بشر با محاسبات دیپلماتیک و اقتصادی دولتها در رقابت قرار گرفته است.
جنگ سیاسی بر سر یک تصویر
در این دوره، موضوع اصلی جنگ سیاسی تنها دفاع یا مخالفت با شخص رفسنجانی نبود.
مسئله بر سر تصویری بود که از حکومت ایران در عرصه بینالمللی ساخته میشد.
آیا رفسنجانی آغازگر تغییر سیاسی بود؟
آیا توسعه روابط اقتصادی میتوانست به کاهش سرکوب کمک کند؟
آیا دولتهای غربی در ارزیابی حکومت، به رفتار آن با مخالفان نیز توجه میکردند؟
مجاهدین تلاش کردند این پرسشها را در ارتباطات سیاسی و رسانهای خود مطرح کنند.
در مقابل، دولتهای خارجی بر اساس منافع و ارزیابیهای خود درباره ادامه رابطه با تهران تصمیم میگرفتند.
این منازعه در سالهای بعد، بهویژه با آشکار شدن پرونده ترورهای برونمرزی، ابعاد تازهای پیدا کرد.
نتیجه فصل سیام
انتقال قدرت در سال ۱۳۶۸، دوره تازهای از سیاست خارجی حکومت ایران را آغاز کرد.
رفسنجانی بازسازی اقتصادی و گسترش روابط خارجی را دنبال کرد. در بخشی از محافل غربی نیز انتظار تغییر رفتار حکومت افزایش یافت.
در مقابل، مجاهدین بر استمرار ساختار قدرت و سرکوب سیاسی تأکید کردند.
تجربه این مرحله آن بود که تغییر چهره سیاسی یک حکومت را باید با رفتار واقعی نهادهای قدرت سنجید، نه تنها با شعارهای اقتصادی و دیپلماتیک.
ترورهای برونمرزی سالهای بعد، این آزمون را به یکی از مهمترین مسائل روابط ایران و اروپا تبدیل کردند.
فصل سیویکم
ترور در قلب اروپا
از وین و ژنو تا پاریس و رم؛ حذف مخالفان در خارج کشور
وین؛ ۲۲ تیر ۱۳۶۸
در ۱۳ ژوئیه ۱۹۸۹، برابر با ۲۲ تیر ۱۳۶۸، عبدالرحمان قاسملو، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، در وین کشته شد.
قاسملو برای گفتوگو با نمایندگان حکومت ایران به اتریش رفته بود.
در جریان دیداری که در یک آپارتمان برگزار شد، او و دو همراهش، عبدالله قادری آذر و فاضل رسول، به ضرب گلوله کشته شدند.
این واقعه تنها قتل یک رهبر سیاسی نبود. قاسملو در چارچوب مذاکراتی کشته شد که هدف اعلامشده آنها بررسی راهحل سیاسی اختلافات حکومت با حزب دموکرات بود.
بنابراین، قتل او به مسئله امنیت مذاکرهکنندگان مخالف حکومت تبدیل شد.
پرونده وین از همان آغاز پرسشهای مهمی درباره نقش افراد حاضر در مذاکرات و مسئولیت عاملان قتل ایجاد کرد.
چرا قتل قاسملو اهمیت داشت؟
قاسملو از چهرههای شناختهشده جنبش کردستان ایران بود.
او سالها در برابر حکومت شاه و سپس حکومت ولایت فقیه فعالیت سیاسی کرده بود.
در دورهای نیز حزب دموکرات کردستان ایران عضو شورای ملی مقاومت بود، هرچند در سال ۱۳۶۴ از شورا جدا شد.
قتل قاسملو نشان داد که اختلافات سیاسی با حکومت ایران میتوانست در خارج از مرزهای کشور نیز پیامدهای مرگبار داشته باشد.
این واقعه، نگرانی درباره امنیت دیگر رهبران مخالف حکومت را افزایش داد.
ژنو؛ ۴ اردیبهشت ۱۳۶۹
در ۲۴ آوریل ۱۹۹۰، برابر با ۴ اردیبهشت ۱۳۶۹، کاظم رجوی در نزدیکی محل سکونت خود در منطقه کوپه، نزدیک ژنو، ترور شد.
کاظم رجوی از چهرههای شناختهشده فعالیت حقوق بشری و سیاسی علیه حکومت ایران بود.
او در دوران شاه نیز برای نجات جان زندانیان سیاسی، از جمله مسعود رجوی، فعالیت کرده بود.
پس از انقلاب، فعالیت او در عرصه بینالمللی و پیگیری نقض حقوق بشر در ایران ادامه یافت.
ترور کاظم رجوی در سوئیس، یکی از مهمترین پروندههای قتل مخالفان حکومت در اروپا شد.
تحقیقات قضایی سوئیس در سالهای بعد، به شناسایی مظنونانی با ارتباطات رسمی ایرانی انجامید.
این پرونده برای شناخت ترورهای برونمرزی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا تحقیقات و اسناد قضایی آن در دورههای بعد نیز ادامه یافت.
چرا کاظم رجوی هدف مهمی بود؟
فعالیت کاظم رجوی عمدتاً در عرصه سیاسی و حقوق بشری جریان داشت.
او از طریق ارتباط با نهادهای بینالمللی و شخصیتهای سیاسی، مسئله نقض حقوق بشر در ایران را مطرح میکرد.
در سالهای پس از قتلعام زندانیان سیاسی در ۱۳۶۷، چنین فعالیتی برای حکومت ایران حساسیت ویژهای داشت.
قتل او، فعالیت حقوق بشری علیه حکومت را با تهدید مستقیم امنیتی روبهرو کرد.
در نتیجه، پرونده کاظم رجوی به یکی از نمادهای مبارزه برای پاسخگویی درباره ترور مخالفان در خارج کشور تبدیل شد.
پاریس؛ ۱۵ مرداد ۱۳۷۰
در ۶ اوت ۱۹۹۱، برابر با ۱۵ مرداد ۱۳۷۰، شاپور بختیار، آخرین نخستوزیر حکومت شاه، در خانه خود در حومه پاریس به قتل رسید.
سروش کتیبه، از همراهان او، نیز کشته شد.
بختیار پس از انقلاب ۱۳۵۷ در خارج کشور فعالیت سیاسی میکرد و از مخالفان حکومت خمینی بود.
قتل او در فرانسه، پرونده مهم دیگری به مجموعه ترورهای مخالفان حکومت ایران افزود.
تحقیقات و محاکمات قضایی فرانسه، ابعاد مختلف این قتل را بررسی کردند.
اهمیت پرونده بختیار در آن بود که قربانی آن از نظر سیاسی با مجاهدین اختلافات بنیادی داشت، ولی در مخالفت با حکومت ولایت فقیه با آنان اشتراک داشت.
این واقعیت نشان میدهد که قربانیان ترورهای برونمرزی به یک جریان سیاسی محدود نبودند.
رم؛ ۲۵ اسفند ۱۳۷۱
در ۱۶ مارس ۱۹۹۳، برابر با ۲۵ اسفند ۱۳۷۱، محمدحسین نقدی، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایتالیا، در رم ترور شد.
نقدی از دیپلماتهای سابق ایران بود که به صف مخالفان حکومت پیوسته بود.
او در فعالیتهای سیاسی و بینالمللی شورای ملی مقاومت نقش داشت.
قتل او در خیابانهای رم، یکی دیگر از پروندههای مهم ترور مخالفان حکومت ایران در اروپا شد.
این واقعه برای شورای ملی مقاومت اهمیت مستقیم داشت؛ زیرا یکی از نمایندگان سیاسی آن در کشور اروپایی محل فعالیت خود کشته شده بود.
برلین؛ ۲۶ شهریور ۱۳۷۱
در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲، برابر با ۲۶ شهریور ۱۳۷۱، چهار تن از رهبران و فعالان کرد ایرانی در رستوران میکونوس برلین به قتل رسیدند.
قربانیان عبارت بودند از صادق شرفکندی، فتاح عبدلی، همایون اردلان و نوری دهکردی.
شرفکندی پس از قتل عبدالرحمان قاسملو، دبیرکلی حزب دموکرات کردستان ایران را بر عهده گرفته بود.
قتل چهار تن در یک رستوران در پایتخت آلمان، به پروندهای قضایی با پیامدهای بینالمللی تبدیل شد.
دادگاه برلین رسیدگی به این پرونده را در سال ۱۹۹۳ آغاز کرد.
در سال ۱۹۹۷، دادگاه حکم خود را صادر کرد و در یافتههای قضایی، نقش مقامهای عالیرتبه حکومت ایران در تصمیمگیری درباره ترور بررسی و اعلام شد.
این حکم، یکی از مهمترین اسناد قضایی درباره مسئولیت حکومت ایران در ترور مخالفان در اروپا است.
چه چیزی پرونده میکونوس را متفاوت کرد؟
در پروندههای ترور برونمرزی، شناسایی عاملان مستقیم قتل اهمیت دارد.
اما در پرونده میکونوس، موضوع به سطح تصمیمگیری سیاسی نیز گسترش یافت.
دادگاه تنها به بررسی افرادی که در اجرای قتل نقش داشتند اکتفا نکرد، بلکه درباره ساختار تصمیمگیری پشت عملیات نیز به نتیجه رسید.
این تحول از نظر جنگ سیاسی اهمیت داشت.
تا پیش از آن، حکومت ایران میتوانست اتهامهای مطرحشده درباره ترور مخالفان را تبلیغات سیاسی معرفی کند.
حکم دادگاه میکونوس، موضوع را وارد عرصهای کرد که در آن شواهد و شهادتها در چارچوب دادرسی قضایی بررسی شده بودند.
نتیجه این ترورها چه بود؟
ترورهای وین، ژنو، پاریس، برلین و رم، خسارتهای انسانی و سیاسی بزرگی به جریانهای مخالف حکومت وارد کردند.
رهبران و نمایندگان سیاسی کشته شدند و امنیت فعالیت مخالفان در خارج کشور به مسئلهای جدی تبدیل شد.
در مقابل، تحقیقات قضایی و انتشار اسناد، به آشکار شدن ابعاد مهمی از عملیاتهای برونمرزی کمک کرد.
این پروندهها در سالهای بعد، بر روابط حکومت ایران با دولتهای اروپایی تأثیر گذاشتند.
تجربه این فصل نشان میدهد که جنگ سیاسی علیه مخالفان میتواند از تبلیغات و فشار دیپلماتیک فراتر رود و به حذف فیزیکی آنان در خارج کشور برسد.
در چنین شرایطی، ثبت اسناد، پیگیری قضایی و حفاظت از شاهدان، به بخش مهمی از مقابله با تروریسم دولتی تبدیل میشود.
فصل سیودوم
جنگ خلیج فارس؛ وقتی عراق به میدان بحران تبدیل شد
از اشغال کویت تا آزمون بیطرفی مجاهدین
۱۱ مرداد ۱۳۶۹؛ آغاز بحرانی تازه
در دوم اوت ۱۹۹۰، برابر با ۱۱ مرداد ۱۳۶۹، ارتش عراق به کویت حمله کرد و این کشور را به اشغال خود درآورد.
این اقدام، بحرانی بینالمللی ایجاد کرد.
شورای امنیت سازمان ملل متحد اشغال کویت را محکوم کرد و خواهان خروج نیروهای عراق شد. در ماههای بعد، مجموعهای از تحریمها و اقدامات سیاسی علیه حکومت صدام حسین به اجرا درآمد.
در ژانویه ۱۹۹۱، ائتلافی بینالمللی به رهبری آمریکا عملیات نظامی علیه عراق را آغاز کرد.
در نتیجه، کشوری که مجاهدین از سال ۱۳۶۵ بخش مهمی از تشکیلات و ارتش آزادیبخش خود را در آن مستقر کرده بودند، به میدان جنگی گسترده تبدیل شد.
این تحول، شرایط فعالیت سازمان را بهشدت تغییر داد.
چرا مجاهدین در موقعیت دشواری قرار گرفتند؟
ارتش آزادیبخش ملی ایران پس از انتقال رهبری مجاهدین به عراق تشکیل شده بود.
قرارگاههای سازمان در خاک عراق قرار داشتند و فعالیت نظامی آن با جغرافیا و شرایط امنیتی این کشور ارتباط داشت.
تا پیش از اشغال کویت، مجاهدین از این موقعیت برای سازماندهی و فعالیت علیه حکومت ایران استفاده میکردند.
اما حمله عراق به کویت، معادله را تغییر داد.
اکنون ارتش عراق با ائتلاف بینالمللی روبهرو شده بود و پایگاههای مجاهدین نیز در کشوری قرار داشتند که هدف حملات گسترده نظامی بود.
در این وضعیت، سازمان با دو مسئله همزمان روبهرو شد: حفظ امنیت اعضا و تعیین موضع سیاسی درباره جنگ.
تصمیم مجاهدین چه بود؟
مجاهدین در جنگ عراق و ائتلاف بینالمللی اعلام بیطرفی کردند.
این تصمیم با هدف اعلامشده سازمان ارتباط داشت.
ارتش آزادیبخش خود را نیرویی برای مقابله با حکومت ولایت فقیه معرفی میکرد، نه بخشی از ارتش عراق برای جنگ با کشورهای دیگر.
در نتیجه، سازمان اعلام کرد که در جنگ کویت شرکت نمیکند.
این موضع، از نظر سیاسی اهمیت داشت؛ زیرا هرگونه مشارکت در جنگ عراق علیه کویت یا ائتلاف بینالمللی، میتوانست به تغییر ماهیت مأموریت اعلامشده ارتش آزادیبخش تعبیر شود.
در عین حال، اعلام بیطرفی بهتنهایی همه پرسشها درباره مناسبات سازمان با عراق را پاسخ نمیداد.
زندگی سنگری؛ سازمان در وضعیت اضطراری
با آغاز حملات هوایی ائتلاف در ژانویه ۱۹۹۱، خطر حمله به تأسیسات و مناطق مختلف عراق افزایش یافت.
مجاهدین برای حفاظت از نیروهای خود، تدابیر اضطراری اتخاذ کردند.
در روایت سازمان، اعضا و یگانها به زندگی سنگری روی آوردند و بخشی از فعالیتهای معمول قرارگاهها تغییر کرد.
این وضعیت، هزینههای تشکیلاتی و عملیاتی به همراه داشت.
آموزشها، ترددها، ارتباطات و تأمین نیازهای روزمره باید با شرایط جنگی سازگار میشدند.
در نتیجه، بحرانی که از تصمیم حکومت عراق برای اشغال کویت آغاز شده بود، مستقیماً بر زندگی و فعالیت مجاهدین اثر گذاشت.
چرا رجوی از بزرگترین زیاندیدگان سخن گفت؟
در تاریخچه این دوره، از مسعود رجوی نقل شده است که مقاومت ایران یکی از بزرگترین زیاندیدگان جنگ خلیج فارس بود.
معنای سیاسی این ارزیابی را باید در تغییر شرایط استقرار مجاهدین جستوجو کرد.
پیش از جنگ خلیج فارس، سازمان توانسته بود در عراق تشکیلات خود را بازسازی کند و ارتش آزادیبخش را تشکیل دهد.
اکنون همان محیط جغرافیایی با خطر جنگ، بیثباتی و تغییرات سیاسی گسترده روبهرو شده بود.
از این رو، سازمان با وضعیتی مواجه شد که نه آغازگر آن بود و نه توان کنترل روند کلی آن را داشت.
این یکی از مهمترین محدودیتهای استقرار در خاک کشور میزبان بود.
حکومت ایران چه فرصتی دید؟
حکومت ایران در جنگ خلیج فارس مستقیماً وارد نبرد عراق با ائتلاف نشد.
با این حال، تضعیف حکومت صدام حسین و بحران داخلی عراق میتوانست بر وضعیت مجاهدین اثر بگذارد.
در روایت سازمان، حکومت ولایت فقیه تلاش کرد از شرایط تازه برای ضربه زدن به قرارگاههای مجاهدین استفاده کند.
این مسئله در بهار ۱۳۷۰، همزمان با قیامها و درگیریهای داخلی عراق، اهمیت بیشتری پیدا کرد.
در همین دوره، جنگ سیاسی درباره رابطه مجاهدین با صدام حسین شدت گرفت.
منتقدان سازمان، استقرار ارتش آزادیبخش در عراق را در مرکز انتقادهای خود قرار دادند.
مجاهدین نیز بر بیطرفی در جنگ خلیج فارس و استقلال هدف سیاسی خود تأکید کردند.
نتیجه فصل سیودوم
جنگ خلیج فارس، موقعیت نظامی و سیاسی مجاهدین را دگرگون کرد.
سازمان در جنگ اعلام بیطرفی کرد، ولی قرارگاهها و اعضای آن از پیامدهای بحران عراق مصون نماندند.
در ادامه، فروپاشی بخشی از ساختار امنیتی عراق و قیامهای داخلی، زمینه درگیریهای تازهای را در مناطق محل استقرار مجاهدین فراهم کرد.
تجربه این مرحله آن است که استقرار یک نیروی سیاسی و نظامی در کشور دیگر، آن نیرو را در معرض پیامدهای تصمیمهای حکومت میزبان قرار میدهد؛ حتی زمانی که در آن تصمیمها مشارکت نداشته باشد.
بحران بعدی، این واقعیت را با شدت بیشتری آشکار کرد.
فصل سیوسوم
مروارید؛ نبردی بر سر موجودیت ارتش آزادیبخش
فروردین ۱۳۷۰ و جنگ سیاسی بر سر اتهام کردکشی
عراق پس از شکست در کویت
در فوریه ۱۹۹۱، نیروهای عراقی از کویت عقب نشستند.
شکست ارتش عراق، شرایط داخلی این کشور را بهشدت متزلزل کرد.
در جنوب عراق، قیامهایی علیه حکومت صدام حسین شکل گرفت. در شمال نیز نیروهای کرد و گروههای مخالف حکومت عراق وارد درگیری شدند.
در نتیجه، بخشهایی از عراق به میدان نبرد نیروهای حکومتی، مخالفان داخلی و گروههای مسلح تبدیل شد.
قرارگاههای مجاهدین نیز در همین محیط قرار داشتند.
در این شرایط، ارتش آزادیبخش با خطر حمله به پایگاهها و مسیرهای ارتباطی خود روبهرو شد.
عملیات مروارید چگونه آغاز شد؟
در فروردین ۱۳۷۰، درگیریهای گستردهای میان نیروهای مجاهدین و گروههای مسلح در مناطق محل استقرار آنان رخ داد.
این درگیریها در تاریخ سازمان با عنوان عملیات مروارید شناخته میشوند.
در روایت مجاهدین، حکومت ایران با استفاده از شرایط بیثبات عراق، برای حمله به قرارگاههای ارتش آزادیبخش اقدام کرد.
سازمان از حضور نیروهای سپاه پاسداران، حزبالدعوه و گروههای مسلح مرتبط با جلال طالبانی در این حملات سخن گفته است.
در متن تاریخی سازمان، از عملیاتی با مشارکت چندین تیپ و لشکر یاد میشود که هدف آن نابودی قرارگاههای مجاهدین معرفی شده است.
این روایت، نقطه آغاز شناخت موضع سازمان درباره عملیات مروارید است.
اما برای تعیین دقیق ترکیب نیروهای مهاجم، شمار یگانها و نقش هر گروه، باید گزارشهای عملیاتی، اسناد مستقل و مدارک مربوط به همان درگیریها بررسی شوند.
ادعای اتوبوسهای خالی
یکی از جزئیات برجسته روایت مجاهدین، حضور اتوبوسهای خالی در کنار نیروهای مهاجم است.
در تاریخچه سازمان آمده است که مهاجمان قصد داشتند اعضای دستگیرشده مجاهدین را با این اتوبوسها به ایران منتقل کنند.
همچنین در این روایت، از پوشیدن لباس کردی توسط برخی نیروهای مهاجم سخن گفته شده است.
مجاهدین این اقدامات را نشانه طراحی عملیاتی برای حمله به قرارگاهها و انتقال اسیران به زندانهای ایران میدانند.
این جزئیات، از نظر شناخت اهداف احتمالی مهاجمان اهمیت دارند.
با این حال، تعداد اتوبوسها، هویت نیروهای همراه آنها و برنامه انتقال زندانیان، جزئیاتی هستند که برای تثبیت تاریخی به مدارک مشخص نیاز دارند.
پاسخ ارتش آزادیبخش
در روایت سازمان، ارتش آزادیبخش با شناسایی تهدید، به مقابله با نیروهای مهاجم پرداخت.
مجاهدین اعلام کردند که تا نیمه فروردین ۱۳۷۰ توانستهاند حملات به قرارگاههای خود را دفع کنند.
از دیدگاه سازمان، عملیات مروارید نبردی دفاعی برای حفظ موجودیت ارتش آزادیبخش بود.
این ارزیابی بر شرایط ویژه آن دوره استوار بود: عراق درگیر بحران داخلی شده بود و پایگاههای مجاهدین در معرض خطر قرار داشتند.
در مقابل، برخی منابع و شاهدان کرد، مجاهدین را به مشارکت در عملیات علیه نیروهای کرد عراقی متهم کردهاند.
این اختلاف، به یکی از مهمترین منازعات تاریخی درباره عملکرد مجاهدین در عراق تبدیل شد.
اتهام کردکشی چگونه مطرح شد؟
پس از درگیریهای بهار ۱۹۹۱، اتهام مشارکت مجاهدین در سرکوب کردهای عراق در رسانهها و مواضع سیاسی مطرح شد.
در این اتهامها، گفته میشد که نیروهای مجاهدین در کنار ارتش عراق علیه کردها وارد عمل شدهاند.
مجاهدین این اتهام را رد کردهاند و عملیات مروارید را مقابله با حملات نیروهای وابسته به حکومت ایران و دیگر گروههای مسلح علیه قرارگاههای خود میدانند.
بنابراین، دو روایت متفاوت درباره ماهیت درگیریها وجود دارد.
در روایت نخست، عملیات دفاع از پایگاههای مجاهدین در برابر حملات مسلحانه بود.
در روایت دوم، موضوع مشارکت در سرکوب قیام کردهای عراق مطرح میشود.
برای داوری تاریخی، صرف تکرار یکی از این دو روایت کافی نیست.
باید مکان هر درگیری، هویت یگانها، زمان عملیات و وضعیت غیرنظامیان بهصورت جداگانه بررسی شود.
چرا این اتهام اهمیت سیاسی پیدا کرد؟
اتهام مشارکت در سرکوب کردهای عراق، با موضوعات پیشین جنگ سیاسی علیه مجاهدین تفاوت داشت.
تا پیش از آن، بخشی از انتقادها بر مبارزه مسلحانه، رابطه با عراق یا مناسبات درونی سازمان متمرکز بود.
اکنون موضوع به ادعای نقض حقوق بشر و مشارکت در سرکوب یک جمعیت قومی گسترش یافته بود.
این اتهام میتوانست بر اعتبار بینالمللی سازمان تأثیر جدی بگذارد.
از سوی دیگر، مجاهدین معتقد بودند که حکومت ایران از همین اتهام برای مخدوش کردن نتیجه عملیات مروارید استفاده میکند.
در این مرحله، جنگ سیاسی وارد عرصهای شد که شهادتها، تصاویر، گزارشهای حقوق بشری و اسناد نظامی اهمیت بیشتری پیدا کردند.
جنگ بر سر روایت مروارید
مجاهدین تلاش کردند با انتشار گزارشهای عملیات و توضیح اهداف مهاجمان، روایت خود را تثبیت کنند.
در مقابل، منتقدان سازمان و برخی شاهدان عراقی روایت دیگری از درگیریها ارائه کردند.
این اختلاف در سالهای بعد نیز ادامه یافت.
اهمیت تاریخی مروارید در آن است که یک رویداد نظامی، به موضوع منازعهای طولانی درباره مسئولیت سیاسی و حقوق بشری تبدیل شد.
در چنین پروندهای، هر ادعای مشخص باید مستقل از وابستگی سیاسی گوینده بررسی شود.
نتیجه فصل سیوسوم
عملیات مروارید یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ ارتش آزادیبخش پس از جنگ خلیج فارس بود.
مجاهدین آن را نبردی برای حفظ قرارگاهها و دفع حملات نیروهای وابسته به حکومت ایران معرفی کردند.
در مقابل، اتهام مشارکت در سرکوب کردهای عراق به یکی از موضوعات اصلی انتقاد از سازمان تبدیل شد.
تجربه این مرحله آن است که نتیجه یک درگیری نظامی و روایت سیاسی آن، دو موضوع متفاوتاند.
برای ثبت تاریخ مروارید، هم باید اقدامات نظامی و سرنوشت نیروهای درگیر روشن شود و هم اتهامهای مربوط به رفتار با غیرنظامیان بر اساس شواهد مشخص بررسی شوند.
فصل سیوچهارم
وقتی حقوق بشر به میدان جنگ سیاسی تبدیل شد
از اعضای جداشده تا اتهامهای خانوادگی، تشکیلاتی و امنیتی
تغییر موضوع جنگ سیاسی
پس از عملیات مروارید، مجاهدین با مرحله تازهای از جنگ تبلیغاتی روبهرو شدند.
در این مرحله، موضوعات مربوط به زندگی درونی سازمان، روابط خانوادگی، کودکان، رفتار با اعضا و مناسبات تشکیلاتی، جایگاه برجستهتری در منازعات سیاسی پیدا کردند.
در تاریخچه مجاهدین، این تحول بهعنوان تلاش وزارت اطلاعات برای استفاده از اعضای جداشده و طرح اتهامهای حقوق بشری علیه سازمان معرفی شده است.
این روایت، تغییر مهمی را در شیوه مقابله حکومت با مجاهدین نشان میدهد.
در سالهای پیش، موضوعات اصلی تبلیغات علیه سازمان، مبارزه مسلحانه، ارتباط با عراق و اختلافات سیاسی بود.
اکنون اتهامها به مناسبات درونی و رفتار سازمان با اعضای خود نیز گسترش مییافت.
چرا اعضای جداشده اهمیت پیدا کردند؟
هر سازمان سیاسی در طول فعالیت خود با جدایی اعضا روبهرو میشود.
اعضای جداشده ممکن است درباره تجربه شخصی، تصمیمهای رهبری، روابط تشکیلاتی و شرایط زندگی در سازمان اطلاعاتی داشته باشند.
از این رو، شهادت آنان میتواند در شناخت تاریخ یک سازمان اهمیت پیدا کند.
در مقابل، تجربه فردی، اختلاف سیاسی و همکاری احتمالی با نهادهای حکومتی، سه موضوع متفاوتاند.
در روایت مجاهدین، وزارت اطلاعات تلاش میکرد از برخی جداشدگان برای انتشار اتهام علیه سازمان استفاده کند.
این ادعا در پرونده هر فرد، نیازمند بررسی ارتباطات و اقدامات مشخص اوست.
نمیتوان صرف جدایی از سازمان یا انتقاد از رهبری آن را دلیل همکاری اطلاعاتی دانست.
همچنین نمیتوان صرف عضویت سابق در سازمان را دلیل درستی تمام ادعاهای فرد جداشده تلقی کرد.
در جنگ سیاسی این دوره، مسئله اصلی همین بود: چگونه تجربههای فردی و اختلافات تشکیلاتی به ابزارهای منازعه عمومی تبدیل میشدند؟
شهریور ۱۳۷۰؛ حضور جداشدگان در رسانهها
در تاریخچه این دوره آمده است که در شهریور ۱۳۷۰، برنامهای تلویزیونی با حضور ۵۹ نفر از افرادی که سازمان آنان را مرتبط با حکومت معرفی میکرد، برگزار شد.
این واقعه در روایت مجاهدین، یکی از نقاط آغاز کارزار سازمانیافته استفاده از جداشدگان علیه سازمان شناخته میشود.
اهمیت چنین برنامهای در آن بود که اتهامها از طریق حضور اشخاص در برابر دوربین مطرح میشدند.
تصویر و صدای فردی که سابقه عضویت در سازمان داشته، میتواند برای مخاطب تأثیری متفاوت از یک مقاله بینام یا بیانیه رسمی داشته باشد.
به همین دلیل، استفاده از شهادتهای تصویری به یکی از ابزارهای مهم منازعات رسانهای تبدیل شد.
اما شمار شرکتکنندگان، هویت آنان و محتوای دقیق اظهاراتشان باید بر اساس نسخه اصلی برنامه و اسناد مربوط به آن ثبت شود.
چهار محور اصلی اتهامها
در تاریخچه سازمان، چهار محور اصلی برای این کارزار معرفی شده است: خانواده، کودکان، شکنجه و اعدام، و مشارکت در سرکوب کردهای عراق.
این چهار موضوع، هرکدام پیامد سیاسی و حقوق بشری متفاوتی داشتند.
خانواده: انتقادها بر تأثیر مناسبات تشکیلاتی بر روابط خانوادگی اعضا متمرکز میشدند. مسئله ازدواج، جدایی و ارتباط اعضا با خانوادهها در این محور قرار داشت.
کودکان: موضوع وضعیت فرزندان اعضای سازمان و انتقال آنان از مناطق جنگی عراق به کشورهای دیگر مطرح میشد. بررسی این موضوع نیازمند شناخت شرایط جنگ خلیج فارس، تصمیمهای خانوادهها و سرنوشت هر کودک است.
شکنجه و اعدام: برخی جداشدگان، اتهامهایی درباره رفتار با اعضا و مجازاتهای درونی سازمان مطرح میکردند. این ادعاها ماهیتی جدی دارند و باید بر اساس شهادتها، مدارک و شواهد قابل بررسی ارزیابی شوند.
کردکشی: اتهام مشارکت در سرکوب کردهای عراق، به درگیریهای بهار ۱۹۹۱ و عملیات مروارید مربوط بود.
در اینجا، موضوعات گوناگون در یک کارزار سیاسی کنار یکدیگر قرار گرفته بودند.
از دیدگاه مجاهدین، این مجموعه اتهامها با هدف مخدوش کردن اعتبار سازمان مطرح میشد.
در مقابل، هر ادعای مشخص درباره حقوق افراد، مستقل از هدف سیاسی مطرحکننده آن، نیازمند رسیدگی بر پایه شواهد است.
نقش رسانههای فارسیزبان
در سالهای آغازین دهه ۱۳۷۰، رسانههای فارسیزبان خارج کشور نقش مهمی در انتشار اختلافات سیاسی داشتند.
نشریاتی مانند کیهان هوایی و برخی رسانههای دیگر، مطالبی درباره مجاهدین و اعضای جداشده منتشر میکردند.
در متن تاریخی سازمان، از نیمروز و نام پرویز اصفهانی نیز در ارتباط با این منازعات یاد شده است.
با این حال، رسانههای مختلف را نمیتوان بدون بررسی مالکیت، مدیریت و محتوای هرکدام، دارای یک وابستگی سازمانی واحد دانست.
برای شناخت نقش هر رسانه، باید مشخص شود چه مطلبی، در چه تاریخی، از چه نویسندهای و با چه اسنادی منتشر شده است.
این روش، امکان بازسازی دقیقتر جنگ تبلیغاتی را فراهم میکند.
مجاهدین چگونه مقابله کردند؟
سازمان در برابر اتهامهای مطرحشده، به انتشار پاسخها و افشاگریهای سیاسی روی آورد.
در این پاسخها، مجاهدین تلاش میکردند ارتباط برخی منتقدان و جداشدگان را با نهادهای حکومتی نشان دهند.
همچنین بر استمرار فعالیت تشکیلاتی و نظامی خود تأکید میکردند.
این پاسخها در برخی موارد، به انتشار اسناد، مصاحبهها و نوشتههای مفصل انجامید.
در نتیجه، منازعه از طرح اتهام به بحث درباره اعتبار شاهدان، انگیزه افراد و صحت مدارک گسترش پیدا کرد.
آیا همه انتقادها عملیات اطلاعاتی بودند؟
برای پاسخ، باید میان سه وضعیت تفاوت گذاشت.
نخست، انتقاد مستقل فردی که تجربه عضویت در سازمان داشته است.
دوم، اختلاف سیاسی یا تشکیلاتی که پس از جدایی به منازعه عمومی تبدیل شده است.
سوم، فعالیت هدایتشده یا پشتیبانیشده توسط نهادهای اطلاعاتی حکومت.
این سه وضعیت ممکن است در برخی پروندهها با یکدیگر تلاقی پیدا کنند، ولی یکسان نیستند.
در تاریخ جنگ سیاسی، تشخیص این تفاوت اهمیت اساسی دارد.
ادعای همکاری اطلاعاتی باید بر اساس شواهد مشخص مطرح شود؛ همانگونه که اتهام نقض حقوق بشر نیز باید با مدارک قابل بررسی همراه باشد.
نتیجه فصل سیوچهارم
در سالهای ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۲، جنگ سیاسی پیرامون مجاهدین به موضوعات حقوق بشری و مناسبات درونی سازمان گسترش یافت.
این تحول، عرصه تازهای از منازعه را ایجاد کرد که در آن شهادتهای فردی، رسانهها و اسناد تشکیلاتی اهمیت بیشتری پیدا کردند.
مجاهدین این کارزار را بخشی از تلاش حکومت برای بیاعتبار کردن سازمان میدانستند.
در مقابل، بررسی تاریخی هر ادعا نیازمند شناخت منبع، شواهد و اقدامات مشخص اشخاص و نهادهاست.
تجربه این مرحله آن است که اعتبار یک روایت تاریخی با هویت سیاسی گوینده تعیین نمیشود؛ شواهد و امکان بررسی مستقل، معیار اصلی داوری هستند.
فصل سیوپنجم
رژهای در پاسخ به جنگ سیاسی
مهر ۱۳۷۰؛ نمایش ارتش آزادیبخش پس از بحران خلیج فارس و مروارید
از بحران تا بازسازی
در فاصله مرداد ۱۳۶۹ تا بهار ۱۳۷۰، مجاهدین با یکی از دشوارترین دورههای استقرار خود در عراق روبهرو شدند.
اشغال کویت، جنگ ائتلاف بینالمللی با عراق، قیامهای داخلی و درگیریهای بهار ۱۹۹۱، شرایط فعالیت ارتش آزادیبخش را تغییر داده بود.
در همین دوره، اتهامهای سیاسی و حقوق بشری علیه سازمان افزایش یافت.
در چنین وضعیتی، مسئله استمرار توان نظامی ارتش آزادیبخش اهمیت ویژهای پیدا کرد.
آیا سازمان پس از جنگ خلیج فارس همچنان از توان تشکیلاتی و نظامی برخوردار بود؟
آیا بحران عراق، ساختار ارتش آزادیبخش را از میان برده بود؟
مجاهدین تلاش کردند با برگزاری رژه بزرگ نظامی، به این پرسشها پاسخ دهند.
مهر ۱۳۷۰؛ نمایش سازمانیافتگی
در مهر ۱۳۷۰، ارتش آزادیبخش ملی ایران رژه بزرگی در عراق برگزار کرد.
در این رژه، یگانهای نظامی، تجهیزات و نیروهای سازمانیافته ارتش آزادیبخش به نمایش گذاشته شدند.
اهمیت رژه در آن بود که پس از ماهها بحران و درگیری، سازمان میخواست استمرار توان نظامی خود را نشان دهد.
در تاریخچه مجاهدین، این رژه پاسخی به تبلیغاتی معرفی شده است که از تضعیف یا فروپاشی ارتش آزادیبخش سخن میگفتند.
برگزاری رژه، به سازمان امکان داد تصویری از انسجام و سازماندهی نظامی خود ارائه کند.
چرا یک رژه میتواند اقدام سیاسی باشد؟
رژه نظامی تنها نمایش تجهیزات و نیروها نیست.
چنین مراسمی میتواند پیامهایی درباره توان سازماندهی، استمرار تشکیلات و آمادگی عملیاتی منتقل کند.
در شرایطی که موجودیت یک نیروی نظامی مورد تردید قرار گرفته است، نمایش عمومی یگانها و تجهیزات میتواند بر برداشت مخاطبان اثر بگذارد.
مجاهدین از رژه مهر ۱۳۷۰ برای نشان دادن استمرار ارتش آزادیبخش استفاده کردند.
این اقدام بهویژه پس از عملیات مروارید اهمیت داشت.
سازمان میخواست نشان دهد که درگیریهای بهار ۱۳۷۰ به فروپاشی تشکیلات آن منجر نشده است.
رژه چه چیزی را ثابت میکرد؟
برگزاری رژه، وجود یگانهای سازمانیافته، تجهیزات و توان اجرای یک مراسم نظامی گسترده را نشان میداد.
اما یک رژه، بهتنهایی معیار کافی برای سنجش توان رزمی در یک جنگ واقعی نیست.
توان نظامی به آموزش، فرماندهی، تدارکات، تجهیزات، وضعیت روحی نیروها و شرایط عملیاتی وابسته است.
از این رو، اهمیت رژه مهر ۱۳۷۰ را باید در جایگاه واقعی آن شناخت: نمایش استمرار و انسجام تشکیلاتی پس از بحران.
این اقدام، پاسخی سیاسی به ادعاهای مربوط به نابودی یا فروپاشی ارتش آزادیبخش بود.
آیا رژه به جنگ تبلیغاتی پایان داد؟
خیر. اختلافات سیاسی درباره مجاهدین ادامه یافت.
اتهامهای مربوط به مناسبات سازمان با عراق، عملیات مروارید و وضعیت اعضا همچنان مطرح بودند.
در مقابل، رژه به سازمان امکان داد موضوع استمرار توان نظامی را در برابر مخاطبان خود برجسته کند.
بنابراین، این اقدام به یکی از موضوعات جنگ سیاسی پاسخ میداد، نه به همه آنها.
از رژه تا مرحله تازه رهبری زنان
در سالهای پس از رژه، مجاهدین تغییرات تشکیلاتی خود را ادامه دادند.
در مهر ۱۳۷۰، مریم رجوی به مسئولیت اول سازمان مجاهدین خلق ایران رسید.
این تحول، در ادامه روندی قرار داشت که از انقلاب درونی سالهای ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ آغاز شده بود.
در ساختار سازمان، مسئولیت زنان در سطوح مختلف افزایش یافت.
این روند در سالهای بعد به گسترش نقش زنان در فرماندهی و رهبری تشکیلاتی انجامید.
در روایت رسمی مجاهدین، این تحول بخشی از بازسازی سازمان و افزایش توان آن برای ادامه مبارزه بود.
در مقابل، منتقدان سازمان، تغییرات رهبری را در ارتباط با مناسبات درونی و تمرکز قدرت بررسی میکردند.
به این ترتیب، تغییرات تشکیلاتی نیز به یکی از موضوعات جنگ سیاسی تبدیل شدند.
نتیجه فصل سیوپنجم
رژه مهر ۱۳۷۰، یکی از مهمترین اقدامات نمایشی و سیاسی ارتش آزادیبخش پس از جنگ خلیج فارس بود.
مجاهدین از این مراسم برای نشان دادن استمرار توان تشکیلاتی و نظامی خود استفاده کردند.
در همان دوره، تغییرات رهبری سازمان نیز ادامه یافت و مسئولیت زنان در ساختار تشکیلاتی گسترش پیدا کرد.
تجربه این مرحله آن است که در جنگ سیاسی، نمایش توان سازمانی میتواند پاسخی به ادعاهای مربوط به فروپاشی یک تشکیلات باشد؛ هرچند ارزیابی توان واقعی آن نیازمند شواهد گستردهتری است.
پایان بخش هفتم
چهار سال جنگ سیاسی؛ از چهره اعتدال تا ترور، مروارید و حقوق بشر
در فاصله سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲، حکومت ولایت فقیه با تغییر رهبری و آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی وارد مرحله تازهای شد.
پایان جنگ ایران و عراق و برنامه بازسازی اقتصادی، زمینه گسترش روابط خارجی حکومت را فراهم کرد.
در مقابل، مجاهدین و شورای ملی مقاومت بر استمرار ساختار سرکوب تأکید داشتند.
در همین دوره، ترور مخالفان در خارج کشور ادامه یافت. قتل عبدالرحمان قاسملو، کاظم رجوی، شاپور بختیار، رهبران کرد در رستوران میکونوس و محمدحسین نقدی، از مهمترین رویدادهای این مرحله بودند.
در عراق، جنگ خلیج فارس و درگیریهای بهار ۱۳۷۰ شرایط فعالیت ارتش آزادیبخش را دگرگون کرد.
عملیات مروارید و اتهام مشارکت در سرکوب کردهای عراق، به یکی از مهمترین موضوعات جنگ سیاسی علیه مجاهدین تبدیل شد.
همزمان، شهادتها و انتقادهای اعضای جداشده از سازمان، در رسانهها بازتاب بیشتری یافتند و موضوعات حقوق بشری جایگاه برجستهتری در منازعات سیاسی پیدا کردند.
در مهر ۱۳۷۰، رژه بزرگ ارتش آزادیبخش و تغییرات رهبری سازمان، نشاندهنده تلاش مجاهدین برای حفظ و بازسازی توان تشکیلاتی خود بود.
حاصل تاریخی این دوره
این چهار سال، پنج تحول مهم را در تاریخ جنگ سیاسی مجاهدین نشان داد: - تغییر چهره سیاسی حکومت، زمینه گسترش مناسبات خارجی را فراهم کرد، ولی به پایان سرکوب مخالفان منجر نشد.
- ترورهای برونمرزی، امنیت مخالفان حکومت در اروپا را به مسئلهای بینالمللی تبدیل کردند.
- بحران عراق نشان داد که استقرار در کشور میزبان، یک نیروی سیاسی و نظامی را در معرض تحولات منطقهای قرار میدهد.
- اتهامهای حقوق بشری و شهادتهای اعضای جداشده، عرصه تازهای از جنگ رسانهای و سیاسی ایجاد کردند.
- مجاهدین با استمرار فعالیت تشکیلاتی، برگزاری رژه نظامی و تغییرات رهبری، تلاش کردند در برابر فشارهای سیاسی و نظامی موقعیت خود را حفظ کنند.
اسناد و منابع تاریخی بخش هفتم
۱. اسناد انتقال قدرت در خرداد ۱۳۶۸ و ریاستجمهوری رفسنجانی
شامل تصمیم مجلس خبرگان درباره انتخاب علی خامنهای، تغییرات قانون اساسی و اسناد آغاز ریاستجمهوری رفسنجانی. این منابع برای شناخت ساختار قدرت پس از خمینی اهمیت دارند.
۲. پرونده قتل عبدالرحمان قاسملو ـ وین، ۱۳ ژوئیه ۱۹۸۹
گزارشهای پلیس و دادگستری اتریش، شهادتهای مربوط به مذاکرات و اسناد حزب دموکرات کردستان ایران، منابع اصلی شناخت این پرونده هستند.
۳. پرونده ترور کاظم رجوی ـ سوئیس، ۲۴ آوریل ۱۹۹۰
اسناد تحقیقات قضایی سوئیس و گزارشهای رسمی درباره مظنونان، از منابع اصلی شناخت ترور کاظم رجوی و پیگیریهای بعدی آن هستند.
۴. پرونده قتل شاپور بختیار ـ فرانسه، ۶ اوت ۱۹۹۱
اسناد تحقیقات و محاکمات قضایی فرانسه، برای بررسی عاملان قتل و ارتباطات آنان اهمیت دارند.
۵. پرونده میکونوس ـ برلین، ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲
حکم دادگاه برلین در ۱۰ آوریل ۱۹۹۷، یکی از مهمترین اسناد قضایی درباره ترور مخالفان حکومت ایران در اروپا است.
۶. پرونده قتل محمدحسین نقدی ـ رم، ۱۶ مارس ۱۹۹۳
اسناد تحقیقات قضایی ایتالیا و گزارشهای مربوط به فعالیت سیاسی نقدی، منابع اصلی بررسی این ترور هستند.
۷. قطعنامههای شورای امنیت درباره اشغال کویت و جنگ خلیج فارس
قطعنامه ۶۶۰ شورای امنیت در دوم اوت ۱۹۹۰، اشغال کویت را محکوم کرد. قطعنامههای بعدی، زمینه اقدامات بینالمللی علیه عراق را فراهم کردند.
۸. اسناد عملیات مروارید ـ فروردین ۱۳۷۰
گزارشهای عملیاتی مجاهدین، شهادتهای مربوط به درگیریها و گزارشهای مستقل درباره قیامهای عراق در سال ۱۹۹۱، برای بازسازی این رویداد ضروریاند.
۹. اسناد رژه ارتش آزادیبخش ـ مهر ۱۳۷۰
تصاویر، گزارشها و سخنرانیهای مربوط به رژه، منابع اصلی شناخت این اقدام تشکیلاتی و سیاسی هستند.
۱۰. اسناد تغییرات رهبری مجاهدین ـ مهر ۱۳۷۰
اطلاعیههای رسمی سازمان درباره مسئولیت اولی مریم رجوی، برای شناخت روند تغییر ساختار رهبری و افزایش نقش زنان اهمیت دارند.
گذر به بخش هشتم
یک انتخاب در برابر یک حکومت
از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶
در شهریور ۱۳۷۲، شورای ملی مقاومت ایران مریم رجوی را بهعنوان رئیسجمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم معرفی کرد.
این تصمیم، مرحله تازهای از جنگ سیاسی را آغاز کرد.
از این پس، شورای ملی مقاومت میکوشید در کنار مخالفت با حکومت ولایت فقیه، چهره و برنامه مشخصی برای دوره انتقال قدرت معرفی کند.
در مقابل، حکومت ایران در پی گسترش روابط اقتصادی و سیاسی با دولتهای غربی بود و فعالیتهای بینالمللی مقاومت را تهدیدی علیه این سیاست میدانست.
در همین دوره، پرونده میکونوس به مرحله صدور حکم نزدیک شد و فعالیتهای سیاسی و فرهنگی مقاومت در اروپا گسترش یافت.
پرسش اصلی بخش هشتم این خواهد بود: انتخاب مریم رجوی به ریاستجمهوری برگزیده مقاومت، چگونه میدان جنگ سیاسی با حکومت ولایت فقیه را تغییر داد؟
در این بخش، انتخاب رئیسجمهور برگزیده، فعالیتهای سیاسی و فرهنگی در اروپا، حمایت هنرمندانی مانند مرضیه، تشدید منازعات رسانهای و پیامدهای حکم دادگاه میکونوس به ترتیب تاریخی بررسی خواهند شد.
بخش هشتم
یک انتخاب در برابر یک حکومت
از شهریور ۱۳۷۲ تا پایان سال ۱۳۷۶
در شهریور ۱۳۷۲، شورای ملی مقاومت ایران تصمیمی گرفت که مسیر فعالیت سیاسی آن را در سالهای بعد تغییر داد: انتخاب مریم رجوی بهعنوان رئیسجمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران.
این انتخاب در شرایطی صورت گرفت که حکومت ولایت فقیه، پس از پایان جنگ هشتساله و مرگ خمینی، در پی بازسازی موقعیت اقتصادی و بینالمللی خود بود. اکبر هاشمی رفسنجانی دومین دوره ریاستجمهوری را آغاز کرده بود و بخشی از دولتهای غربی، گسترش روابط با تهران را در دستور کار قرار داده بودند.
در سوی دیگر، مجاهدین پس از ضربات سالهای ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱، انتقال به عراق، تشکیل ارتش آزادیبخش، فروغ جاویدان و بحران جنگ خلیج فارس، تلاش میکردند موقعیت سیاسی خود را در عرصه بینالمللی گسترش دهند.
انتخاب رئیسجمهور برگزیده، از دیدگاه شورای ملی مقاومت، گامی برای معرفی ساختار جایگزین حکومت بود. شورا میخواست نشان دهد که تنها نیروی مخالف حاکمیت نیست، بلکه برای دوره انتقال قدرت نیز مسئولیت سیاسی مشخصی تعریف کرده است.
در همان دوره، حکومت ایران با انتقادهای فزاینده درباره نقض حقوق بشر و ترور مخالفان در خارج کشور روبهرو بود. قتل کشیشان مسیحی، انفجار حرم امام رضا در مشهد، اتهامهای متقابل درباره مسئولیت این رویدادها، گزارش وزارت خارجه آمریکا علیه مجاهدین و سرانجام حکم دادگاه میکونوس، میدان جنگ سیاسی را گسترش دادند.
این بخش، هفت رویارویی مشخص را دنبال میکند: انتخاب رئیسجمهور برگزیده، گسترش همبستگی سیاسی و فرهنگی، جنگ بر سر اتهامهای جنایی، گزارش رسمی آمریکا، جنگ تبلیغاتی پیرامون ساختار سازمان، محاکمه میکونوس و پیامدهای سیاسی آن در روابط اروپا با تهران.
فصل سیوششم
یک رئیسجمهور برای دوران انتقال
شهریور ۱۳۷۲؛ انتخاب مریم رجوی و تغییر میدان نبرد
آغاز یک تصمیم تازه
در شهریور ۱۳۷۲، شورای ملی مقاومت ایران مریم رجوی را بهعنوان رئیسجمهور برگزیده مقاومت برای دوران انتقال حاکمیت به مردم ایران معرفی کرد.
این تصمیم، ادامه روندی بود که با تشکیل شورای ملی مقاومت در ۳۰ تیر ۱۳۶۰ آغاز شده بود.
شورا از ابتدا خود را ائتلافی برای مقابله با حکومت ولایت فقیه و ایجاد یک آلترناتیو سیاسی معرفی میکرد. در برنامه آن، تشکیل دولت موقت و فراهم کردن شرایط انتقال حاکمیت به مردم جایگاه اصلی داشت.
اما تا شهریور ۱۳۷۲، فعالیت شورا عمدتاً با ریاست مسعود رجوی، برنامه سیاسی، مصوبات و مناسبات نیروهای عضو شناخته میشد.
انتخاب مریم رجوی، مسئولیت مشخص دیگری به این ساختار افزود.
اکنون شورا برای دوره پس از سرنگونی حکومت، شخصی را بهعنوان رئیسجمهور برگزیده خود معرفی کرده بود.
چرا این انتخاب اهمیت داشت؟
در جنگ سیاسی، مخالفت با یک حکومت و معرفی جایگزین آن دو مسئله متفاوتاند.
یک سازمان یا ائتلاف میتواند با حکومت مخالفت کند، بدون آنکه درباره ساختار سیاسی پس از تغییر قدرت، برنامه مشخصی ارائه داده باشد.
شورای ملی مقاومت تلاش کرد از این محدودیت عبور کند.
انتخاب رئیسجمهور برگزیده، به معنای ادعای تصدی ریاستجمهوری ایران در آن زمان نبود. این عنوان به مسئولیتی در ساختار سیاسی شورا و برای دوره انتقال پس از تغییر حکومت اشاره داشت.
اهمیت این تمایز در آن بود که شورا میخواست برنامه خود را برای آینده کشور به افکار عمومی معرفی کند، بیآنکه آن را جایگزین انتخابات آزاد مردم بداند.
در چارچوب برنامه شورا، تعیین نهایی ساختار سیاسی کشور به رأی مردم و نهادهای منتخب آنان مربوط میشد.
حکومت با چه مسئلهای روبهرو شد؟
حکومت ولایت فقیه در آن دوره تلاش میکرد خود را نظامی تثبیتشده معرفی کند که از مرحله انقلاب و جنگ عبور کرده و وارد دوران بازسازی شده است.
در چنین شرایطی، معرفی یک رئیسجمهور برگزیده از سوی ائتلاف مخالف، حامل پیامی متفاوت بود.
شورای ملی مقاومت اعلام میکرد که مسئله تغییر حکومت همچنان در دستور کار قرار دارد و برای دوره پس از آن نیز برنامه سیاسی ارائه میدهد.
از دیدگاه مجاهدین، این انتخاب یک اقدام راهبردی در برابر حکومت بود.
در متن تاریخی سازمان، از آن با تعبیر شلیک یک سلاح استراتژیک یاد شده است؛ تعبیری که بیانگر اهمیت سیاسی این تحول در ارزیابی رهبری مجاهدین بود.
اما اثر واقعی این تصمیم را باید در اقدامات بعدی شناخت: گسترش فعالیت سیاسی، برگزاری گردهماییها، ایجاد ارتباطات بینالمللی و معرفی برنامههای مقاومت.
نقش زنان در این تحول
انتخاب مریم رجوی، ادامه تغییراتی بود که در ساختار مجاهدین از میانه دهه ۱۳۶۰ آغاز شده بود.
در سال ۱۳۷۰، مریم رجوی به مسئولیت اول سازمان مجاهدین خلق ایران رسیده بود.
در سال ۱۳۷۲ نیز دوازده زن بهعنوان کاندیداهای شورای رهبری سازمان معرفی شدند.
این تحولات، در روایت مجاهدین بخشی از گسترش مسئولیت زنان در رهبری سیاسی و تشکیلاتی بود.
در مقابل، حکومت ولایت فقیه ساختار سیاسی خود را بر مبنای ولایت فقیه و محدودیتهای مشخص برای مشارکت زنان در برخی مناصب عالی بنا کرده بود.
در نتیجه، معرفی یک زن بهعنوان رئیسجمهور برگزیده مقاومت، علاوه بر معنای سیاسی، حامل پیامی درباره جایگاه زنان در ساختار جایگزین پیشنهادی شورا بود.
این پیام در فعالیتهای بینالمللی مقاومت برجسته شد.
از عراق به اروپا
پس از انتخاب مریم رجوی، فعالیت سیاسی و بینالمللی او در اروپا گسترش یافت.
در سالهای بعد، ملاقات با شخصیتهای سیاسی، سخنرانی در گردهماییها و ارتباط با نهادهای پارلمانی و مدنی، بخش مهمی از فعالیت مقاومت شد.
شورا میکوشید مسئله ایران را از چارچوب روابط دولتها با تهران فراتر ببرد و موضوع آینده سیاسی کشور را در برابر افکار عمومی قرار دهد.
در این مرحله، اهمیت دفاتر و نمایندگیهای شورای ملی مقاومت در کشورهای مختلف افزایش یافت.
مخاطبان فعالیت شورا نیز گستردهتر شدند: نمایندگان پارلمانها، شخصیتهای حقوق بشری، هنرمندان، انجمنهای مدنی و ایرانیان خارج کشور.
تفاوت رئیسجمهور برگزیده با رئیسجمهور مستقر
یکی از موضوعاتی که در معرفی این انتخاب اهمیت داشت، جایگاه حقوقی عنوان رئیسجمهور برگزیده بود.
مریم رجوی در شهریور ۱۳۷۲ رئیسجمهور کشور ایران نشد؛ شورای ملی مقاومت او را برای دوره انتقال پس از تغییر حکومت انتخاب کرد.
این انتخاب در چارچوب ساختار داخلی ائتلاف صورت گرفت و به معنای برگزاری انتخابات سراسری در ایران نبود.
از این رو، مشروعیت سیاسی ادعاشده شورا بر برنامه انتقال، تعهد به انتخابات و حمایت نیروهای عضو استوار بود.
این تفاوت برای شناخت تاریخ سیاسی مقاومت ضروری است.
نتیجه فصل سیوششم
انتخاب مریم رجوی در شهریور ۱۳۷۲، مرحله تازهای از فعالیت شورای ملی مقاومت را آغاز کرد.
شورا از این پس، علاوه بر برنامه و ساختار ائتلافی، چهره مشخصی برای ریاستجمهوری دوران انتقال معرفی میکرد.
این اقدام به گسترش فعالیت سیاسی و بینالمللی مقاومت کمک کرد و موضوع نقش زنان را در برنامه و ساختار پیشنهادی شورا برجسته ساخت.
تجربه این مرحله آن است که معرفی آلترناتیو سیاسی تنها با مخالفت با حکومت تحقق نمییابد؛ برنامه انتقال قدرت، مسئولیتهای مشخص و پاسخگویی درباره آینده سیاسی کشور نیز بخشی از آن است.
فصل سیوهفتم
وقتی هنر به مقاومت پیوست
مرضیه، همبستگی ملی و گسترش جبهه فرهنگی
سیاست تنها در جلسات حزبی ساخته نمیشود
پس از انتخاب مریم رجوی، شورای ملی مقاومت فعالیت خود را در میان هنرمندان، نویسندگان و شخصیتهای فرهنگی گسترش داد.
این فعالیتها اهمیت ویژهای داشتند.
مبارزه سیاسی، تنها در قالب بیانیه و نشست حزبی جریان ندارد. موسیقی، ادبیات، هنرهای نمایشی و حضور چهرههای فرهنگی میتوانند پیام یک جنبش را به مخاطبانی منتقل کنند که الزاماً عضو سازمانهای سیاسی نیستند.
در سالهای نخست دهه ۱۳۷۰، مسئله آزادی فعالیت هنری در ایران همچنان با محدودیتهای گسترده روبهرو بود.
بسیاری از هنرمندان پس از انقلاب ۱۳۵۷ امکان فعالیت آزادانه پیشین خود را از دست داده بودند. برخی مهاجرت کرده بودند و گروهی نیز در داخل کشور با محدودیت مواجه بودند.
در چنین فضایی، پیوستن هنرمندان شناختهشده به یک جریان سیاسی مخالف حکومت، بازتابی فراتر از محافل حزبی داشت.
مرضیه؛ صدایی از تاریخ موسیقی ایران
مرضیه از برجستهترین خوانندگان زن موسیقی ایران بود.
او پیش از انقلاب ۱۳۵۷، سالها در رادیو و برنامههای موسیقی فعالیت داشت و آثار فراوانی اجرا کرده بود.
پس از انقلاب، محدودیتهای اعمالشده بر آوازخوانی زنان، فعالیت عمومی هنرمندانی مانند او را تحت تأثیر قرار داد.
در سال ۱۳۷۳، مرضیه از ایران خارج شد و به فعالیت هنری و سیاسی در کنار مقاومت ایران پیوست.
این رویداد برای شورای ملی مقاومت اهمیت فرهنگی و تبلیغاتی ویژهای داشت.
مرضیه تنها یک هنرمند شناختهشده نبود؛ صدای او برای نسلهای مختلف ایرانیان یادآور دورهای طولانی از تاریخ موسیقی کشور بود.
حضور چنین هنرمندی در کنار مقاومت، میتوانست پیام سیاسی شورا را به مخاطبان گستردهتری منتقل کند.
نخستین دیدار مرضیه و مریم رجوی
نخستین دیدار مرضیه با مریم رجوی در پاریس، در ۲۶ مرداد ۱۳۷۳ انجام شد.
این دیدار در تاریخ فعالیت فرهنگی مقاومت جایگاه مهمی پیدا کرد.
در آن زمان، مریم رجوی کمتر از یک سال بود که بهعنوان رئیسجمهور برگزیده شورای ملی مقاومت معرفی شده بود.
پیوستن مرضیه، به فعالیت فرهنگی و بینالمللی شورا جلوه تازهای بخشید.
مرضیه در سالهای بعد، با اجرای کنسرتها و حضور در برنامههای مقاومت، فعالیت خود را ادامه داد.
او از جایگاه هنری خود برای بیان مخالفت با حکومت ولایت فقیه و حمایت از مقاومت استفاده کرد.
چرا حکومت از این پیوند سیاسی ناراضی بود؟
حکومت ایران تلاش میکرد فعالیت مجاهدین را به یک جریان محدود سیاسی و تشکیلاتی معرفی کند.
پیوستن هنرمندی مانند مرضیه، با این تصویر در تعارض قرار میگرفت.
زیرا حضور او نشان میداد که حمایت از مقاومت میتواند در میان چهرههایی خارج از ساختار تشکیلاتی مجاهدین نیز شکل بگیرد.
از سوی دیگر، موضوع آواز زنان در ایران، خود یکی از عرصههای اختلاف فرهنگی با حکومت بود.
در نتیجه، حضور مرضیه در کنار مقاومت، هم معنای سیاسی داشت و هم به مسئله آزادی هنر و جایگاه زنان مرتبط میشد.
نقش آندرانیک و دیگر هنرمندان
در تاریخچه این دوره، از آندرانیک آساطوریان و ویگن نیز در ارتباط با فعالیتهای همبستگی با مقاومت یاد شده است.
آندرانیک، آهنگساز و تنظیمکننده برجسته ایرانی، در فعالیتهای هنری و موسیقایی مقاومت نقش پیدا کرد.
حضور هنرمندان با پیشینههای متفاوت، به گسترش دامنه فرهنگی برنامههای شورا کمک میکرد.
این تنوع اهمیت داشت.
مقاومت میکوشید نشان دهد که مخالفت با حکومت ولایت فقیه، به یک گرایش مذهبی، قومی یا هنری محدود نیست.
در همین چارچوب، موضوع همبستگی ملی در ادبیات سیاسی شورا برجستهتر شد.
همبستگی ملی؛ ائتلاف یا همکاری؟
در متن تاریخی این دوره، از گسترش جبهه همبستگی ملی سخن گفته شده است.
برای شناخت این مفهوم، باید میان عضویت رسمی در شورای ملی مقاومت و حمایت یا همکاری سیاسی با آن تفاوت گذاشت.
شخصیتی ممکن بود از برنامهای مشخص حمایت کند، بدون آنکه عضو شورا یا مجاهدین باشد.
هنرمندی نیز ممکن بود در یک گردهمایی شرکت کند، بیآنکه تمام مواضع سیاسی سازمان را پذیرفته باشد.
این تفاوت، بهویژه در فعالیت فرهنگی اهمیت دارد.
گسترش همبستگی سیاسی زمانی معنا پیدا میکند که همکاری نیروهای مختلف با حفظ هویت مستقل آنان امکانپذیر باشد.
پرسش هژمونی سیاسی
در نشریه مجاهد شماره ۳۱۷، مورخ ۲۹ شهریور ۱۳۷۲، گفتوگویی از مسعود رجوی با فرشته نبئی منتشر شد که به موضوع پذیرش رهبری سیاسی نیرویی شایستهتر از مجاهدین میپرداخت.
در این گفتوگو، رجوی بر تفاوت میان حفظ اعتقادات ایدئولوژیک و پذیرش صلاحیت سیاسی یک نیروی دیگر تأکید کرد.
موضوع بحث این بود که چنانچه نیرویی در عمل مبارزاتی، توان و صلاحیت بیشتری برای سرنگونی حکومت نشان دهد، مجاهدین باید بتوانند برتری سیاسی آن نیرو را بپذیرند.
این موضع در سال ۱۳۷۵ نیز در سخنان رجوی تکرار شد.
در آن سخنان، او آمادگی برای پذیرش رهبری نیرویی کارآمدتر در مبارزه با حکومت را اعلام کرد و حتی از امکان انحلال ساختارهای موجود مقاومت در صورت ضرورت برای پیشبرد هدف سیاسی سخن گفت.
اهمیت این مواضع در آن بود که مسئله رهبری سیاسی را به صلاحیت عملی مرتبط میکردند.
البته ارزیابی تحقق چنین تعهدی، به بررسی رفتار عملی سازمان در مناسبات با دیگر نیروهای سیاسی نیاز دارد.
نتیجه فصل سیوهفتم
در سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶، فعالیت فرهنگی شورای ملی مقاومت گسترش یافت.
پیوستن مرضیه و حضور هنرمندان دیگر، به شورا امکان داد پیام خود را به مخاطبانی فراتر از محافل سیاسی منتقل کند.
همزمان، موضوع همبستگی ملی و همکاری نیروهای دارای پیشینههای متفاوت در فعالیت مقاومت برجستهتر شد.
تجربه این مرحله آن است که یک جنبش سیاسی برای گسترش پایگاه اجتماعی خود، تنها به تشکیلات حزبی متکی نمیماند؛ ارتباط با فرهنگ، هنر و شخصیتهای مستقل نیز میتواند به یکی از عرصههای مهم فعالیت آن تبدیل شود.
فصل سیوهشتم
قتل کشیشان؛ جنایت و جنگ بر سر مسئولیت
از هایک هوسپیانمهر تا مهدی دیباج و تاتائوس میکائیلیان
سه قتل در فاصله چند ماه
در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳، قتل چند تن از رهبران مسیحی ایران، به یکی از مهمترین پروندههای حقوق بشری و سیاسی کشور تبدیل شد.
هایک هوسپیانمهر، از رهبران کلیساهای پروتستان ایران، در دی ۱۳۷۲ ناپدید شد و پیکر او پس از چند روز پیدا شد.
در تیر ۱۳۷۳، تاتائوس میکائیلیان، از دیگر رهبران پروتستان، به قتل رسید.
در همان ماه، مهدی دیباج، کشیشی که سالهای طولانی در زندان به سر برده بود، کشته شد.
این سه قتل، در فاصله کوتاهی رخ دادند و نگرانیهای گستردهای درباره امنیت مسیحیان و رهبران مذهبی در ایران ایجاد کردند.
هایک هوسپیانمهر چه نقشی داشت؟
هایک هوسپیانمهر از رهبران شناختهشده مسیحیان پروتستان ایران بود.
او برای آزادی مهدی دیباج، که به اتهام ارتداد با خطر اعدام روبهرو بود، فعالیت کرده بود.
هوسپیانمهر همچنین نسبت به محدودیتهای اعمالشده بر فعالیت کلیساها و مسیحیان اعتراض داشت.
ناپدید شدن و قتل او، در شرایطی رخ داد که موضوع آزادی مذهبی در ایران توجه نهادهای حقوق بشری را جلب کرده بود.
از این رو، مرگ او تنها یک پرونده قتل نبود؛ به موضوع امنیت رهبران مذهبی و حق آزادی عقیده تبدیل شد.
قتل مهدی دیباج
مهدی دیباج سالها در زندان حکومت ایران به سر برده بود.
پرونده او به دلیل اتهام ارتداد و خطر صدور حکم اعدام، در سطح بینالمللی بازتاب پیدا کرده بود.
او در دی ۱۳۷۲ از زندان آزاد شد.
در تیر ۱۳۷۳، دیباج ناپدید شد و سپس پیکر او پیدا شد.
قتل او در فاصله چند ماه پس از آزادی، پرسشهای جدی درباره امنیت فردی ایجاد کرد که پیشتر به دلیل اعتقادات مذهبی خود تحت تعقیب قرار گرفته بود.
تاتائوس میکائیلیان
تاتائوس میکائیلیان نیز از رهبران شناختهشده کلیساهای پروتستان ایران بود.
او در تیر ۱۳۷۳ به قتل رسید.
با کشته شدن او، شمار رهبران مسیحی قربانی در فاصلهای کوتاه افزایش یافت.
این قتلها، واکنش سازمانهای حقوق بشری و محافل مسیحی بینالمللی را به همراه داشتند.
حکومت چه کسی را متهم کرد؟
در جریان رسیدگی به قتلها، حکومت ایران مسئولیت را متوجه سازمان مجاهدین خلق کرد.
سه زن به نامهای مریم شهبازی، بتول وفایی و مریم سنجری در پروندههای مربوط به این قتلها معرفی شدند و اظهاراتی در انتساب قتلها به مجاهدین منتشر شد.
مجاهدین این اتهام را رد کردند.
از این نقطه، پرونده قتل کشیشان به موضوع جنگ سیاسی میان حکومت و سازمان تبدیل شد.
حکومت تلاش میکرد مسئولیت قتلها را متوجه مجاهدین کند.
در مقابل، سازمان اتهام را ساختگی میدانست و حکومت را مسئول جنایت معرفی میکرد.
شهادتها و اظهارات سالهای بعد
در ۴ شهریور ۱۳۹۵، مهدی خزعلی در اظهاراتی که به علی ربیعی نسبت داد، روایت متفاوتی از پرونده قتل کشیشان ارائه کرد.
بر اساس این روایت، سه زن برای نزدیک شدن به کشیشان مورد استفاده نهادهای امنیتی قرار گرفته بودند و سپس برای پذیرش مسئولیت قتلها تحت فشار قرار گرفتند.
این اظهارات، به دلیل آنکه از سوی فردی خارج از ساختار مجاهدین مطرح شدند، در منازعه سیاسی پیرامون پرونده اهمیت پیدا کردند.
اما برای ثبت تاریخی، باید میان گفته مستقیم خزعلی، آنچه او از ربیعی نقل کرده و اسناد قضایی پرونده تفاوت گذاشت.
این روایت بهتنهایی جایگزین بررسی مستقل پرونده نیست.
چرا پرونده کشیشان به جنگ سیاسی تبدیل شد؟
موضوع اصلی تنها شناسایی قاتلان نبود.
حکومت ایران از انتساب قتلها به مجاهدین برای معرفی سازمان بهعنوان نیرویی خشونتطلب استفاده میکرد.
مجاهدین نیز پرونده را نمونهای از تلاش حکومت برای انجام جنایت و انتقال مسئولیت آن به مخالفان میدانستند.
در چنین وضعیتی، یک پرونده جنایی به ابزاری برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی تبدیل میشود.
این موضوع، اهمیت اسناد پزشکی قانونی، شهادتهای مستقل، مدارک تحقیقات و اعتبار اعترافات را افزایش میدهد.
بهویژه هنگامی که اظهارات متهمان در بازداشت و تحت کنترل نهادهای امنیتی ثبت شده باشد، شرایط اخذ اعتراف باید بررسی شود.
نتیجه فصل سیوهشتم
قتل هایک هوسپیانمهر، تاتائوس میکائیلیان و مهدی دیباج از مهمترین رویدادهای مربوط به آزادی مذهبی در ایران در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳ بود.
انتساب این قتلها به مجاهدین از سوی حکومت، پرونده را وارد جنگ سیاسی کرد.
مجاهدین این انتساب را رد کردند و در سالهای بعد نیز روایتهای متفاوتی درباره عاملان قتلها مطرح شد.
تجربه این مرحله آن است که پروندههای جنایی نباید بهوسیله تبلیغات سیاسی جایگزین تحقیقات مستقل شوند. مسئولیت قتل، با شواهد معتبر و رسیدگی قابل اعتماد تعیین میشود.
فصل سیونهم
انفجار مشهد؛ اتهامی که سالها ادامه یافت
۳۰ خرداد ۱۳۷۳ و جنگ بر سر مسئولیت بمبگذاری حرم امام رضا
انفجار در روز عاشورا
در ۳۰ خرداد ۱۳۷۳، برابر با ۲۰ ژوئن ۱۹۹۴، انفجاری در حرم امام رضا در مشهد رخ داد.
این انفجار در روز عاشورا، یکی از مهمترین مناسبتهای مذهبی شیعیان، اتفاق افتاد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، ۲۶ نفر کشته و شمار زیادی زخمی شدند.
این حادثه به دلیل محل وقوع، زمان انفجار و شمار قربانیان، بازتاب گستردهای در ایران داشت.
حکومت ایران مسئولیت بمبگذاری را متوجه سازمان مجاهدین خلق کرد.
مجاهدین این اتهام را رد کردند.
چرا انتساب انفجار اهمیت داشت؟
حرم امام رضا از مهمترین اماکن مذهبی ایران است.
انفجار در چنین مکانی، بهویژه در روز عاشورا، میتوانست احساسات عمومی را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
انتساب این حادثه به مجاهدین، از نظر تبلیغاتی اهمیت زیادی داشت.
حکومت میتوانست سازمان را نهتنها مخالف سیاسی خود، بلکه عامل کشتار زائران در مکانی مقدس معرفی کند.
این اتهام، از نظر تأثیرگذاری بر افکار عمومی با اختلافات سیاسی معمول تفاوت داشت.
در مقابل، مجاهدین تأکید میکردند که مسئولیتی در این حادثه نداشتهاند.
مسئله اعترافات
پس از انفجار، نهادهای حکومتی از شناسایی و بازداشت عاملان سخن گفتند.
در پروندههایی از این نوع، اعترافات بازداشتشدگان میتواند به یکی از ابزارهای اصلی انتساب مسئولیت تبدیل شود.
اما اعتبار اعتراف، به شرایط بازداشت، دسترسی به وکیل، امکان بررسی مستقل و وجود شواهد پشتیبان وابسته است.
در حکومتهایی که نهادهای امنیتی کنترل گستردهای بر روند تحقیقات دارند، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در پرونده مشهد نیز اختلاف بر سر اعتبار روایت رسمی و هویت عاملان، در سالهای بعد ادامه یافت.
اظهارات اکبر گنجی
در سالهای بعد، اکبر گنجی، روزنامهنگار و از منتقدان حکومت ایران، مطالبی درباره نقش نهادهای امنیتی در برخی عملیات و پروندههای خشونتآمیز مطرح کرد.
در روایت مجاهدین، از اظهارات او بهعنوان یکی از منابعی یاد شده که انتساب بمبگذاری مشهد به سازمان را زیر سؤال برده است.
با این حال، برای نسبت دادن مسئولیت قطعی انفجار به یک نهاد مشخص، باید متن دقیق اظهارات، مدارک پشتیبان و اسناد مستقل پرونده بررسی شوند.
نادرست بودن یک اتهام علیه مجاهدین، بهتنهایی اثبات نمیکند که عامل انفجار چه شخص یا نهادی بوده است.
این دو مسئله از نظر تاریخی و حقوقی جداگانهاند.
آیا زمان انفجار معنا داشت؟
انفجار در ۳۰ خرداد، سالگرد آغاز رویارویی مسلحانه مجاهدین و حکومت در سال ۱۳۶۰، رخ داد.
این همزمانی در تحلیلهای سیاسی مورد توجه قرار گرفت.
اما تقارن تاریخی، دلیل کافی برای اثبات هویت عاملان یا هدف طراحان نیست.
برای شناخت انگیزه و برنامه عاملان، مدارک مربوط به طراحی و اجرای عملیات اهمیت دارد.
نتیجه فصل سیونهم
بمبگذاری حرم امام رضا در ۳۰ خرداد ۱۳۷۳، یک جنایت با قربانیان غیرنظامی بود.
حکومت ایران مسئولیت آن را متوجه مجاهدین کرد و سازمان این اتهام را رد کرد.
در سالهای بعد، اظهارات و روایتهای دیگری نیز درباره عاملان حادثه مطرح شد.
تجربه این پرونده آن است که اتهامزنی پس از یک جنایت، هر اندازه از نظر تبلیغاتی مؤثر باشد، جای اثبات قضایی مسئولیت را نمیگیرد.
فصل چهلم
چهلویک صفحه علیه یک سازمان
گزارش وزارت خارجه آمریکا در مهر ۱۳۷۳ و نبرد بر سر اعتبار بینالمللی مجاهدین
واشنگتن؛ ۶ آبان ۱۳۷۳
در ۲۸ اکتبر ۱۹۹۴، برابر با ۶ آبان ۱۳۷۳، وزارت خارجه آمریکا گزارشی با عنوان People’s Mojahedin of Iran درباره سازمان مجاهدین خلق ایران تهیه و به کنگره ارائه کرد.
این گزارش در ۴۱ صفحه تنظیم شده بود و با نامه وندی شرمن، دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور قانونگذاری، همراه بود.
گزارش در ۳۱ اکتبر ۱۹۹۴ در دسترس عموم قرار گرفت.
این اقدام یکی از مهمترین رویدادهای جنگ سیاسی بینالمللی علیه مجاهدین در دهه ۱۳۷۰ بود.
زیرا اتهامها و ارزیابیهایی که پیشتر در رسانهها یا مواضع سیاسی مطرح میشدند، اکنون در قالب گزارش رسمی یک وزارتخانه آمریکایی منتشر شده بودند.
گزارش چه موضوعاتی را بررسی میکرد؟
گزارش وزارت خارجه آمریکا به تاریخچه سازمان، ایدئولوژی، ساختار رهبری، فعالیتهای مسلحانه، مناسبات با عراق و شورای ملی مقاومت میپرداخت.
در بخشهایی از گزارش، مجاهدین به اقدامات خشونتآمیز و ضدآمریکایی متهم شدند.
همچنین درباره ساختار تشکیلاتی سازمان و جایگاه رهبری آن ارزیابیهای انتقادی مطرح شد.
از نظر مجاهدین، گزارش مجموعهای از اتهامهای سیاسی و اطلاعات نادرست بود که بدون توجه کافی به مواضع و اسناد سازمان تنظیم شده بود.
سازمان بهویژه نسبت به استفاده از منابع مخالف خود و نحوه بازنمایی تاریخ مبارزاتش اعتراض داشت.
چرا یک گزارش دولتی اهمیت بیشتری داشت؟
گزارش یک روزنامه یا نوشته یک مخالف سیاسی، در درجه نخست بر افکار عمومی تأثیر میگذارد.
اما گزارش رسمی وزارت خارجه آمریکا میتواند بر تصمیمهای دولتی، مواضع نمایندگان کنگره و مناسبات دیپلماتیک نیز اثر بگذارد.
به همین دلیل، انتشار گزارش سال ۱۹۹۴ برای مجاهدین پیامدهایی فراتر از یک اختلاف رسانهای داشت.
سازمان تلاش میکرد در عرصه بینالمللی حمایت سیاسی جلب کند و خود را بهعنوان بخشی از آلترناتیو حکومت ایران معرفی کند.
گزارشی که این اعتبار را زیر سؤال میبرد، میتوانست فعالیتهای سیاسی آن را دشوارتر کند.
آیا گزارش بیطرفانه بود؟
مجاهدین گزارش را یکجانبه و سیاسی میدانستند.
در مقابل، وزارت خارجه آمریکا آن را ارزیابی رسمی خود از سازمان معرفی میکرد.
برای سنجش این اختلاف، باید روش تدوین گزارش را بررسی کرد.
چه منابعی مورد استفاده قرار گرفته بودند؟
آیا سازمان امکان ارائه پاسخ داشته است؟
کدام ادعاها بر اسناد اولیه استوار بودند و کدام بر ارزیابیهای سیاسی یا شهادتهای اشخاص؟
آیا میان اقدامات تاریخی سازمان و مواضع آن در سال ۱۹۹۴ تفاوت گذاشته شده بود؟
این پرسشها برای شناخت اعتبار گزارش اهمیت دارند.
واکنش در کنگره آمریکا
انتشار گزارش، واکنشهایی در میان نمایندگان و شخصیتهای سیاسی آمریکایی به همراه داشت.
برخی نمایندگان نسبت به یکجانبه بودن گزارش و نحوه تهیه آن انتقاد کردند.
مجاهدین نیز از طریق فعالیتهای سیاسی و انتشار پاسخها، تلاش کردند محتوای گزارش را به چالش بکشند.
در این دوره، نوشتههایی درباره گزارش وزارت خارجه و مناسبات آمریکا با مجاهدین منتشر شد.
کتاب Democracy Betrayed، نوشته استیون امرسون و دیگر آثار منتشرشده در دفاع از مجاهدین، از جمله منابع مرتبط با این منازعه هستند؛ با این تفاوت که هر اثر باید بر اساس نویسنده، ناشر و اسناد مورد استفاده خود ارزیابی شود.
سیاست آمریکا در برابر حکومت ایران
گزارش سال ۱۹۹۴ در دوره ریاستجمهوری بیل کلینتون منتشر شد.
روابط آمریکا و حکومت ایران همچنان با تنشهای جدی همراه بود.
با این حال، دولت آمریکا درباره گروههای مخالف حکومت ایران نیز ارزیابیهای مستقل خود را دنبال میکرد.
مجاهدین معتقد بودند که مواضع منفی واشنگتن درباره سازمان، در عمل به سود حکومت ایران تمام میشود.
این برداشت، در چارچوب انتقاد مقاومت از سیاست مماشات مطرح میشد.
اما برای اثبات اینکه گزارش سال ۱۹۹۴ به درخواست یا در نتیجه معاملهای مشخص با تهران تنظیم شده است، مدارک مستقلی درباره روند تصمیمگیری لازم است.
آنچه بهطور قطعی میتوان ثبت کرد، انتشار گزارش رسمی، محتوای انتقادی آن و واکنشهای سیاسی به آن است.
جنگ سیاسی چگونه ادامه یافت؟
مجاهدین در پاسخ به گزارش، فعالیتهای خود را در میان نمایندگان پارلمانها، شخصیتهای سیاسی و رسانهها گسترش دادند.
هدف سازمان، مقابله با تصویر ارائهشده در گزارش و معرفی روایت خود از تاریخ و اهداف مجاهدین بود.
در این مرحله، جنگ سیاسی به مسئله اعتبار منابع نیز تبدیل شد.
هر طرف تلاش میکرد نشان دهد که ارزیابی او بر اطلاعات دقیقتر و اسناد معتبرتری استوار است.
این منازعه در سالهای بعد، بهویژه در موضوع فهرستگذاری تروریستی سازمان، ادامه پیدا کرد.
نتیجه فصل چهلم
گزارش وزارت خارجه آمریکا در مهر ۱۳۷۳، یکی از مهمترین اسناد رسمی علیه مجاهدین در دهه ۱۳۷۰ بود.
مجاهدین محتوای آن را رد کردند و برای مقابله با پیامدهای سیاسی گزارش فعالیت گستردهای آغاز کردند.
تجربه این مرحله آن است که جنگ سیاسی در سطح بینالمللی میتواند از رسانهها به گزارشهای رسمی دولتها منتقل شود؛ گزارشهایی که پیامدهای آنها بر فعالیت سیاسی یک سازمان ممکن است سالها ادامه یابد.
فصل چهلویکم
از اتهامهای تشکیلاتی تا جنگ بر سر سلاحها
تلاش برای محدود کردن اعتبار سیاسی و نظامی مجاهدین
تغییر ابزارها، استمرار هدف سیاسی
در سالهای ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۶، جنگ سیاسی علیه مجاهدین در چند عرصه ادامه یافت.
در رسانهها، انتقادها درباره انقلاب درونی، ساختار رهبری و روابط اعضای سازمان مطرح میشد.
در سطح بینالمللی، گزارش وزارت خارجه آمریکا به یکی از منابع مورد استناد منتقدان تبدیل شده بود.
در عراق نیز موضوع فعالیت نظامی و تجهیزات ارتش آزادیبخش، زمینه طرح اتهامهای تازهای را فراهم میکرد.
این موضوعات از نظر ماهیت یکسان نبودند، ولی در منازعات سیاسی پیرامون مجاهدین به یکدیگر پیوند میخوردند.
اتهام درباره سلاحهای ممنوعه
در تاریخچه این دوره، از طرح اتهام نگهداری سلاحهای کشتار جمعی در قرارگاههای مجاهدین یاد شده است.
این اتهام از نظر سیاسی و امنیتی بسیار جدی بود.
سلاحهای شیمیایی، بیولوژیک و هستهای تحت مقررات خاص بینالمللی قرار دارند و نگهداری یا استفاده از آنها میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد.
مجاهدین اتهام نگهداری چنین سلاحهایی را رد کردند.
در روایت سازمان، مسعود رجوی اعلام کرد که بازرسان میتوانند از قرارگاههای مجاهدین بازدید کنند.
اهمیت این موضع در آن بود که سازمان تلاش میکرد با پذیرش امکان بازرسی، اتهام را از سطح تبلیغات به عرصه بررسی عملی منتقل کند.
بازرسی چه چیزی را روشن میکند؟
برای اثبات یا رد اتهام نگهداری سلاح ممنوعه، تنها اظهارات سیاسی کافی نیست.
بازرسی مستقل، ثبت تجهیزات، بررسی نمونهها و گزارش نهادهای تخصصی، ابزارهای اصلی شناخت چنین موضوعی هستند.
اعلام آمادگی برای بازرسی، یک موضع سیاسی و عملی مهم است؛ اما نتیجه نهایی درباره وجود یا نبود تجهیزات خاص، به دامنه و یافتههای بازرسی وابسته است.
در تاریخ جنگ سیاسی، این تفاوت اهمیت دارد.
زیرا ممکن است اتهامی گسترده مطرح شود، ولی هیچ سند فنی قابل بررسی برای آن ارائه نشود.
در چنین وضعیتی، درخواست ارائه مدرک یا بازرسی مستقل، راهی برای روشن کردن موضوع است.
انقلاب درونی؛ موضوعی که همچنان ادامه داشت
در همین دوره، منتقدان مجاهدین همچنان درباره انقلاب درونی و ساختار رهبری سازمان مطالبی منتشر میکردند.
موضوعاتی مانند جایگاه مریم رجوی، مناسبات تشکیلاتی، مسئولیت زنان و روابط اعضا با خانوادهها در این نوشتهها مطرح بودند.
مجاهدین در مقابل، انقلاب درونی را عامل افزایش انسجام و توان تشکیلاتی معرفی میکردند.
از دیدگاه سازمان، گسترش مسئولیت زنان و تغییر مناسبات رهبری، بخشی از تحول سیاسی و ایدئولوژیک آن بود.
این اختلاف به یکی از منازعات پایدار درباره ماهیت سازمان تبدیل شد.
استفاده از جداشدگان
در متن تاریخی این دوره، از استمرار فعالیت برخی اعضای جداشده علیه مجاهدین یاد شده است.
سازمان معتقد بود که وزارت اطلاعات تلاش میکند از این افراد برای انتشار اتهام و تخریب اعتبار مجاهدین استفاده کند.
در سالهای بعد، برخی انجمنها و رسانهها نیز در این زمینه فعال شدند.
اما در بررسی دوره ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۶، باید میان فعالیتهای همان سالها و شبکهها یا وبسایتهایی که بعدها ایجاد شدند تفاوت گذاشت.
وجود دهها وبسایت و وبلاگ در سالهای بعد، نمیتواند بدون تعیین تاریخ تأسیس، به دورهای نسبت داده شود که اینترنت فارسی هنوز در مراحل اولیه گسترش بود.
برای شناخت این مرحله، نشریات چاپی، مصاحبهها، برنامههای رادیویی و تلویزیونی و اطلاعیههای همان سالها منابع مناسبتری هستند.
چرا این جنگ پایان نیافت؟
موضوعات مربوط به مناسبات درونی سازمان، به آسانی با یک بیانیه یا پاسخ سیاسی پایان نمییافتند.
منتقدان بر تجربههای شخصی و ارزیابیهای خود تأکید میکردند.
مجاهدین نیز به اسناد تشکیلاتی، مواضع رسمی و اتهام همکاری برخی منتقدان با حکومت استناد میکردند.
در نتیجه، منازعهای طولانی درباره اعتبار شهادتها و منابع شکل گرفت.
این موضوع در دهههای بعد نیز ادامه یافت و در پروندههای حقوقی و رسانهای تازه مطرح شد.
نتیجه فصل چهلویکم
در سالهای ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۶، جنگ سیاسی پیرامون مجاهدین به اتهامهای مربوط به تجهیزات نظامی، ساختار تشکیلاتی و روابط اعضا گسترش یافت.
مجاهدین با رد اتهامها و انتشار پاسخهای سیاسی تلاش کردند از اعتبار سازمان دفاع کنند.
تجربه این مرحله آن است که اتهامهای امنیتی و حقوق بشری را باید بر اساس شواهد متناسب با موضوع بررسی کرد؛ نه با تعمیم اختلافات سیاسی یا اتکا به اعتبار ادعایی طرفهای درگیر.
فصل چهلودوم
میکونوس؛ وقتی دادگاه نام تصمیمگیرندگان را برد
از محاکمه برلین تا بحران روابط ایران و اروپا
چهار قتل در یک رستوران
در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲، برابر با ۲۶ شهریور ۱۳۷۱، چهار تن از فعالان و رهبران کرد ایرانی در رستوران میکونوس برلین کشته شدند.
قربانیان عبارت بودند از صادق شرفکندی، فتاح عبدلی، همایون اردلان و نوری دهکردی.
صادق شرفکندی، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، از چهرههای شناختهشده مخالف حکومت ولایت فقیه بود.
این قتلها در کشوری اروپایی رخ داد که حکومت ایران با آن روابط سیاسی و اقتصادی داشت.
از همان آغاز، پرونده میکونوس به مسئلهای فراتر از یک قتل جنایی تبدیل شد.
آغاز رسیدگی قضایی
در ۲۸ اکتبر ۱۹۹۳، برابر با ۶ آبان ۱۳۷۲، رسیدگی قضایی به پرونده میکونوس در برلین آغاز شد.
دادگاه در طول جلسات متعدد، شهادتها، مدارک و ارتباطات متهمان را بررسی کرد.
اهمیت این روند در آن بود که مسئله مسئولیت قتلها از فضای اتهامهای سیاسی وارد روند دادرسی رسمی شد.
در پروندههای ترور برونمرزی، شناسایی عاملان مستقیم اهمیت دارد؛ اما پرسش مهمتر این است که آیا قتلها به دستور اشخاص یا نهادهایی در خارج از گروه اجرایی انجام شدهاند؟
دادگاه میکونوس به بررسی همین مسئله پرداخت.
شهادتها و ساختار تصمیمگیری
در جریان محاکمه، شهادتهایی درباره نقش نهادهای اطلاعاتی و امنیتی حکومت ایران ارائه شد.
از جمله شاهدان شناختهشده پرونده، ابوالقاسم مصباحی بود که درباره ساختار تصمیمگیری و فعالیتهای برونمرزی حکومت ایران اظهاراتی مطرح کرد.
دادگاه مدارک و شهادتها را در چارچوب دادرسی بررسی کرد.
موضوع اصلی، تنها هویت افراد مسلح حاضر در رستوران نبود؛ بلکه ارتباط عملیات با نهادهای حکومتی ایران نیز مورد بررسی قرار گرفت.
۲۱ فروردین ۱۳۷۶؛ حکم تاریخی
در ۱۰ آوریل ۱۹۹۷، برابر با ۲۱ فروردین ۱۳۷۶، دادگاه عالی ایالتی برلین حکم پرونده میکونوس را اعلام کرد.
دادگاه، قتلها را عملیاتی دانست که به دستور مقامهای حکومتی ایران انجام شده بود.
در یافتههای قضایی، نقش سطوح عالی تصمیمگیری حکومت ایران مطرح شد و از مقامهایی مانند علی خامنهای، اکبر هاشمی رفسنجانی، علیاکبر ولایتی و علی فلاحیان در ارتباط با ساختار تصمیمگیری نام برده شد.
این موضوع به معنای محاکمه و محکومیت کیفری تمام این اشخاص در همان دادگاه نبود؛ دادگاه درباره متهمان حاضر در پرونده حکم صادر کرد و در استدلال خود به نقش مقامهای عالی حکومت نیز پرداخت.
این تمایز حقوقی اهمیت دارد.
چرا حکم میکونوس نقطه عطف بود؟
تا پیش از حکم، حکومت ایران اتهام دخالت در ترور مخالفان را رد میکرد.
در مقابل، سازمانها و شخصیتهای مخالف حکومت، از نقش نهادهای امنیتی در این قتلها سخن میگفتند.
حکم دادگاه برلین، موضوع را وارد مرحله تازهای کرد.
اکنون یافتههای یک مرجع قضایی اروپایی، به بخشی از اسناد تاریخی درباره ترور مخالفان حکومت تبدیل شده بود.
برای مجاهدین و شورای ملی مقاومت، این حکم اهمیت سیاسی ویژهای داشت.
زیرا شورا سالها درباره ترور مخالفان در خارج کشور هشدار داده بود.
هرچند قربانیان میکونوس از اعضای حزب دموکرات کردستان ایران بودند و آن حزب پیشتر از شورای ملی مقاومت جدا شده بود، حکم دادگاه در مسئله مسئولیت حکومت ایران در ترور مخالفان، اهمیت گستردهتری داشت.
واکنش اروپا
پس از اعلام حکم، روابط حکومت ایران با کشورهای اروپایی وارد بحرانی جدی شد.
دولت آلمان سفیر خود را از تهران فراخواند.
دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز، بهجز یونان، سفرای خود را برای مشورت فراخواندند.
این اقدام، واکنشی دیپلماتیک به یافتههای دادگاه و رفتار حکومت ایران بود.
در آن زمان، اتحادیه اروپا سیاستی با عنوان «گفتوگوی انتقادی» با تهران دنبال میکرد.
حکم میکونوس و بحران پس از آن، محدودیتهای این سیاست را آشکار کرد.
گفتوگوی انتقادی چه بود؟
دولتهای اروپایی در سالهای نخست دهه ۱۳۷۰ تلاش میکردند از طریق حفظ روابط و گفتوگو با حکومت ایران، بر رفتار آن تأثیر بگذارند.
این سیاست، موضوعاتی مانند حقوق بشر، امنیت منطقهای و تروریسم را در بر میگرفت.
در مقابل، منتقدان این رویکرد معتقد بودند که ادامه روابط اقتصادی و دیپلماتیک، بدون پاسخگویی حکومت درباره نقض حقوق بشر و ترورها، میتواند به کاهش فشار سیاسی بر تهران منجر شود.
شورای ملی مقاومت نیز از منتقدان سیاست گفتوگوی انتقادی بود.
حکم میکونوس، استدلال منتقدان را تقویت کرد؛ زیرا نشان داد که همزمان با ادامه روابط دیپلماتیک، عملیات قتل مخالفان در خاک اروپا صورت گرفته بود.
آیا اروپا سیاست خود را تغییر داد؟
پس از حکم میکونوس، روابط اروپا با تهران برای مدتی دچار بحران شد.
اما این بحران به قطع دائمی مناسبات منجر نشد.
با انتخاب محمد خاتمی به ریاستجمهوری در سال ۱۳۷۶ و تغییر فضای دیپلماتیک، زمینه بازگشت سفرا و ازسرگیری گفتوگوها فراهم شد.
این تحول در سال ۱۳۷۶ و ادامه آن در سالهای بعد رخ داد.
در نتیجه، حکم میکونوس اگرچه ضربه مهمی به اعتبار بینالمللی حکومت ایران وارد کرد، ولی به پایان مناسبات اقتصادی و سیاسی اروپا با تهران منجر نشد.
همین مسئله، یکی از موضوعات اصلی جنگ سیاسی در دوره بعد شد.
پیروزی قضایی و محدودیت سیاسی
حکم میکونوس از نظر قضایی اهمیت تاریخی داشت.
دادگاه پس از رسیدگی به مدارک و شهادتها، درباره نقش حکومت ایران در قتل مخالفان به نتیجه رسید.
اما پیامد سیاسی حکم، به تصمیم دولتهای اروپایی وابسته بود.
فراخواندن سفرا اقدامی مهم بود، ولی ادامه یا قطع روابط، تصمیمی سیاسی محسوب میشد.
در نتیجه، میان اثبات قضایی مسئولیت و واکنش دیپلماتیک دولتها فاصله وجود داشت.
این فاصله، در تاریخ جنگ سیاسی مقاومت اهمیت فراوانی پیدا کرد.
نتیجه فصل چهلودوم
حکم دادگاه میکونوس در ۲۱ فروردین ۱۳۷۶، یکی از مهمترین رویدادهای قضایی درباره ترور مخالفان حکومت ایران در اروپا بود.
این حکم، به بحران روابط ایران و اتحادیه اروپا انجامید و سیاست گفتوگوی انتقادی را با پرسشهای جدی روبهرو کرد.
تجربه این مرحله آن است که اثبات مسئولیت در دادگاه، گامی تعیینکننده در ثبت حقیقت تاریخی است؛ اما تبدیل نتیجه قضایی به تغییر پایدار سیاست دولتها، به عوامل و تصمیمهای دیگری وابسته است.
پایان بخش هشتم
از معرفی آلترناتیو تا محکومیت قضایی ترور دولتی
در فاصله شهریور ۱۳۷۲ تا پایان سال ۱۳۷۶، جنگ سیاسی میان حکومت ولایت فقیه و سازمان مجاهدین خلق ایران در چند عرصه مهم گسترش یافت.
انتخاب مریم رجوی بهعنوان رئیسجمهور برگزیده شورای ملی مقاومت، مرحله تازهای از فعالیت سیاسی و بینالمللی مقاومت را آغاز کرد.
پیوستن مرضیه و حضور دیگر هنرمندان، به گسترش فعالیت فرهنگی و ارتباط با مخاطبان خارج از تشکیلات سیاسی کمک کرد.
در مقابل، پرونده قتل کشیشان مسیحی و انفجار حرم امام رضا، به موضوع اتهامهای متقابل میان حکومت و مجاهدین تبدیل شدند.
گزارش ۴۱ صفحهای وزارت خارجه آمریکا در مهر ۱۳۷۳، عرصه دیگری از جنگ سیاسی را گشود؛ عرصهای که در آن، گزارشهای رسمی دولتهای خارجی میتوانستند بر موقعیت بینالمللی سازمان تأثیر بگذارند.
در سالهای بعد، اتهامهای مربوط به ساختار تشکیلاتی، مناسبات اعضا و تجهیزات نظامی مجاهدین نیز ادامه یافت.
سرانجام، حکم دادگاه میکونوس در فروردین ۱۳۷۶، یکی از مهمترین اسناد قضایی درباره مسئولیت حکومت ایران در ترور مخالفان خارج کشور را ثبت کرد.
این حکم، به بحران روابط ایران و اتحادیه اروپا انجامید، ولی روابط دو طرف در دوره بعد دوباره گسترش یافت.
شش تجربه تاریخی این دوره - معرفی آلترناتیو سیاسی، نیازمند برنامه مشخص برای دوران انتقال است. انتخاب رئیسجمهور برگزیده شورای ملی مقاومت در همین چارچوب قرار داشت.
- فعالیت فرهنگی میتواند دامنه مخاطبان یک جنبش سیاسی را گسترش دهد. پیوستن مرضیه نمونه برجسته این تحول بود.
- پروندههای جنایی ممکن است به ابزار جنگ سیاسی تبدیل شوند. قتل کشیشان و انفجار مشهد، نمونههایی از منازعه بر سر انتساب مسئولیت بودند.
- گزارشهای رسمی دولتهای خارجی میتوانند پیامدهای طولانیمدت سیاسی داشته باشند. گزارش وزارت خارجه آمریکا در سال ۱۹۹۴ از همین نوع بود.
- اتهامهای مربوط به حقوق بشر و ساختار تشکیلاتی، به بررسی مستقل و اسناد معتبر نیاز دارند.
- حکم قضایی میتواند مسئولیت تاریخی را روشن کند، ولی واکنش دولتها تابع تصمیمهای سیاسی آنان نیز هست. پرونده میکونوس این تفاوت را آشکار کرد.
اسناد و منابع تاریخی بخش هشتم
۱. اعلام انتخاب مریم رجوی بهعنوان رئیسجمهور برگزیده شورای ملی مقاومت ـ شهریور ۱۳۷۲
اطلاعیه رسمی شورا و اسناد مربوط به برنامه دوران انتقال قدرت، منابع اصلی شناخت جایگاه سیاسی و حقوقی این انتخاب هستند.
۲. نشریه مجاهد، شماره ۳۱۷ ـ ۲۹ شهریور ۱۳۷۲
گفتوگوی مسعود رجوی با فرشته نبئی درباره هژمونی سیاسی، صلاحیت رهبری و پذیرش نیرویی شایستهتر در مبارزه با حکومت.
۳. سخنان مسعود رجوی به مناسبت ۲۲ بهمن ۱۳۷۵
مواضع مربوط به همکاری با دیگر نیروهای مخالف حکومت و آمادگی اعلامشده برای پذیرش رهبری سیاسی نیرویی کارآمدتر.
۴. اسناد نخستین دیدار مرضیه و مریم رجوی ـ ۲۶ مرداد ۱۳۷۳
گزارشها و تصاویر مربوط به این دیدار و فعالیتهای هنری مرضیه در کنار مقاومت.
۵. پرونده قتل رهبران مسیحی ـ سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳
گزارشهای نهادهای حقوق بشری، اسناد مربوط به هایک هوسپیانمهر، تاتائوس میکائیلیان و مهدی دیباج، و اظهارات منتشرشده درباره مسئولیت قتلها.
۶. پرونده انفجار حرم امام رضا ـ ۳۰ خرداد ۱۳۷۳
گزارشهای معاصر حادثه، اظهارات رسمی حکومت، پاسخهای مجاهدین و مطالب منتشرشده در سالهای بعد درباره عاملان انفجار.
۷. گزارش وزارت خارجه آمریکا درباره مجاهدین خلق ـ ۲۸ اکتبر ۱۹۹۴
People’s Mojahedin of Iran، وزارت خارجه آمریکا، واشنگتن، ۱۹۹۴؛ گزارش ارائهشده به کنگره همراه با نامه وندی شرمن.
۸. پرونده دادگاه میکونوس ـ ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷
اسناد رسیدگی قضایی در برلین، شهادتهای ارائهشده و حکم ۱۰ آوریل ۱۹۹۷، از منابع اصلی شناخت این پرونده هستند.
۹. مواضع اتحادیه اروپا پس از حکم میکونوس ـ آوریل ۱۹۹۷
بیانیهها و تصمیمهای دیپلماتیک دولتهای اروپایی درباره فراخواندن سفرا و روابط با حکومت ایران.
گذر به بخش نهم
اصلاحات در ویترین؛ سرکوب در پشت صحنه
از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴
انتخاب محمد خاتمی به ریاستجمهوری در دوم خرداد ۱۳۷۶، مرحله تازهای از سیاست داخلی و خارجی حکومت ولایت فقیه را آغاز کرد.
شعارهای اصلاحات، جامعه مدنی و گفتوگوی تمدنها، در داخل ایران و محافل بینالمللی توجه گستردهای جلب کردند.
در مقابل، مجاهدین و شورای ملی مقاومت معتقد بودند که تغییر رئیسجمهور، به معنای تغییر ساختار اصلی قدرت نیست.
در همین دوره، قتلهای زنجیرهای، اعتراضهای دانشجویی تیر ۱۳۷۸، منازعات سیاسی درباره اصلاحات و ادامه فشار بر مخالفان، به مسائل اصلی جامعه ایران تبدیل شدند.
در عرصه بینالمللی نیز تصمیم آمریکا برای قرار دادن مجاهدین در فهرست سازمانهای تروریستی در سال ۱۹۹۷، مرحله تازهای از جنگ سیاسی را گشود.
پرسش اصلی بخش نهم این است: حکومت ولایت فقیه چگونه با شعار اصلاحات، روابط خارجی خود را گسترش داد و مجاهدین چگونه با سیاستی که آن را مماشات میدانستند مقابله کردند؟
در این بخش، از دوم خرداد ۱۳۷۶ تا پایان ریاستجمهوری خاتمی در سال ۱۳۸۴، اقدامات مشخص، اسناد، تصمیمهای دولتی و پیامدهای سیاسی آنها بررسی خواهند شد.
