۱۷ آبان؛ منشور خودمختاری کردستان از سرکوب و ستم مضاعف تا حقوق برابر در ایران فردا نویسنده: شهرام بهزادی
به مناسبت سالروز تصویب طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان ایران در شورای ملی مقاومت ایران
۱۷ آبان ۱۳۶۲
سخن آغازین
کردستان؛ از زخم سرکوب تا منشور حقوق ملی
تاریخ معاصر ایران تنها تاریخ پادشاهان، حکومتها، انقلابها و جابهجایی قدرت نیست. در ژرفای این تاریخ، سرگذشت مردمانی جریان دارد که برای آزادی، برابری، حفظ هویت فرهنگی و حق مشارکت در تعیین سرنوشت خویش مبارزه کردهاند. مردمانی که سهم آنان از ثروت، قدرت و امکانات کشور با حقوق برابر شهروندی فاصله داشته و مطالباتشان بارها با پاسخ امنیتی و نظامی روبهرو شده است.
کردستان یکی از برجستهترین صحنههای این تاریخ است؛ سرزمینی با پیشینهای غنی از فرهنگ، زبان، مبارزه و پایداری که در دورههای مختلف، سیاستهای تمرکزگرایانه، تبعیض و سرکوب را تجربه کرده است. از محدودیتهای سیاسی و فرهنگی در دوران سلطنت پهلوی تا لشکرکشیها، اعدامها و سیاستهای امنیتی حکومت ولایت فقیه، مسئله حقوق مردم کردستان همواره با یکی از بنیادیترین پرسشهای تاریخ ایران پیوند داشته است: رابطه آزادی مردم با ساختار قدرت سیاسی.
در این میان، مفهوم «ستم مضاعف» جایگاهی تعیینکننده دارد.
ستم مضاعف تنها به معنای شدت بیشتر فشارهای سیاسی نیست. این مفهوم به وضعیتی اشاره دارد که در آن، انسان علاوه بر محرومیتهای عمومی ناشی از استبداد، به سبب تعلق قومی، زبانی، مذهبی یا جنسیتی نیز با تبعیض روبهرو میشود.
کارگر کرد، همانند دیگر کارگران ایران، از پیامدهای نابرابری اقتصادی و محدودیتهای صنفی رنج میبرد؛ اما محرومیتهای ناشی از تبعیض منطقهای و زبانی نیز بر زندگی او تأثیر میگذارد. زن کرد علاوه بر تبعیض جنسیتی، با محدودیتهای ناشی از موقعیت قومی و گاه مذهبی خود روبهروست. خانوادهای در یکی از روستاهای محروم کردستان، علاوه بر دشواریهای عمومی زندگی در یک نظام سیاسی بسته، با پیامدهای توسعه نامتوازن و امنیتیشدن منطقه نیز دستبهگریبان است.
این واقعیت، مسئله کردستان را از یک موضوع محدود جغرافیایی فراتر میبرد و به مسئلهای درباره ماهیت حکومت، حقوق شهروندی و عدالت اجتماعی تبدیل میکند.
انقلاب ۱۳۵۷؛ امیدی که در کردستان به خون نشست
انقلاب ضدسلطنتی بهمن ۱۳۵۷ با امید به پایان دیکتاتوری و استقرار آزادی به پیروزی رسید. مردم کردستان نیز در این تحول تاریخی مشارکت داشتند و پایان سلطنت را آغاز دورهای تازه برای دستیابی به حقوق سیاسی، فرهنگی و اجتماعی خود میدیدند.
اما فاصله میان سقوط سلطنت و آغاز درگیریهای خونین در کردستان بسیار کوتاه بود.
در اسفند ۱۳۵۷، درگیریهای مسلحانه در کردستان آغاز شد. اختلاف بر سر اداره امور محلی، ساختار قدرت، حضور نیروهای مسلح و حقوق سیاسی مردم به بحرانی گسترده تبدیل شد. حکومت تازهتأسیس، بهجای دستیابی به توافقی پایدار با نمایندگان سیاسی و اجتماعی کردستان، بهتدریج بر راهحل نظامی و امنیتی تکیه کرد.
مرداد ۱۳۵۸ یکی از نقاط تعیینکننده این رویارویی بود.
فرمان روحالله خمینی درباره پاوه، با دستور حرکت نیروهای نظامی و تجهیزات سنگین به منطقه، نشانه آشکاری از تقدم برخورد نظامی در سیاست حکومت بود. در ادامه، اعزام صادق خلخالی و برگزاری محاکمات شتابزده و صدور احکام اعدام، فصل تلخی از تاریخ نخستین ماههای حکومت ولایت فقیه را رقم زد.
این رویدادها تنها مجموعهای از حوادث پراکنده نبودند. در پس آنها، تعارضی بنیادی بر سر حق اداره امور داخلی، حدود اختیارات دولت مرکزی، آزادی فعالیت سیاسی و جایگاه حقوق ملی در ساختار حکومت قرار داشت.
در همان سالهایی که کردستان با جنگ، اعدام و سرکوب روبهرو بود، جریانهای سیاسی مختلف راهحلهایی برای پایاندادن به بحران ارائه میکردند. بخشی از این پیشنهادها بر آتشبس، گفتوگو، بهرسمیتشناختن حقوق مردم و اداره امور داخلی در چارچوب تمامیت ارضی ایران تأکید داشتند.
این کتاب مسیر یکی از مهمترین این تلاشها را دنبال میکند؛ مسیری که از مواضع سیاسی سازمان مجاهدین خلق ایران در اسفند ۱۳۵۷ آغاز شد، از پیشنهادهای سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ گذشت و سرانجام در شورای ملی مقاومت ایران به تصویب طرح خودمختاری کردستان انجامید.
۱۷ آبان ۱۳۶۲؛ از مطالبه سیاسی تا طرح مصوب
در هفدهم آبان ۱۳۶۲، شورای ملی مقاومت ایران طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان ایران را تصویب کرد.
اهمیت این رویداد در آن بود که مسئله خودمختاری از سطح اعلام موضع و مطالبه سیاسی به یک طرح مدون برای اداره امور داخلی کردستان انتقال یافت.
این طرح در بستری تاریخی شکل گرفت که حکومت ولایت فقیه مسئله کردستان را عمدتاً از دریچه امنیت و اقتدار دولت مرکزی مینگریست. در مقابل، طرح خودمختاری بر بهرسمیتشناختن حقوق مردم کردستان در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی ایران استوار بود.
از همینجا یکی از مهمترین موضوعات کتاب آغاز میشود: خودمختاری و یکپارچگی ایران در تعارض ذاتی با یکدیگر قرار ندارند.
وحدت ملی زمانی از پشتوانهای پایدار برخوردار میشود که بر رضایت، مشارکت، برابری حقوق و احترام متقابل میان مردم استوار باشد. وحدتی که تنها با تمرکز قدرت و ابزارهای نظامی حفظ شود، با وحدتی که از اراده آزاد شهروندان سرچشمه میگیرد، تفاوتی بنیادین دارد.
طرح مصوب ۱۷ آبان را در همین چارچوب تاریخی و سیاسی بررسی میکنیم.
این کتاب متن طرح را بهصورت کامل در اختیار خواننده قرار میدهد و مواد آن را در پیوند با زمینههای تاریخی، حقوقی و سیاسی تصویب بررسی میکند. همچنین جایگاه طرح در برنامه شورای ملی مقاومت، رابطه آن با حقوق مردم کردستان و نسبت آن با ساختار سیاسی ایران آینده را روشن میسازد.
کردستان؛ مسئلهای متعلق به سراسر ایران
کردستان تنها منطقه ایران نیست که با تبعیض ساختاری، محرومیت اقتصادی و محدودیتهای فرهنگی و سیاسی روبهرو بوده است.
در بلوچستان، خوزستان، مناطق ترکمننشین و دیگر بخشهای کشور نیز مطالبات مربوط به توسعه متوازن، آموزش زبان مادری، مشارکت در قدرت سیاسی و رفع تبعیض مطرح بوده است. اقلیتهای مذهبی نیز در دورههای مختلف با محرومیتها و محدودیتهایی مواجه شدهاند که بررسی آنها بخشی جداییناپذیر از شناخت ساختار تبعیض در ایران است.
با این همه، تاریخ هر منطقه ویژگیهای مستقل خود را دارد. تجربه کردستان، با پیشینه مشخص مبارزات سیاسی، تشکلهای محلی، درگیریهای مسلحانه و طرح خودمختاری، جایگاهی ویژه در این بررسی دارد.
از همین رو، کتاب حاضر کردستان را محور اصلی روایت قرار میدهد و در بخش پایانی، مسئله ستم مضاعف را در گستره سراسر ایران بررسی میکند.
این پیوند از یک حقیقت تاریخی سرچشمه میگیرد: آزادی و برابری حقوق مردم کردستان از مسئله آزادی و دموکراسی در سراسر ایران جدا نیست.
از سلطنت تا ولایت فقیه؛ دو دوره، یک پرسش تاریخی
در بررسی سرکوب و تبعیض، شناخت تفاوتهای تاریخی دو دوره سلطنت پهلوی و حکومت ولایت فقیه اهمیت دارد.
ساختار قدرت، مبانی ایدئولوژیک، نهادهای امنیتی و شرایط اجتماعی این دو دوره یکسان نبودند. با این حال، تمرکز قدرت سیاسی، محدودیت مشارکت آزادانه و برخورد امنیتی با بخشی از مطالبات قومی و منطقهای، زمینههایی برای بررسی تطبیقی این دو نظام فراهم میکند.
این کتاب تاریخ را به مجموعهای از شعارها تقلیل نمیدهد. رویدادها، تصمیمها، فرمانها، قوانین، اسناد سیاسی و پیامدهای انسانی آنها در متن جای میگیرند تا خواننده سیر تاریخی سرکوب و مقاومت را در پیوند با یکدیگر دنبال کند.
در این مسیر، جایگاه مردم کردستان و نیروهای سیاسی آن، تلاشهای مسالمتآمیز برای حل بحران، نقش سازمان مجاهدین خلق ایران و شورای ملی مقاومت، و سیاستهای حکومت مرکزی، هر یک در بستر تاریخی خود بررسی میشوند.
این کتاب برای چه نوشته شده است؟
«۱۷ آبان؛ منشور خودمختاری کردستان» تنها بازخوانی یک سالگرد نیست.
این کتاب تلاشی برای ثبت و بازشناسی بخشی از تاریخ مبارزه برای حقوق ملی، افشای سازوکارهای سرکوب و بررسی یک راهحل سیاسی مشخص در برابر سیاست جنگ و حذف است.
پنج مقاله تاریخی درباره پیشینه و تصویب طرح خودمختاری کردستان، مبنای اولیه این پژوهش را تشکیل میدهند. اسناد سیاسی، نشریات تاریخی، فرمانها، متن مصوبات و دیگر مدارک مرتبط، روایت کتاب را گسترش میدهند.
در مرکز این پژوهش، سه موضوع به یکدیگر پیوند میخورند: رنج و مبارزه مردم کردستان، روند تاریخی شکلگیری طرح خودمختاری، و ضرورت پایاندادن به تبعیض در ایران.
هفدهم آبان ۱۳۶۲ در این روایت، تنها تاریخ تصویب یک سند نیست؛ نقطهای است که در آن مجموعهای از مطالبات تاریخی و مواضع سیاسی در قالب یک طرح مشخص گرد آمد.
ارزش تاریخی این طرح، محتوای آن، ظرفیتهای حقوقی و سیاسی آن و جایگاهش در آینده ایران، موضوع بررسی فصلهای اصلی کتاب است.
در نهایت، مسئله کردستان به پرسشی بنیادین درباره آینده ایران میرسد:
آیا وحدت ملی بر پایه انکار تفاوتها و تمرکز قدرت شکل میگیرد، یا بر پایه بهرسمیتشناختن حقوق برابر، آزادی و مشارکت مردم در اداره سرنوشت خویش؟
پاسخ این کتاب در تاریخ مبارزات مردم کردستان، تجربه سرکوب، تلاش برای دستیابی به راهحل سیاسی و بررسی منشور خودمختاری جستوجو میشود.
این کتاب ادای احترام به مردم کردستان، به قربانیان سرکوب و به همه کسانی است که برای آزادی، برابری و کرامت انسانی در ایران مبارزه کردهاند.
۱۷ آبان، یادآور یک طرح تاریخی و گشاینده بحثی درباره آینده ایران است؛ ایرانی که در آن هیچ انسانی به دلیل زبان، قومیت، مذهب، جنسیت یا زادگاه خود شهروند درجه دوم نباشد.
شهرام بهزادی
آبان ۱۴۰۵
بخش اول
ریشههای ستم مضاعف
از تاریخ تبعیض و سرکوب تا شکلگیری مطالبات خودمختاری در کردستان ایران
این بخش شامل چهار فصل پیوسته است:
- ایران؛ سرزمین تنوع و نابرابری
- از چکمه شاه تا نعلین شیخ
- تبعیض چگونه نهادینه شد؟
- کردستان؛ مسئلهای فراتر از جغرافیا
فصل اول
ایران؛ سرزمین تنوع و نابرابری
سرزمینی واحد، مردمانی با هویتهای گوناگون
ایران سرزمین یک زبان، یک فرهنگ، یک مذهب و یک شیوه زندگی نیست. تاریخ این سرزمین را مردمانی با زبانها، فرهنگها، آیینها و سنتهای گوناگون ساختهاند. فارس، کرد، ترک، بلوچ، عرب، ترکمن، لر، گیلک، مازندرانی و دیگر گروههای قومی و زبانی، در کنار پیروان مذاهب و ادیان مختلف، اجزای زنده و تاریخی جامعه ایران را تشکیل میدهند.
این تنوع، پدیدهای تازه یا محصول تحولات سیاسی معاصر نیست. ریشه در تاریخ طولانی سرزمینی دارد که در آن، شهرها، روستاها، کوهستانها، دشتها و مناطق مرزی، هر یک کانون شکلگیری فرهنگها و مناسبات اجتماعی ویژهای بودهاند.
زبان کردی، با گویشها و شاخههای گوناگون خود، بخشی از این میراث تاریخی است. زبان بلوچی، زبانهای ترکی، عربی، ترکمنی و دیگر زبانهای رایج در ایران نیز حامل حافظه فرهنگی، ادبیات، موسیقی و تجربه نسلهای متوالی هستند.
هیچیک از این هویتها در ذات خود در برابر هویت ایرانی قرار ندارند.
تاریخ ایران، تاریخ زندگی مشترک این مردمان است؛ اما این زندگی مشترک همواره با برابری در برخورداری از قدرت سیاسی، امکانات اقتصادی و حقوق فرهنگی همراه نبوده است.
در همین فاصله میان تنوع اجتماعی و تمرکز قدرت سیاسی، یکی از مهمترین مسائل تاریخ معاصر ایران شکل گرفته است: مسئله تبعیض قومی و ملی.
حکومتهای متمرکز، بهویژه در دوره دولتسازی مدرن، کوشیدهاند ساختار اداری، آموزشی و سیاسی کشور را زیر فرمان نهادهای مرکزی قرار دهند. در این روند، زبان فارسی به زبان رسمی اداره کشور و آموزش عمومی تبدیل شد. گسترش زبان مشترک، بهخودیخود مانع حفظ زبانهای دیگر نبود؛ تعارض از جایی آغاز شد که سیاست رسمی، زبان و فرهنگ گروههای دیگر را از جایگاه برابر در آموزش و اداره امور عمومی کنار گذاشت.
نتیجه، پیدایش شکافی میان حقوق رسمی شهروندان و امکان واقعی بهرهمندی آنان از حقوق فرهنگی و سیاسی بود.
این شکاف در مناطق مختلف ایران شکل یکسانی نداشت. کردستان با پیشینه تشکلهای سیاسی، جنبشهای محلی و مطالبات خودمختاری، یکی از برجستهترین صحنههای آن شد.
ستم عمومی و ستم مضاعف
برای شناخت مسئله کردستان، مفهوم ستم مضاعف جایگاهی بنیادی دارد.
در یک نظام استبدادی، آزادی بیان، تشکل، فعالیت سیاسی و مشارکت در تعیین سرنوشت کشور محدود میشود. این محدودیت، جامعه را در ابعادی گسترده تحت تأثیر قرار میدهد.
اما فشار سیاسی و اجتماعی برای همه شهروندان به یک شکل تجربه نمیشود.
انسانی که به سبب تعلق قومی یا زبانی از امکانات برابر فرهنگی و آموزشی محروم است، علاوه بر محدودیتهای عمومی، با تبعیض دیگری نیز روبهرو میشود.
زنی که در منطقهای محروم زندگی میکند، ممکن است همزمان با تبعیض جنسیتی، محرومیت اقتصادی و محدودیتهای ناشی از تعلق قومی یا مذهبی مواجه باشد.
کارگری که در یکی از مناطق مرزی ایران زندگی میکند، افزون بر مسائل عمومی کار و معیشت، از پیامدهای کمبود فرصتهای شغلی، توسعه نامتوازن و امنیتیشدن اقتصاد مرزی نیز تأثیر میپذیرد.
این لایههای تبعیض، جدا از یکدیگر عمل نمیکنند. در زندگی واقعی، بر یکدیگر اثر میگذارند و محرومیت را تشدید میکنند.
ستم مضاعف، در چنین بستری، تنها یک تعبیر سیاسی نیست؛ توصیف رابطهای است میان قدرت، هویت اجتماعی و دسترسی نابرابر به حقوق و امکانات.
در نخستین مقاله از مجموعه تاریخی مربوط به طرح خودمختاری کردستان، این مفهوم با اشاره به محرومیت از آموزش زبان مادری، محدودیت در اداره امور داخلی، فقدان اختیارات محلی و عقبماندگی اقتصادی توضیح داده شده است.
این مجموعه، مسئله را بهروشنی در پیوند با حق اداره امور داخلی و حفظ یکپارچگی ایران مطرح میکند.
در واقع، موضوع اصلی آن است که تعلق به یک قوم یا منطقه، مبنای محرومیت از حقوق سیاسی، فرهنگی و اقتصادی قرار نگیرد.
وحدت ملی و مسئله برابری
در تاریخ معاصر ایران، مفهوم وحدت ملی بارها در منازعات سیاسی بر سر حقوق اقوام و ملیتها مطرح شده است.
حکومت مرکزی، وحدت را غالباً در پیوند با اقتدار دولت، تمرکز تصمیمگیری و یکسانسازی ساختار اداری تعریف کرده است. در مقابل، بخش مهمی از جنبشهای قومی و منطقهای، وحدت را با بهرسمیتشناختن حقوق فرهنگی و سیاسی و مشارکت در اداره امور داخلی پیوند دادهاند.
این دو برداشت، پیامدهای متفاوتی برای ساختار کشور دارند.
در برداشت نخست، قدرت سیاسی از مرکز به مناطق منتقل میشود و نهادهای محلی عمدتاً مجری تصمیمهای مرکزی هستند.
در برداشت دوم، مردم مناطق مختلف در چارچوب ساختار مشترک کشور، از اختیارات واقعی برای اداره بخشی از امور خود برخوردار میشوند.
تفاوت اصلی، در جایگاه مردم در تصمیمگیری سیاسی است.
وحدت ملی تنها یک مفهوم جغرافیایی نیست. روابط اجتماعی، اعتماد عمومی، احساس تعلق و مشارکت سیاسی نیز در پایداری آن نقش دارند.
جامعهای که در آن زبان و فرهنگ گروههای مختلف محترم شمرده میشود و شهروندان در اداره امور خود سهم دارند، زمینههای نیرومندتری برای همبستگی اجتماعی فراهم میآورد.
در مقابل، تبدیل مطالبات فرهنگی و سیاسی به مسئله امنیتی، شکاف میان حکومت و بخشی از جامعه را عمیقتر میکند.
کردستان ایران یکی از مهمترین نمونههای تاریخی این تعارض است.
کردستان در متن مسئله ملی ایران
مردم کردستان در تحولات سیاسی ایران حضوری مستمر داشتهاند. مبارزات محلی، فعالیتهای فرهنگی، شکلگیری احزاب و جنبشهای سیاسی و مشارکت در تحولات سراسری، بخشی از تاریخ معاصر این منطقه را تشکیل میدهد.
مطالبات مردم کردستان نیز تنها به یک موضوع محدود نبوده است.
آزادی فعالیت سیاسی، بهرسمیتشناختن زبان کردی، مشارکت در اداره امور محلی، توسعه اقتصادی، پایاندادن به برخورد نظامی با مطالبات اجتماعی و تضمین حقوق برابر، از موضوعات برجسته در تاریخ جنبشهای سیاسی کردستان بودهاند.
در میان این مطالبات، خودمختاری جایگاهی ویژه پیدا کرد؛ زیرا مجموعهای از مسائل سیاسی، فرهنگی و اداری را در قالب یک راهحل مشخص به یکدیگر پیوند میداد.
خودمختاری در این چارچوب، به معنای برخورداری مردم یک منطقه از اختیارات تعریفشده برای اداره امور داخلی در ساختار سیاسی کشور است.
دامنه این اختیارات در طرحها و تجربههای تاریخی مختلف یکسان نبوده است. آموزش، فرهنگ، اداره محلی، بودجه، توسعه اقتصادی و ساختار نهادهای منطقهای از جمله حوزههایی هستند که در بحثهای خودمختاری مطرح شدهاند.
در تاریخ کردستان ایران، این مطالبه پیش از انقلاب ۱۳۵۷ نیز سابقه داشت.
از همین رو، شناخت طرح مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲ بدون بررسی پیشینه تاریخی مسئله کردستان تصویری ناقص از مسیر شکلگیری آن ارائه میدهد.
آن طرح در خلأ پدید نیامد. پشت آن دههها تجربه تاریخی، مطالبات سیاسی، سرکوب و تلاش برای یافتن راهحلی در چارچوب ایران قرار داشت.
حق برابر؛ مسئلهای برای تمام کشور
مسئله حقوق مردم کردستان از حقوق دیگر گروههای قومی و زبانی ایران جدا نیست؛ هرچند تاریخ، شرایط اجتماعی و شکل مطالبات هر منطقه ویژگیهای مستقل خود را دارد.
در بلوچستان، محرومیت اقتصادی، مسائل مربوط به آموزش، مشارکت سیاسی و تبعیض مذهبی از موضوعات مهم زندگی اجتماعی بودهاند.
در خوزستان، مسائل مربوط به حقوق فرهنگی عربهای ایرانی، توسعه اقتصادی، محیط زیست و مشارکت در اداره امور محلی جایگاه مهمی دارند.
در مناطق ترکمننشین، مسئله زمین، حقوق فرهنگی و تحولات سیاسی پس از انقلاب ۱۳۵۷ در شکلگیری منازعات اجتماعی و سیاسی نقش داشتهاند.
در آذربایجان و دیگر مناطق ترکزبان، حقوق زبانی و فرهنگی و جایگاه زبان مادری در نظام آموزشی از موضوعات دیرپای بحث عمومی بودهاند.
این تجربهها یکسان نیستند و تاریخ هر یک بررسی مستقل خود را دارد. وجه مشترک آنها، مسئله برخورداری برابر شهروندان از حقوق سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.
در این میان، کردستان به سبب سابقه مشخص جنبشهای خودمختاری و تدوین طرح سیاسی مصوب شورای ملی مقاومت در سال ۱۳۶۲، محور اصلی پژوهش حاضر است.
مسئله کردستان، در نهایت، بخشی از مسئله بزرگتر دموکراسی و برابری حقوق در ایران است.
این پیوند، نقطه آغاز کتاب و زمینه ورود به تاریخ سرکوب و تبعیض در دو دوره سلطنت پهلوی و حکومت ولایت فقیه را تشکیل میدهد.
فصل دوم
از چکمه شاه تا نعلین شیخ
تمرکز قدرت و سرکوب حقوق ملی
تاریخ معاصر کردستان ایران، تاریخ رویارویی دو روند متضاد است: تلاش مردم برای حفظ هویت فرهنگی و دستیابی به حقوق سیاسی، و سیاست حکومتهای مرکزی برای تمرکز قدرت و کنترل مناطق پیرامونی.
این رویارویی در دوره سلطنت پهلوی شکل تازهای یافت و پس از انقلاب ۱۳۵۷، در ساختار حکومت ولایت فقیه با ابزارها و مبانی سیاسی متفاوتی ادامه پیدا کرد.
سلطنت پهلوی و حکومت ولایت فقیه از نظر ساختار سیاسی، ایدئولوژی رسمی و شیوه اعمال قدرت یکسان نبودند. سلطنت پهلوی مشروعیت خود را از نهاد پادشاهی و نظام سیاسی متمرکز میگرفت؛ حکومت ولایت فقیه بر مبنای حاکمیت فقیه و نهادهای سیاسی و مذهبی وابسته به آن شکل گرفت.
با وجود این تفاوتها، برخورد با مطالبات خودمختاری کردستان در هر دو دوره، با مسئله تمرکز قدرت و محدودیت مشارکت سیاسی مردم منطقه پیوند داشت.
در دوره رضاشاه، سیاست ایجاد دولت متمرکز با گسترش دستگاه اداری، ارتش، نظام آموزشی سراسری و کاهش قدرت ساختارهای محلی همراه شد.
این سیاست در مناطق مختلف ایران پیامدهای متفاوتی داشت. در کردستان، محدودشدن قدرت محلی و فشار بر ساختارهای اجتماعی سنتی با سیاستهای فرهنگی و زبانی دولت همراه شد.
زبان فارسی جایگاه مسلط در آموزش و اداره رسمی کشور پیدا کرد و استفاده از زبان کردی در بسیاری از عرصههای رسمی با محدودیت مواجه شد.
دولتسازی متمرکز، علاوه بر گسترش نهادهای عمومی، به کاهش استقلال ساختارهای محلی و محدودیت در بیان هویتهای فرهنگی انجامید.
در چنین شرایطی، مسئله کردستان به یکی از موضوعات مهم رابطه دولت مرکزی با مناطق قومی تبدیل شد.
رضاشاه؛ یکسانسازی در پوشش دولتسازی
با به قدرت رسیدن رضاشاه و استقرار سلطنت پهلوی در سال ۱۳۰۴، برنامه تمرکز قدرت شتاب گرفت.
ارتش، دستگاه اداری، نظام قضایی و آموزش عمومی در ساختاری متمرکز سازماندهی شدند. حکومت در پی آن بود که اقتدار نهادهای مرکزی را در سراسر کشور تثبیت کند.
در مناطق کردنشین، این سیاست با خلع سلاح نیروهای محلی، کاهش قدرت سران ایلات و گسترش حضور نظامی و اداری دولت همراه شد.
سیاست اسکان اجباری بخشی از جمعیت عشایری و محدودکردن ساختارهای قدرت محلی نیز در همین دوره اجرا شد.
در عرصه فرهنگی، سیاست رسمی بر گسترش زبان فارسی و محدودکردن کاربرد زبانهای غیرفارسی در آموزش و اداره امور استوار بود.
این سیاست، برای مردمی که زبان مادری آنان کردی بود، پیامدهایی فراتر از تغییر زبان اداری داشت.
زبان، ابزار انتقال فرهنگ، ادبیات، تاریخ و حافظه جمعی است. محدودشدن جایگاه آن در آموزش رسمی، رابطه نسلهای تازه با میراث فرهنگی خود را تحت تأثیر قرار میدهد.
پژوهشهای مربوط به سیاست زبانی دوره پهلوی اول، از دستورالعملهای اداری برای گسترش آموزش فارسی و محدودکردن حضور زبان کردی در مدارس سخن گفتهاند.
Academia+1
در این دوره، سیاست یکسانسازی فرهنگی بخشی از پروژه گستردهتر تمرکز قدرت بود.
حکومت، وحدت ملی را با تمرکز اداری و فرهنگی پیوند میداد. در برابر این رویکرد، حفظ هویت کردی و مطالبه اداره امور محلی به یکی از زمینههای شکلگیری جنبش سیاسی نوین کردستان تبدیل شد.
مهاباد؛ تجربهای کوتاه، اثری ماندگار
کنارهگیری رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ و ورود نیروهای متفقین به ایران، ساختار قدرت مرکزی را دگرگون کرد.
کاهش اقتدار دولت در برخی مناطق کشور، فضای تازهای برای فعالیتهای سیاسی و فرهنگی پدید آورد.
در کردستان، این تحول به گسترش تشکلهای سیاسی و فعالیتهای فرهنگی انجامید.
در شهریور ۱۳۲۱، تشکیلات «کومله ژیانی کردستان» در مهاباد شکل گرفت. این تشکل از جمله نیروهایی بود که در رشد جنبش سیاسی نوین کردستان نقش ایفا کرد.
در ادامه، حزب دموکرات کردستان ایران در سال ۱۳۲۴ تشکیل شد و قاضی محمد در رأس جریان سیاسی قرار گرفت که به تأسیس جمهوری کردستان در مهاباد انجامید.
روز دوم بهمن ۱۳۲۴، برابر با ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶، جمهوری کردستان در مهاباد اعلام موجودیت کرد.
این تجربه سیاسی، با وجود عمر کوتاه خود، در تاریخ معاصر کردستان جایگاهی ماندگار یافت.
زبان کردی در آموزش و فعالیتهای رسمی جایگاه برجستهای پیدا کرد. انتشار روزنامهها و نشریات کردی گسترش یافت و فعالیتهای فرهنگی و آموزشی تازهای شکل گرفت.
حضور قاضی محمد در رهبری این تجربه و مشارکت نیروهای سیاسی و نظامی کرد، مهاباد را به یکی از کانونهای مهم تاریخ جنبش ملی کردستان تبدیل کرد.
جمهوری مهاباد در شرایط پیچیده پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت. حضور نیروهای شوروی در شمالغرب ایران و مناسبات قدرتهای خارجی، بر شرایط پیدایش و سرنوشت آن تأثیر داشت.
این واقعیت، جایگاه مطالبات تاریخی مردم کردستان را از میان نمیبرد؛ بلکه نشان میدهد تجربه مهاباد در پیوند با دو سطح از تحولات قرار داشت: خواستههای داخلی مردم و مناسبات قدرت در منطقه.
با عقبنشینی نیروهای شوروی و بازگشت ارتش ایران، جمهوری مهاباد در آذر ۱۳۲۵ پایان یافت.
قاضی محمد در فروردین ۱۳۲۶ اعدام شد.
سقوط جمهوری مهاباد، پایان مطالبات سیاسی و فرهنگی مردم کردستان نبود. خاطره آن تجربه، در تاریخ جنبشهای بعدی کردستان باقی ماند و به یکی از نقاط رجوع جریانهای سیاسی تبدیل شد.
Special Collections+1
محمدرضاشاه؛ توسعه متمرکز و محدودیت سیاسی
پس از سقوط جمهوری مهاباد، حکومت محمدرضاشاه کنترل سیاسی و نظامی کردستان را تثبیت کرد.
در دهههای بعد، ایران شاهد تحولات گسترده اقتصادی و اجتماعی بود. گسترش آموزش عمومی، توسعه راهها، افزایش شهرنشینی و تغییر ساختار اقتصادی، بخشهای مختلف کشور را تحت تأثیر قرار داد.
کردستان نیز از این تحولات جدا نبود.
با این حال، توسعه اقتصادی و گسترش خدمات دولتی به معنای مشارکت آزادانه مردم در ساختار قدرت سیاسی نبود.
نظام سیاسی سلطنتی، بهویژه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بر تمرکز قدرت در نهاد سلطنت، دستگاه امنیتی و ساختار اداری وابسته به حکومت استوار شد.
فعالیت احزاب مخالف با محدودیت و سرکوب مواجه بود و نیروهای سیاسی کرد نیز از این وضعیت مستثنا نبودند.
در عرصه فرهنگی، سیاست دوره محمدرضاشاه نسبت به دوره رضاشاه تفاوتهایی داشت. انتشار محدود برخی آثار کردی و برنامههای رادیویی به زبان کردی امکان یافت، اما آموزش رسمی و اداره کشور همچنان بر محور زبان فارسی قرار داشت و زبان کردی به جایگاهی برابر در نظام آموزشی دست نیافت.
ECOI+1
این وضعیت نشان میداد که تغییراتی در شیوه اداره فرهنگی کشور رخ داده، اما مسئله اصلی مشارکت سیاسی و حقوق اداره امور داخلی حل نشده است.
در چنین شرایطی، احزاب و نیروهای سیاسی کردستان، مطالبات خود را در پیوند با مبارزه علیه دیکتاتوری سلطنتی دنبال کردند.
سرکوب فعالیت سیاسی، محدودیت تشکلهای مستقل و فقدان سازوکارهای دموکراتیک برای اداره امور محلی، زمینه استمرار نارضایتی را فراهم میکرد.
انقلاب ضدسلطنتی؛ پایان یک حکومت، آغاز بحرانی تازه
در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، گسترش اعتراضات مردمی پایههای سلطنت پهلوی را متزلزل کرد.
کردستان نیز به یکی از صحنههای مبارزه علیه حکومت شاه تبدیل شد.
فعالیت سیاسی، اعتراضات مردمی و حضور نیروهای مخالف سلطنت در منطقه گسترش یافت.
سقوط حکومت شاه در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، امید به آزادی فعالیت سیاسی و بهرسمیتشناختن حقوق مردم کردستان را تقویت کرد.
در آن مقطع، مطالبات کردستان تنها به پایان سلطنت محدود نبود. اداره امور داخلی، حقوق فرهنگی، آزادی تشکلهای سیاسی و مشارکت مردم در تصمیمگیری درباره آینده منطقه از موضوعات اصلی بحث بود.
اما حکومت تازهتأسیس به رهبری روحالله خمینی، در همان ماههای نخست، با بحران عمیق سیاسی و نظامی در کردستان روبهرو شد.
درگیریهای اسفند ۱۳۵۷، آغاز دورهای بود که در آن مسئله کردستان بار دیگر به یکی از مهمترین منازعات میان حکومت مرکزی و نیروهای سیاسی منطقه تبدیل شد.
از یک سو، نیروهای سیاسی کردستان بر مطالبات خود پافشاری میکردند. از سوی دیگر، حکومت مرکزی در پی تثبیت اقتدار سیاسی و نظامی خود بود.
این تعارض در ماههای بعد گسترش یافت و سرانجام در مرداد ۱۳۵۸، با فرمان خمینی درباره پاوه و عملیات گسترده نظامی، وارد مرحلهای تازه شد.
تاریخ کردستان در این مقطع، از مبارزه علیه سلطنت به رویارویی با حکومت ولایت فقیه انتقال یافت.
تداوم مسئله، تغییر ابزارهای قدرت
یکی از مهمترین ویژگیهای تاریخ معاصر کردستان، استمرار مسئله حقوق سیاسی و فرهنگی در دو ساختار حکومتی متفاوت است.
در دوران سلطنت، تمرکز قدرت در نهاد پادشاهی و دستگاه اداری و امنیتی، عرصه مشارکت مستقل سیاسی را محدود میکرد.
در حکومت ولایت فقیه، نهادهای تازهای مانند سپاه پاسداران و ساختارهای ایدئولوژیک و امنیتی وابسته به حکومت، نقش اصلی در برخورد با نیروهای مخالف پیدا کردند.
در هر دو دوره، مطالبات سیاسی کردستان در موارد مهمی با پاسخ امنیتی روبهرو شد.
با این حال، تفاوتهای دو دوره در تحلیل تاریخی جایگاه خود را دارند.
سیاست زبانی رضاشاه، وضعیت فعالیت فرهنگی در دوره محمدرضاشاه، نقش احزاب کردستان در انقلاب ضدسلطنتی و گسترش درگیریهای نظامی پس از انقلاب، هر یک متعلق به شرایط تاریخی مشخصی هستند.
آنچه این دورهها را به یکدیگر پیوند میدهد، حلنشدن مسئله مشارکت دموکراتیک و اداره امور داخلی است.
همین مسئله، زمینه ورود به بحث تبعیض ساختاری را فراهم میکند؛ تبعیضی که تنها در فرمانهای سیاسی و عملیات نظامی دیده نمیشود، بلکه در نظام آموزشی، ساختار اداری، اقتصاد منطقهای و روابط اجتماعی نیز آثار خود را بر جای میگذارد.
فصل سوم
تبعیض چگونه نهادینه شد؟
از تصمیم سیاسی تا ساختار اجتماعی
تبعیض همواره با یک فرمان آشکار آغاز نمیشود. گاه در قانون ثبت میشود، گاه در شیوه اجرای قانون، گاه در توزیع بودجه و امکانات عمومی و گاه در ساختار اداری و آموزشی کشور.
هنگامی که این نابرابریها در طول زمان استمرار پیدا میکنند، تبعیض از یک رفتار فردی فراتر میرود و به بخشی از مناسبات نهادی و اجتماعی تبدیل میشود.
در کردستان ایران، مسئله تبعیض در چند عرصه اساسی قابل بررسی است: زبان و آموزش، مشارکت سیاسی، توسعه اقتصادی، حقوق مذهبی، حقوق زنان و برخورد امنیتی با مطالبات اجتماعی.
این عرصهها به یکدیگر پیوند دارند، اما هر یک سازوکار و پیامدهای ویژه خود را دارند.
تبعیض زبانی، رابطه فرد با نظام آموزشی را تحت تأثیر قرار میدهد. تمرکز قدرت اداری، امکان تصمیمگیری محلی را محدود میکند. توسعه نامتوازن، فرصتهای اقتصادی و اجتماعی را نابرابر میسازد. امنیتیشدن فعالیتهای مدنی نیز هزینه مطالبه حقوق را افزایش میدهد.
در چنین ساختاری، محرومیت تنها نتیجه فقر فردی یا فاصله جغرافیایی نیست؛ مناسبات قدرت و شیوه اداره کشور نیز در شکلگیری آن نقش دارند.
زبان مادری؛ حق فرهنگ و آموزش
زبان، یکی از بنیادیترین عناصر هویت فردی و جمعی است.
انسان نخستین تجربههای زندگی، روابط خانوادگی، خاطرات و مفاهیم اجتماعی را غالباً از طریق زبان مادری خود فرا میگیرد.
برای مردم کردستان، زبان کردی حامل میراثی گسترده از شعر، موسیقی، ادبیات شفاهی، تاریخ و فرهنگ است.
در دوره رضاشاه، سیاست گسترش انحصاری زبان فارسی در آموزش رسمی، حضور زبان کردی را در مدارس محدود کرد.
در دوره محمدرضاشاه، امکان برخی فعالیتهای فرهنگی و رسانهای کردی فراهم شد، اما ساختار اصلی آموزش همچنان فارسیمحور باقی ماند.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، اصل پانزدهم قانون اساسی حکومت ولایت فقیه، استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس را در کنار زبان فارسی مجاز شناخت.
این اصل، میان مجازبودن تدریس ادبیات زبانهای محلی و برخورداری از نظام آموزشی به زبان مادری تفاوت باقی گذاشت.
در نتیجه، مسئله آموزش به زبان مادری همچنان یکی از موضوعات اصلی مطالبات فرهنگی در کردستان و دیگر مناطق غیرفارسیزبان ایران باقی ماند.
پژوهشهای زبانشناختی درباره ایران نیز به فاصله میان پذیرش محدود زبانهای غیرفارسی در قانون و جایگاه واقعی آنها در نظام آموزشی و اداری اشاره کردهاند.
ResearchGate+1
آموزش زبان مادری تنها مسئله حفظ یک سنت فرهنگی نیست. این موضوع با حق برخورداری از آموزش، انتقال میراث فرهنگی و مشارکت برابر در زندگی اجتماعی ارتباط دارد.
دانشآموزی که زبان خانه و محیط زندگی او با زبان رسمی آموزش تفاوت دارد، با تجربه آموزشی متفاوتی روبهرو میشود.
کیفیت آموزش، امکانات مدرسه، آموزش معلمان و سیاستهای زبانی بر چگونگی این تجربه اثر میگذارند.
از همین رو، مسئله زبان در کردستان، همواره بخشی از بحث گستردهتر برابری حقوق فرهنگی بوده است.
اداره امور داخلی؛ مسئله قدرت سیاسی
یکی از بنیادیترین جلوههای تمرکز قدرت در ایران، وابستگی نهادهای محلی به تصمیمهای دولت مرکزی بوده است.
در نظام اداری متمرکز، بخش مهمی از اختیارات اجرایی، بودجهای و سیاستگذاری در اختیار نهادهای مرکزی قرار دارد.
مردم مناطق مختلف، حتی در موضوعاتی که مستقیماً با زندگی روزانه آنان ارتباط دارد، از اختیار محدودی برای تعیین سیاستهای عمومی برخوردار میشوند.
در کردستان، این مسئله با مطالبات تاریخی خودمختاری پیوند پیدا کرد.
موضوع اصلی، حق مردم برای مشارکت مؤثر در اداره منطقه خود بود؛ مشارکتی که از انتخاب نمایندگان محلی فراتر میرفت و به اختیارات واقعی نهادهای منتخب مربوط میشد.
در مجموعه مقالههای تاریخی مربوط به طرح خودمختاری کردستان، بر همین رابطه میان اداره امور داخلی، رفع ستم مضاعف و حفظ تمامیت ارضی ایران تأکید شده است.
در مواضع منتشرشده سازمان مجاهدین خلق ایران در سال ۱۳۵۸ نیز اصل حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی کشور مطرح شده بود.
این موضع، مسئله کردستان را در قالب یک راهحل سیاسی تعریف میکرد و در برابر برخورد صرفاً نظامی قرار میداد.
تفاوت میان اداره متمرکز و خودمختاری، در میزان اختیار مردم منطقه برای تصمیمگیری درباره امور داخلی آشکار میشود.
وجود نهادهای محلی بدون اختیارات واقعی، بهتنهایی مسئله تمرکز قدرت را حل نمیکند.
از سوی دیگر، اختیارات محلی نیز در یک ساختار دموکراتیک با حقوق شهروندان، قانون مشترک کشور و مسئولیتپذیری نهادهای منتخب پیوند دارند.
طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان که در ۱۷ آبان ۱۳۶۲ تصویب شد، در بستر همین بحث تاریخی قرار دارد.
اقتصاد مناطق مرزی؛ توسعه و محرومیت
کردستان از نظر منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی، کشاورزی، دامداری، تجارت مرزی و نیروی انسانی، ظرفیتهای اقتصادی قابل توجهی دارد.
با این حال، ظرفیت اقتصادی یک منطقه و سطح برخورداری مردم آن از امکانات عمومی همواره یکسان نیست.
توسعه اقتصادی به مجموعهای از عوامل وابسته است: سرمایهگذاری، زیرساختهای حملونقل، آموزش، خدمات درمانی، فرصتهای شغلی، دسترسی به بازار و سیاستهای عمومی.
در مناطق مرزی، تصمیمهای امنیتی و محدودیتهای تجاری نیز بر اقتصاد محلی اثر میگذارند.
کردستان، به سبب موقعیت مرزی و تاریخ درگیریهای سیاسی و نظامی، با پیامدهای ویژهای در این عرصه روبهرو بوده است.
جنگ و ناامنی، سرمایهگذاری را دشوار میکنند. تخریب زیرساختها و جابهجایی جمعیت، هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی بر منطقه تحمیل میکنند.
تمرکز تصمیمگیری درباره منابع و بودجه نیز امکان برنامهریزی مستقل محلی را کاهش میدهد.
در چنین شرایطی، مسئله توسعه اقتصادی با حق مشارکت سیاسی پیوند پیدا میکند.
مردمی که در تصمیمگیری درباره اولویتهای اقتصادی منطقه خود نقش مؤثر دارند، امکان بیشتری برای طرح نیازهای واقعی جامعه و نظارت بر اجرای برنامهها پیدا میکنند.
در مقابل، سیاستگذاری از راه دور، بدون مشارکت مؤثر نهادهای محلی، فاصله میان برنامههای رسمی و نیازهای جامعه را افزایش میدهد.
این رابطه، یکی از زمینههای مهم طرح مسئله خودمختاری اقتصادی و اداری در کردستان است.
مذهب؛ لایه دیگری از نابرابری
کردستان ایران از نظر مذهبی نیز جامعهای متنوع است.
بخش بزرگی از کردهای ایران پیرو مذهب اهل سنت هستند و در کنار آنان، جمعیتهای شیعه، اهل حق یا یارسان و پیروان دیگر باورهای دینی زندگی میکنند.
این تنوع، بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه است.
در حکومت ولایت فقیه، مذهب رسمی شیعه دوازدهامامی در ساختار قانون اساسی و نهادهای اصلی قدرت جایگاه ویژهای دارد.
اصل دوازدهم قانون اساسی، مذهب جعفری اثناعشری را مذهب رسمی کشور معرفی میکند.
همچنین در ساختار حقوقی حکومت، برخی مناصب عالی سیاسی با شرایط مذهبی مشخصی پیوند دارند.
این وضعیت، مسئله برابری مذهبی را به یکی از ابعاد مهم بحث حقوق شهروندی تبدیل کرده است.
برای شهروندان اهل سنت، موضوع تنها آزادی انجام مناسک مذهبی نیست؛ برخورداری برابر از فرصتهای سیاسی، اداری و اجتماعی نیز اهمیت دارد.
برای پیروان آیین یارسان و دیگر گروههای مذهبی، مسئله شناسایی حقوق دینی و برخورداری از حمایت برابر قانونی نیز مطرح است.
در اینجا، تبعیض قومی و مذهبی میتوانند بر یکدیگر اثر بگذارند.
فردی که هم به یک گروه قومی غیرفارس تعلق دارد و هم پیرو مذهبی خارج از مذهب رسمی حکومت است، ممکن است با محدودیتهایی در چند عرصه زندگی اجتماعی روبهرو شود.
این واقعیت، یکی از ابعاد مفهوم ستم مضاعف را آشکار میکند.
زنان کرد؛ تلاقی چند نابرابری
زنان کردستان در تاریخ اجتماعی و سیاسی منطقه نقش داشتهاند؛ در خانواده، تولید اقتصادی، آموزش، فعالیت فرهنگی، تشکلهای اجتماعی و جنبشهای سیاسی.
با این حال، وضعیت آنان را تنها از دریچه تعلق قومی نمیتوان شناخت.
تبعیض جنسیتی، محدودیتهای حقوقی، نابرابری اقتصادی و محرومیتهای منطقهای بر زندگی زنان تأثیر میگذارند.
در مناطق روستایی و محروم، دسترسی به آموزش، خدمات درمانی و فرصتهای شغلی با شرایط اقتصادی خانواده و امکانات عمومی ارتباط مستقیم دارد.
در عرصه سیاسی نیز محدودیت فعالیت مستقل زنان، بخشی از مسئله گستردهتر حقوق زنان در ایران است.
زنان کرد، در کنار مبارزه برای حقوق برابر زنان، در جنبشهای فرهنگی و سیاسی کردستان نیز حضور داشتهاند.
این حضور، نشاندهنده پیوند میان دو مطالبه تاریخی است: برابری جنسیتی و حقوق قومی و فرهنگی.
در بررسی مسئله خودمختاری، جایگاه زنان از همین منظر اهمیت پیدا میکند.
اداره امور داخلی، زمانی با دموکراسی و برابری پیوند مییابد که حقوق همه ساکنان منطقه، از جمله زنان و اقلیتهای درون منطقه، در ساختار سیاسی و حقوقی آن تضمین شود.
به همین دلیل، حقوق زنان بخشی مستقل از بحث آینده سیاسی کردستان است، نه موضوعی فرعی در کنار مسئله خودمختاری.
امنیتیشدن مطالبات اجتماعی
یکی از مهمترین سازوکارهای محدودکردن فعالیت سیاسی و اجتماعی، تبدیل مطالبه حقوق به مسئله امنیتی است.
در چنین وضعیتی، درخواست برای حقوق فرهنگی، آزادی فعالیت سیاسی یا اداره امور محلی، بهجای بررسی در عرصه عمومی و حقوقی، در چارچوب تهدید علیه حکومت تعریف میشود.
این رویکرد، مرز میان فعالیت مسالمتآمیز و اقدام خشونتآمیز را مخدوش میکند.
فعالیت فرهنگی، انتشار نشریه، تشکیل انجمن، مطالبه آموزش زبان مادری و مشارکت در تجمعات مسالمتآمیز، از جنس حقوق مدنی و سیاسی هستند.
برخورد امنیتی با این فعالیتها، امکان گفتوگو و حل اختلافات را کاهش میدهد.
در تاریخ کردستان، اتهام تجزیهطلبی یکی از موضوعات مهم منازعه میان حکومت مرکزی و جریانهای سیاسی منطقه بوده است.
بررسی تاریخی این اتهام، مستلزم شناخت مواضع واقعی هر جریان سیاسی و تمایز میان خودمختاری، تمرکززدایی و استقلالطلبی است.
این مفاهیم از نظر حقوقی و سیاسی یکسان نیستند.
خودمختاری داخلی، در شکل مورد بحث این کتاب، با حفظ ساختار مشترک کشور و برخورداری منطقه از اختیارات مشخص برای اداره امور داخلی پیوند دارد.
استقلالطلبی، هدف سیاسی متفاوتی را دنبال میکند.
یکسانانگاری این دو مفهوم، امکان شناخت دقیق مطالبات سیاسی کردستان را از میان میبرد.
در سالهای نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷، همین اختلاف بر سر ماهیت مطالبات کردستان، یکی از زمینههای اصلی رویارویی سیاسی و نظامی بود.
تبعیض ساختاری و مسئله دموکراسی
تبعیض زبانی، مذهبی، اقتصادی و سیاسی، در نهایت به یک پرسش مشترک میرسد: چه کسانی درباره زندگی مردم تصمیم میگیرند و مردم چه سهمی در این تصمیمها دارند؟
پاسخ به این پرسش، جایگاه دموکراسی را در مسئله کردستان روشن میکند.
آزادی فعالیت احزاب، انتخابات آزاد، استقلال نهادهای مدنی، برابری حقوقی و مشارکت مردم در اداره امور داخلی، اجزای مرتبط یک ساختار دموکراتیک هستند.
در غیاب این حقوق، مطالبات فرهنگی و اقتصادی نیز با موانع سیاسی روبهرو میشوند.
از همین رو، مسئله رفع ستم مضاعف تنها به افزایش بودجه یا گسترش خدمات عمومی محدود نیست.
توسعه اقتصادی، آموزش و خدمات اجتماعی اهمیت بنیادی دارند؛ اما برابری سیاسی و فرهنگی نیز بخشی از حقوق شهروندان است.
در تاریخ کردستان، پیوند این مطالبات با خواسته خودمختاری، به شکلگیری یک برنامه سیاسی مشخص انجامید.
این مسیر تاریخی، موضوع فصل بعد است.
فصل چهارم
کردستان؛ مسئلهای فراتر از جغرافیا
سرزمینی با حافظه تاریخی
کردستان تنها نام یک منطقه جغرافیایی نیست. این نام با زبان، فرهنگ، ادبیات، جنبشهای سیاسی و خاطره تاریخی مردمی پیوند خورده است که در تحولات ایران نقش داشتهاند.
در شهرها و روستاهای کردنشین، از سنندج و مهاباد تا سقز، بانه، مریوان، بوکان، سردشت، پاوه، جوانرود و دیگر مناطق، تاریخ محلی با تحولات سراسری ایران درهمتنیده است.
این مناطق از نظر زبان، مذهب، ساختار اجتماعی و تجربه تاریخی نیز یکسان نیستند.
کردستان ایران مجموعهای متنوع از جوامع محلی است که در عین اشتراکهای فرهنگی و تاریخی، ویژگیهای مستقل خود را حفظ کردهاند.
شناخت این تنوع برای بررسی مسئله خودمختاری اهمیت دارد.
خودمختاری، در معنای دموکراتیک آن، تنها مسئله حقوق یک گروه قومی در برابر دولت مرکزی نیست؛ حقوق تمام ساکنان منطقه، با هر زبان، مذهب و گرایش سیاسی، نیز در آن جایگاه دارد.
از همین رو، مسئله کردستان با بحث حقوق برابر شهروندی پیوندی مستقیم پیدا میکند.
از مطالبات فرهنگی تا جنبش سیاسی
جنبش سیاسی نوین کردستان ایران در بستر تحولات قرن بیستم شکل گرفت.
تمرکز قدرت در دوره رضاشاه، محدودیتهای فرهنگی و زبانی و تغییر ساختارهای اجتماعی، زمینههای نارضایتی را گسترش داد.
پس از شهریور ۱۳۲۰، فضای سیاسی تازهای در ایران پدید آمد و تشکلهای کردی امکان فعالیت بیشتری پیدا کردند.
تجربه مهاباد در سال ۱۳۲۴ و سقوط آن در سال ۱۳۲۵، یکی از نقاط مهم این تاریخ بود.
در دهههای بعد، فعالیتهای سیاسی کردستان در شرایط محدودیت و سرکوب ادامه یافت.
حزب دموکرات کردستان ایران از جمله نیروهایی بود که مسئله حقوق سیاسی و خودمختاری را در برنامه و فعالیت خود مطرح کرد.
جریانهای سیاسی دیگری نیز با دیدگاههای متفاوت در کردستان فعالیت داشتند.
این تفاوتها در شناخت تاریخ کردستان اهمیت دارند. جنبش سیاسی کردستان هرگز مجموعهای کاملاً یکدست نبوده است.
گرایشهای ملی، چپ، مذهبی و دیگر جریانهای سیاسی، درباره ساختار قدرت، مناسبات اقتصادی، شیوه مبارزه و آینده منطقه دیدگاههای متفاوتی داشتهاند.
در عین حال، موضوعاتی مانند پایاندادن به تبعیض، آزادی فعالیت سیاسی و حق مشارکت در اداره امور محلی، در بخش مهمی از مطالبات سیاسی منطقه حضور داشته است.
این تنوع سیاسی، بخشی از واقعیت تاریخی کردستان است.
خودمختاری؛ مطالبهای پیش از ۱۷ آبان
طرح ۱۲ مادهای شورای ملی مقاومت در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، نخستین ظهور اندیشه خودمختاری در تاریخ کردستان ایران نبود.
مطالبه اداره امور داخلی، پیشینهای طولانیتر داشت.
در تجربه جمهوری مهاباد، استفاده از زبان کردی در آموزش و اداره امور، نهادهای محلی و مسئله اختیارات منطقهای مطرح شده بود.
در دهههای بعد، نیروهای سیاسی کردستان نیز مسئله خودمختاری را در قالب برنامهها و مطالبات خود دنبال کردند.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، این مطالبه بار دیگر به یکی از موضوعات اصلی رابطه کردستان با حکومت مرکزی تبدیل شد.
اهمیت طرح مصوب شورای ملی مقاومت در آن بود که یک ائتلاف سیاسی سراسری، خودمختاری کردستان را در قالب سندی مشخص و مصوب وارد برنامه سیاسی خود کرد.
این تمایز تاریخی، جایگاه طرح را روشن میکند.
مطالبه خودمختاری از درون تاریخ مبارزات مردم کردستان برخاسته بود؛ طرح ۱۷ آبان، یکی از پاسخهای سیاسی سازمانیافته به این مطالبه در سطح سراسری ایران بود.
درک این رابطه، هم جایگاه تاریخی مردم کردستان را حفظ میکند و هم اهمیت تصویب طرح در شورای ملی مقاومت را نشان میدهد.
انقلاب ضدسلطنتی و مسئله قدرت
انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران بود.
سقوط سلطنت، ساختار قدرت پیشین را از میان برد و فضای تازهای برای فعالیت نیروهای سیاسی و اجتماعی ایجاد کرد.
در کردستان، تشکلهای سیاسی و نیروهای محلی با امید به دستیابی به حقوقی که در دوران سلطنت محدود شده بود، فعالیت خود را گسترش دادند.
اما حکومت تازهتأسیس، به رهبری خمینی، در پی تثبیت اقتدار مرکزی بود.
اختلاف بر سر جایگاه نهادهای محلی، حضور نیروهای مسلح، ساختار اداره منطقه و حدود اختیارات حکومت مرکزی، به یکی از بحرانهای مهم ماههای نخست انقلاب تبدیل شد.
در اسفند ۱۳۵۷، درگیریهای سنندج و دیگر رویدادهای منطقه نشان دادند که مسئله کردستان وارد مرحلهای تازه شده است.
این مرحله، تنها ادامه اختلافات تاریخی نبود. اکنون نیروهای سیاسی تازه، ساختار حکومتی تازه و شرایط اجتماعی پس از انقلاب در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند.
در چنین وضعیتی، راهحل نظامی و راهحل سیاسی به دو رویکرد اصلی در برخورد با بحران تبدیل شدند.
برخورد نظامی بر تثبیت اقتدار حکومت مرکزی و کنترل امنیتی منطقه تکیه داشت.
راهحل سیاسی بر مذاکره، آتشبس، بهرسمیتشناختن حقوق مردم و توافق درباره اداره امور داخلی استوار بود.
این دو رویکرد، در ماههای بعد در برابر یکدیگر قرار گرفتند.
مواضع اسفند ۱۳۵۷؛ آغاز یک مسیر سیاسی
در ۲۷ اسفند ۱۳۵۷، سازمان مجاهدین خلق ایران در برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای خود، مسئله رفع ستم مضاعف از اقوام و ملیتهای ایران را مطرح کرد.
در این موضعگیری، حقوق فرهنگی و سیاسی گروههای قومی و ملی با وحدت و یکپارچگی ایران پیوند داده شد.
اهمیت این موضع در زمان انتشار آن بود.
هنوز تنها چند هفته از سقوط سلطنت گذشته بود و ساختار سیاسی حکومت جدید در حال شکلگیری قرار داشت.
در چنین شرایطی، مسئله حقوق ملیتها بهعنوان یکی از معیارهای ارزیابی حکومت آینده مطرح شد.
این موضعگیری، نقطه آغاز مسیری بود که در سالهای بعد با پیشنهادهای سیاسی مشخصتری ادامه یافت.
در مهر و آبان ۱۳۵۸، نشریه مجاهد در مطالب و مواضع مختلف، بر راهحل سیاسی مسئله کردستان و حق اداره امور داخلی در چارچوب تمامیت ارضی کشور تأکید کرد.
در بهمن ۱۳۵۹ نیز مسعود رجوی پیشنهاد مشخصی برای حل مسالمتآمیز مسئله کردستان به خمینی ارائه داد.
این رویدادها در بخش سوم کتاب بهصورت تاریخی و بر پایه متن اسناد بررسی خواهند شد.
در این فصل، اهمیت آنها در نشاندادن روندی است که مسئله کردستان را از یک بحران منطقهای به موضوعی در برنامه سیاسی یک جریان سراسری تبدیل کرد.
کردستان و آزمون دموکراسی
کردستان در سالهای نخست پس از انقلاب، یکی از مهمترین صحنههای آزمون رابطه حکومت تازهتأسیس با آزادیهای سیاسی بود.
موضوع تنها اختلاف میان دولت مرکزی و چند حزب سیاسی نبود.
آزادی فعالیت احزاب، حق تشکیل نهادهای محلی، امکان مذاکره، حدود اختیارات نیروهای نظامی و جایگاه حقوق مردم در ساختار حکومت، همگی در این بحران حضور داشتند.
از همین رو، مسئله کردستان به پرسشی درباره ماهیت حکومت تبدیل شد.
حکومتی که خود را برخاسته از انقلاب مردم معرفی میکرد، در برابر مطالبات بخشی از همان مردم قرار گرفته بود.
این تعارض، در ماههای بعد با گسترش درگیریها و سرکوب نظامی عمیقتر شد.
فرمان خمینی درباره پاوه در مرداد ۱۳۵۸ و اقدامات نظامی پس از آن، یکی از نقاط تعیینکننده این روند بود.
اعزام صادق خلخالی به کردستان و محاکمات و اعدامهای پس از آن نیز به یکی از فصلهای مهم تاریخ سرکوب در آغاز حکومت ولایت فقیه تبدیل شد.
این وقایع، در بخش دوم کتاب با تمرکز بر رویدادها، مسئولان، قربانیان و اسناد تاریخی بررسی میشوند.
در اینجا، مسئله اصلی رابطه میان بحران کردستان و سرنوشت آزادیهای سیاسی در سراسر ایران است.
برخورد حکومت با کردستان، بخشی از روند گستردهتر تمرکز قدرت و محدودشدن فعالیت نیروهای مستقل سیاسی بود.
در سالهای بعد، این روند در سطح سراسری ایران نیز گسترش یافت.
به این ترتیب، مسئله کردستان از همان آغاز با سرنوشت دموکراسی در ایران پیوند پیدا کرد.
از مطالبه مردم تا برنامه یک مقاومت سراسری
در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، شورای ملی مقاومت ایران تشکیل شد.
در ۵ مهر همان سال، برنامه شورا و دولت موقت منتشر شد.
در ماده پنجم این برنامه، حقوق ملیتها و ضرورت رفع ستم مضاعف در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی کشور مورد تأکید قرار گرفت.
این موضع، ادامه مسیری بود که سازمان مجاهدین خلق ایران از اسفند ۱۳۵۷ آغاز کرده بود.
در سال ۱۳۶۲، مسئله خودمختاری کردستان در شورای ملی مقاومت به طرحی مدون تبدیل شد.
روز ۱۷ آبان ۱۳۶۲، طرح خودمختاری کردستان ایران در یک مقدمه و ۱۲ ماده به تصویب شورا رسید.
در همان جلسه، مادهواحدهای درباره حدود صلاحیت قانونگذاری شورا نیز تصویب شد که جایگاه مجلس مؤسسان منتخب مردم را در تدوین قانون اساسی آینده مشخص میکرد.
این موضوع اهمیت ویژهای در شناخت ماهیت سیاسی و حقوقی طرح دارد.
شورای ملی مقاومت، با تصویب طرح خودمختاری، موضع خود را درباره حقوق مردم کردستان اعلام کرد؛ در عین حال، جایگاه قانونگذاری نهایی در نظام آینده را به نهاد منتخب مردم پیوند داد.
از این منظر، ۱۷ آبان ۱۳۶۲ یک نقطه مشخص در تاریخ برنامهریزی سیاسی برای حل مسئله کردستان بود.
کردستان و ایران فردا
تاریخ کردستان نشان میدهد که مسئله حقوق قومی و ملی با ساختار سیاسی کشور ارتباطی مستقیم دارد.
زبان مادری، مشارکت سیاسی، اداره امور داخلی، توسعه اقتصادی و برابری مذهبی، موضوعاتی جدا از مسئله دموکراسی نیستند.
در یک ساختار سیاسی متمرکز و غیردموکراتیک، مردم از امکان محدودتری برای تعیین سیاستهای مؤثر بر زندگی خود برخوردارند.
در مقابل، گسترش حقوق سیاسی و نهادهای منتخب محلی، زمینه مشارکت مستقیمتر مردم را فراهم میکند.
از همین رو، بحث خودمختاری کردستان در تاریخ معاصر ایران، همواره فراتر از تقسیم اختیارات اداری بوده است.
این بحث به رابطه میان مردم و قدرت سیاسی، حقوق برابر و جایگاه اراده عمومی در اداره کشور مربوط میشود.
طرح ۱۷ آبان ۱۳۶۲ نیز در همین بستر معنا پیدا میکند.
اهمیت تاریخی آن، تنها در تدوین دوازده ماده نیست؛ بلکه در تبدیل مسئله حقوق مردم کردستان به بخشی از برنامه سیاسی یک ائتلاف سراسری قرار دارد.
این طرح، یکی از تجربههای مشخص تاریخ معاصر ایران در پاسخدادن به مسئله خودمختاری است.
شناخت دقیق آن، مستلزم بررسی روند تاریخی شکلگیری، متن مصوب، مفاد حقوقی و شرایط سیاسی تصویب است.
کتاب حاضر این مسیر را از تاریخ ستم مضاعف آغاز میکند و به بررسی سرکوب کردستان، تلاشهای سیاسی برای حل بحران و سرانجام تصویب طرح خودمختاری میرسد.
فرجام بخش اول
از ریشههای ستم تا ضرورت یک راهحل سیاسی
چهار فصل نخست، زمینههای تاریخی و اجتماعی مسئله کردستان را بررسی کردند.
تنوع قومی و فرهنگی ایران، سیاستهای تمرکز قدرت، محدودیتهای زبانی و سیاسی، تجربه جمهوری مهاباد، تحولات دوره سلطنت پهلوی و آغاز بحران کردستان پس از انقلاب ۱۳۵۷، اجزای یک تاریخ بههمپیوستهاند.
در مرکز این تاریخ، مسئله برخورداری مردم از حقوق برابر قرار دارد.
ستم مضاعف در کردستان، تنها در یک رویداد یا یک دوره حکومتی خلاصه نمیشود. این مسئله در پیوند میان محدودیتهای فرهنگی، تمرکز قدرت، محرومیتهای اقتصادی و برخورد امنیتی با مطالبات سیاسی شکل گرفته است.
تجربه تاریخی کردستان همچنین نشان میدهد که مطالبات اداره امور داخلی، سابقهای طولانیتر از طرح مصوب شورای ملی مقاومت دارند.
از جمهوری مهاباد تا جنبشهای سیاسی پس از آن و از انقلاب ضدسلطنتی تا سال ۱۳۶۲، مسئله خودمختاری در شکلها و شرایط گوناگون مطرح بوده است.
طرح ۱۲ مادهای مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲، در ادامه این تاریخ قرار میگیرد و جایگاه مشخص خود را بهعنوان یک برنامه سیاسی سراسری پیدا میکند.
در این میان، یک موضوع بنیادی آشکار میشود:
حقوق مردم کردستان و وحدت ایران، دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند. پیوند پایدار آنها در برابری حقوق، مشارکت دموکراتیک و بهرسمیتشناختن هویت فرهنگی و سیاسی مردم قرار دارد.
این نتیجه، زمینه ورود به بخش دوم کتاب را فراهم میکند؛ بخشی که از بررسی ریشههای تاریخی فراتر میرود و به وقایع مشخص سرکوب کردستان در نخستین سالهای حکومت ولایت فقیه میپردازد.
از درگیریهای اسفند ۱۳۵۷ تا فرمان پاوه، از محاکمات و اعدامها تا کشتارهای روستایی و از تلاش برای آتشبس تا تداوم رویارویی نظامی، تاریخ کردستان وارد یکی از خونینترین دورههای معاصر خود شد.
در آن دوره، مسئله حقوق مردم کردستان از یک مطالبه سیاسی به یکی از آزمونهای تعیینکننده ماهیت حکومت تازهتأسیس تبدیل شد.
پایان بخش اول — ریشههای ستم مضاعف
بخش دوم
کردستان در برابر سرکوب
از انقلاب ضدسلطنتی تا لشکرکشی، اعدام و مقاومت مردم کردستان
فصل پنجم
انقلابی که به کردستان نرسید
از بهمن ۱۳۵۷ تا نخستین رویارویی خونین
انقلاب ضدسلطنتی بهمن ۱۳۵۷ با سقوط حکومت محمدرضاشاه به پیروزی رسید، اما پایان سلطنت به معنای پایان استبداد در ایران نبود. هنوز ساختار سیاسی جدید تثبیت نشده بود که نشانههای انحصارطلبی در قدرت آشکار شد. روحالله خمینی که در جریان انقلاب از حمایت گسترده مردم برخوردار شده بود، بهسرعت در مسیر تمرکز قدرت و محدودکردن نقش نیروهای سیاسی مستقل حرکت کرد.
کردستان یکی از نخستین صحنههایی بود که این تعارض در آن آشکار شد.
مردم کردستان در مبارزه علیه سلطنت شرکت کرده بودند. پایان حکومت شاه برای آنان با امید به آزادی فعالیت سیاسی، رفع تبعیض، بهرسمیتشناختن هویت فرهنگی و مشارکت در اداره امور داخلی همراه بود. مطالباتی که ریشه در تاریخ مبارزات مردم کردستان داشت و با سقوط سلطنت از میان نرفته بود.
در نخستین هفتههای پس از انقلاب، احزاب و نیروهای سیاسی کردستان فعالیت علنی خود را گسترش دادند. کمیتهها، شوراها و نهادهای محلی در فضای ناشی از فروپاشی ساختار سلطنتی شکل گرفتند. مسئله اداره شهرها، کنترل مراکز نظامی، تأمین امنیت و حدود اختیارات نهادهای محلی به موضوع اختلاف میان نیروهای سیاسی منطقه و حکومت مرکزی تبدیل شد.
در اسفند ۱۳۵۷، این اختلافات به درگیری مسلحانه کشیده شد.
سنندج از نخستین کانونهای بحران بود. درگیری بر سر مراکز نظامی و کنترل شهر، فضای سیاسی را بهسرعت دگرگون کرد. شهری که مردم آن پایان سلطنت را جشن گرفته بودند، تنها چند هفته بعد با صدای تیراندازی و حضور نیروهای مسلح روبهرو شد.
این نخستین هشدار درباره آینده رابطه حکومت تازهتأسیس با کردستان بود.
انقلاب و مسئله حاکمیت مردم
انقلاب ایران با حضور نیروهای سیاسی و اجتماعی گوناگون به پیروزی رسید. هیچ جریان سیاسی بهتنهایی صاحب تمام دستاوردهای آن نبود. کارگران، دانشجویان، روشنفکران، زنان، اقوام و ملیتهای مختلف، نیروهای مذهبی و غیرمذهبی، هر یک در مبارزه علیه سلطنت نقش داشتند.
با این حال، خمینی از همان آغاز، مسیر تشکیل حکومت را زیر نفوذ و رهبری خود قرار داد.
تعیین دولت موقت، تدارک همهپرسی و شکلگیری نهادهای انقلابی، در شرایطی پیش رفت که هنوز قانون اساسی جدید تدوین نشده بود.
همهپرسی فروردین ۱۳۵۸ نیز با انتخاب میان دو گزینه «جمهوری اسلامی، آری یا نه» برگزار شد. شکل و محتوای نظام آینده، اختیارات رهبری، حقوق نیروهای سیاسی و جایگاه اقوام و ملیتها هنوز در قانون اساسی مشخص نشده بود.
این شیوه انتقال قدرت، مسئله حاکمیت مردم را به یکی از مهمترین موضوعات منازعه سیاسی تبدیل کرد.
در کردستان، این منازعه شکل مشخصتری داشت: مردم منطقه چه اختیاری در اداره امور داخلی خود خواهند داشت؟
آیا نهادهای منتخب محلی از اختیار واقعی برخوردار خواهند شد؟ آیا زبان و فرهنگ کردی جایگاه رسمی در آموزش و اداره امور پیدا خواهد کرد؟ آیا دولت مرکزی با احزاب و نمایندگان مورد اعتماد مردم وارد مذاکره خواهد شد؟
این پرسشها، هسته اصلی مسئله کردستان را تشکیل میدادند.
دو برداشت از وحدت ایران
در نخستین ماههای پس از انقلاب، حکومت مرکزی و نیروهای سیاسی کردستان درباره مفهوم وحدت ملی و شیوه اداره کشور دیدگاههای متفاوتی داشتند.
در ساختار مورد نظر خمینی، اقتدار سیاسی و نظامی در مرکز حکومت متمرکز میشد. در مقابل، جریانهای سیاسی کردستان خواهان برخورداری منطقه از اختیارات گستردهتر در اداره امور داخلی بودند.
مطالبه خودمختاری در چارچوب ایران، از جمله خواستههای مطرح در این دوره بود.
تفاوت میان خودمختاری و تجزیهطلبی در همین نقطه اهمیت پیدا میکرد. خودمختاری داخلی به تقسیم اختیارات سیاسی و اداری در ساختار یک کشور مربوط است؛ جداییطلبی به تشکیل واحد سیاسی مستقل میانجامد.
با این حال، در منازعات سیاسی آن دوره، اتهام تجزیهطلبی به یکی از ابزارهای مقابله با جریانهای سیاسی کردستان تبدیل شد.
این اتهام، اختلافی را که امکان بررسی سیاسی و حقوقی داشت، به مسئلهای امنیتی و نظامی پیوند میداد.
در چنین فضایی، مطالبات مربوط به اداره امور داخلی در کنار موضوع کنترل پادگانها، سلاح و اقتدار نظامی حکومت مرکزی قرار گرفت.
۲۷ اسفند ۱۳۵۷؛ اعلام یک موضع متفاوت
در همان روزهایی که نخستین درگیریها در کردستان آغاز شده بود، سازمان مجاهدین خلق ایران برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای خود را منتشر کرد.
در موضعگیری ۲۷ اسفند ۱۳۵۷، رفع ستم مضاعف از اقوام و ملیتهای ایران و تأمین حقوق فرهنگی و سیاسی آنان مطرح شد.
در این برنامه، رابطه حقوق ملیتها با وحدت و یکپارچگی ایران مورد تأکید قرار گرفت.
این موضع از نظر تاریخی اهمیت داشت؛ زیرا هنوز یک ماه از سقوط سلطنت نگذشته بود و مسئله حقوق مردم کردستان در مرکز یکی از نخستین بحرانهای سیاسی کشور قرار داشت.
مجاهدین، در این مرحله، مسئله خودمختاری را در چارچوب یک برنامه سیاسی سراسری مطرح کردند.
در این نگاه، حفظ تمامیت ارضی ایران با بهرسمیتشناختن حقوق مردم کردستان پیوند داشت. وحدت کشور در گرو برخورداری همه اجزای آن از حقوق برابر تعریف میشد.
این موضعگیری، آغاز مسیری بود که در سالهای بعد با پیشنهادهای مشخص درباره آتشبس، مذاکره و اداره امور داخلی ادامه یافت و سرانجام در تصویب طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان در شورای ملی مقاومت ایران به نقطهای تعیینکننده رسید.
نخستین شکاف بزرگ
تحولات اسفند ۱۳۵۷ نشان داد که سقوط سلطنت، مسئله تاریخی کردستان را حل نکرده است.
از یک سو، مردم و نیروهای سیاسی منطقه خواهان پایان تبعیض و برخورداری از حقوق سیاسی و فرهنگی بودند. از سوی دیگر، حکومت مرکزی در مسیر تثبیت اقتدار خود حرکت میکرد.
درگیریهای نخستین ماههای انقلاب، این شکاف را عمیقتر کرد.
در ادامه، کردستان به یکی از اصلیترین میدانهای رویارویی نظامی و سیاسی تبدیل شد. درگیریها از سنندج فراتر رفت و شهرها و مناطق دیگری را دربرگرفت.
بحران کردستان، در همان آغاز حکومت ولایت فقیه، نشان داد که مسئله حقوق ملیتها از مسئله آزادی و دموکراسی در سراسر ایران جدا نیست.
انقلابی که با شعار آزادی به پیروزی رسیده بود، در کردستان با نخستین آزمون بزرگ خود روبهرو شد؛ آزمونی که پاسخ حکومت به آن، بهتدریج رنگ نظامی و امنیتی گرفت.
فصل ششم
خمینی و نخستین آزمون حقوق ملیتها
از همهپرسی فروردین تا حذف حقوق مردم از ساختار قدرت
در نخستین ماههای پس از سقوط سلطنت، مسئله شکل حکومت آینده به مهمترین موضوع سیاسی کشور تبدیل شد.
خمینی در پی استقرار نظامی بود که آن را «جمهوری اسلامی» مینامید. اما درباره ساختار دقیق این حکومت، حدود اختیارات نهادهای سیاسی و جایگاه حقوق مردم، اختلافات گستردهای وجود داشت.
این اختلافات در موضوع حقوق ملیتها و مسئله کردستان نیز آشکار شد.
همهپرسی و حق انتخاب
همهپرسی روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ در شرایطی برگزار شد که حکومت جدید هنوز قانون اساسی نداشت.
رأیدهندگان با دو گزینه موافق یا مخالف جمهوری اسلامی روبهرو بودند.
در همان زمان، سازمان مجاهدین خلق ایران به شیوه برگزاری همهپرسی انتقاد کرد و بر ضرورت آگاهی مردم از محتوای نظام سیاسی آینده تأکید داشت.
در بیانیههای اسفند ۱۳۵۷، مجاهدین خواهان حکومتی با محتوای ضددیکتاتوری، ضدارتجاعی و ضداستعماری شده بودند.
حقوق اقوام و ملیتهای ایران نیز در همین چارچوب مطرح شد.
مسئله اصلی تنها نام حکومت نبود؛ محتوای آن و جایگاه حقوق مردم در ساختار سیاسی آینده اهمیت داشت.
در کردستان، این موضوع با مطالبات مربوط به خودمختاری و اداره امور داخلی ارتباط مستقیم پیدا میکرد.
حکومتی که حقوق مردم را بهرسمیت میشناخت، با مسئله کردستان از مسیر گفتوگو و توافق سیاسی روبهرو میشد. در مقابل، تمرکز انحصاری قدرت، زمینه تشدید منازعه را فراهم میکرد.
از مجلس مؤسسان تا مجلس خبرگان
در حکم تشکیل دولت موقت، بر تشکیل مجلس مؤسسان برای تصویب قانون اساسی تأکید شده بود.
اما در ادامه، بهجای مجلس مؤسسان گسترده، مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شد.
این تغییر، از موضوعات مهم منازعات سیاسی سال ۱۳۵۸ بود.
قانون اساسی جدید، اصل ولایت فقیه را در ساختار حکومت قرار داد و اختیارات گستردهای برای رهبری پیشبینی کرد.
در همین قانون، اصولی درباره زبانهای محلی و قومی و حقوق برخی گروههای مذهبی گنجانده شد؛ اما ساختار سیاسی کشور بر تمرکز قدرت و جایگاه ویژه نهادهای مرکزی استوار ماند.
اصل پانزدهم قانون اساسی، زبان فارسی را زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران معرفی کرد و استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانهها و تدریس ادبیات آنها در مدارس را مجاز شناخت.
این اصل، نظام آموزش عمومی به زبان مادری را برقرار نکرد.
اصل دوازدهم نیز مذهب جعفری اثناعشری را مذهب رسمی کشور قرار داد.
در نتیجه، مسئله برابری زبانی و مذهبی در ساختار حقوقی حکومت جدید همچنان موضوع منازعه باقی ماند.
حقوق ملیتها در برابر تمرکز قدرت
در ۲۳ آبان ۱۳۵۸، سازمان مجاهدین خلق ایران طی پیامی به مجلس خبرگان، مجموعهای از مطالبات سیاسی و حقوقی را مطرح کرد.
یکی از محورهای این پیام، اعاده حقوق همه ملیتها و بهرسمیتشناختن حق اداره امور داخلی در چارچوب تمامیت ارضی کشور بود.
در این موضعگیری، حاکمیت مردم، اداره امور کشور از طریق شوراهای واقعی و آزادی فعالیت احزاب نیز مطرح شده بود.
این مطالبات، مسئله کردستان را به موضوع گستردهتر ساختار دموکراتیک حکومت پیوند میداد.
در همان زمان، کردستان با درگیریهای خونین روبهرو بود و مسئله مذاکره با نیروهای سیاسی منطقه به یکی از موضوعات اصلی تبدیل شده بود.
در ۲۶ آبان ۱۳۵۸، خمینی در پیامی خطاب به مردم کردستان، از ادامه مذاکرات هیئت ویژه دولت سخن گفت.
او خواهان تماس با شخصیتهای مذهبی، سیاسی و ملی و تأمین خواستههای مردم منطقه شد.
اما فاصله میان اعلام آمادگی برای مذاکره و دستیابی به توافق سیاسی پایدار، همچنان باقی ماند.
در مواضع بعدی مجاهدین، بر گفتوگو با احزاب و نمایندگان مورد اعتماد مردم کردستان تأکید شد.
نشریه مجاهد در آذر ۱۳۵۸، خودداری از مذاکره با رهبران و احزاب مورد اعتماد مردم را عاملی در تداوم جنگ معرفی کرد.
مسئله کردستان در انتخابات
در نخستین انتخابات ریاستجمهوری پس از انقلاب، مسعود رجوی از سوی سازمان مجاهدین خلق ایران نامزد شد.
حمایت شماری از نیروهای سیاسی کردستان از نامزدی او، یکی از جلوههای پیوند مسئله حقوق ملیتها با منازعات سیاسی سراسری بود.
رجوی در سخنرانیهای انتخاباتی خود بر آزادی، حاکمیت مردم و رفع ستم مضاعف از اقوام و ملیتهای ایران تأکید کرد.
اما خمینی با اعلام اینکه کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند حق ریاستجمهوری ندارند، زمینه حذف نامزدی رجوی را فراهم کرد.
این رویداد، محدودشدن امکان مشارکت نیروهای مخالف ولایت فقیه در ساختار سیاسی جدید را آشکار کرد.
در همان دوره، مسئله کردستان نیز همچنان حلنشده باقی مانده بود.
یک مسئله، دو مسیر سیاسی
از اسفند ۱۳۵۷ تا پایان سال ۱۳۵۸، دو رویکرد در برابر مسئله کردستان آشکارتر شد.
یک رویکرد بر تثبیت اقتدار حکومت مرکزی و استفاده از نیروی نظامی تکیه داشت.
رویکرد دیگر، مسئله کردستان را موضوعی سیاسی و ملی میدانست و بر آتشبس، مذاکره، حقوق برابر و اداره امور داخلی تأکید میکرد.
این اختلاف، در سالهای بعد نیز ادامه یافت.
اما پیش از رسیدن به تصویب طرح خودمختاری در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، کردستان یکی از خونینترین دورههای تاریخ معاصر خود را تجربه کرد.
فرمان خمینی درباره پاوه، نقطه عطف این مرحله بود.
فصل هفتم
پاوه؛ فرمان توپ و تانک
مرداد ۱۳۵۸؛ هنگامی که بحران سیاسی به عملیات نظامی گسترده تبدیل شد
مرداد ۱۳۵۸ در تاریخ کردستان ایران جایگاهی ویژه دارد. در این ماه، بحران سیاسی و نظامی کردستان با فرمان مستقیم روحالله خمینی وارد مرحلهای تازه شد.
پاوه، شهری در منطقه کوهستانی اورامانات، به یکی از کانونهای اصلی این بحران تبدیل شد.
درگیریهای مسلحانه میان نیروهای حکومت و نیروهای مخالف آن در پاوه، در شرایطی گسترش یافت که کردستان از ماهها پیش صحنه اختلافات سیاسی و نظامی بود.
نیروهای مختلف درگیر در بحران، درباره مسئولیت آغاز درگیریها و رویدادهای میدان نبرد روایتهای متفاوتی ارائه کردند. آنچه در سند رسمی فرمان خمینی ثبت شده، دستور صریح او برای حرکت نیروهای نظامی بهسوی پاوه با تجهیزات سنگین است.
این فرمان، یکی از مهمترین اسناد تاریخی برای شناخت سیاست حکومت در قبال بحران کردستان به شمار میرود.
فرمانی از رأس حکومت
در ۲۷ مرداد ۱۳۵۸، خمینی فرمان حرکت نیروهای نظامی بهسوی پاوه را صادر کرد.
در متن فرمان، ارتش، ژاندارمری و دولت مخاطب قرار گرفتند و دستور حرکت فوری نیروهای مسلح صادر شد.
خمینی در بخشی از فرمان خود نوشت:
«من بهعنوان ریاست کل قوا به رئیس ستاد ارتش دستور میدهم که بیانتظار دستور دیگر و بدون فوت وقت با تمام تجهیزات بهسوی پاوه حرکت کند.»
این عبارت، بخش تعیینکننده فرمان بود.
مسئله پاوه دیگر تنها در اختیار فرماندهان محلی یا مسئولان اجرایی قرار نداشت. شخص خمینی، در مقام فرمانده کل قوا، دستور دخالت نظامی مستقیم را صادر کرده بود.
در متن فرمان، برای حرکت نیروها مهلت ۲۴ ساعته تعیین شد و مقامهای نظامی در صورت اجرا نکردن دستور با تهدید برخورد روبهرو شدند.
منبع این فرمان، صحیفه امام، جلد نهم، صفحه ۲۸۵ است؛ همان سندی که در مجموعه مقالههای مبنای این کتاب نیز نقل شده است.
از اختلاف سیاسی تا فرمان نظامی
اهمیت فرمان پاوه تنها در صدور دستور حرکت نیروهای مسلح نبود.
این فرمان در شرایطی صادر شد که مسئله کردستان از آغاز انقلاب، موضوع اختلاف سیاسی درباره اداره امور داخلی، اختیارات حکومت مرکزی و حقوق مردم منطقه بود.
در ماههای پیش از آن، نیروهای سیاسی مختلف بر ضرورت حل اختلافات از راه مذاکره تأکید کرده بودند.
با این حال، در مرداد ۱۳۵۸، حکومت به گسترش عملیات نظامی روی آورد.
در متن فرمان، از توپ، تانک و نیروهای مجهز سخن گفته شد.
این واژگان، نشاندهنده ماهیت نظامی تصمیمی بودند که از بالاترین سطح حکومت صادر شده بود.
پاوه به نقطهای تبدیل شد که در آن، مسئله کردستان از یک بحران منطقهای به موضوع بسیج گسترده نیروهای مسلح حکومت تبدیل شد.
کردستان زیر سایه عملیات نظامی
پس از فرمان پاوه، عملیات نظامی حکومت در کردستان گسترش یافت.
نیروهای ارتش، سپاه پاسداران و دیگر واحدهای مسلح در مناطق مختلف حضور یافتند.
درگیریها و عملیات نظامی، زندگی مردم غیرنظامی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
مناطق مسکونی، مسیرهای ارتباطی، فعالیتهای اقتصادی و زندگی روزانه مردم در فضای جنگ و ناامنی قرار گرفتند.
در چنین شرایطی، مردم کردستان با پیامدهای انسانی و اجتماعی بحرانی روبهرو شدند که تنها به میدان نبرد محدود نبود.
ترس از درگیری، اختلال در رفتوآمد، تعطیلی فعالیتهای اقتصادی و گسترش فضای امنیتی، بخشی از تجربه زندگی در منطقه شد.
حکومت، عملیات نظامی را با هدف بازگرداندن اقتدار خود به مناطق درگیر پیش میبرد.
در مقابل، نیروهای سیاسی مخالف حکومت، بر حقوق مردم کردستان و ضرورت پایاندادن به برخورد نظامی تأکید داشتند.
این اختلاف، به یکی از محورهای اصلی منازعه سیاسی سال ۱۳۵۸ تبدیل شد.
پاوه و مسئله مسئولیت سیاسی
فرمان پاوه، سندی رسمی از دخالت مستقیم خمینی در تصمیمگیری نظامی درباره کردستان است.
از این رو، مسئولیت سیاسی صدور فرمان و تعیین مسیر عملیات نظامی، مستقیماً به رهبری حکومت مربوط میشود.
در بررسی تاریخی این رویداد، تمایز میان صدور فرمان نظامی، عملکرد نیروهای درگیر و مسئولیت رویدادهای مشخص میدان نبرد اهمیت دارد.
فرمان خمینی، دستور حرکت نیروهای مسلح را ثبت میکند. بررسی تلفات، نحوه عملیات و مسئولیت هر واقعه مشخص، به اسناد و شهادتهای مربوط به همان رویداد وابسته است.
این تمایز، از صراحت مسئولیت سیاسی خمینی در صدور فرمان نمیکاهد.
او با فرمان خود، استفاده گسترده از نیروی نظامی را به سیاست رسمی حکومت در پاوه تبدیل کرد.
از پاوه تا دیگر شهرهای کردستان
بحران کردستان با پایان عملیات پاوه خاتمه نیافت.
درگیریها در شهرها و مناطق دیگر ادامه یافت و مسئله اداره امور داخلی همچنان حلنشده باقی ماند.
در ماههای بعد، تلاشهایی برای مذاکره و دستیابی به توافق سیاسی صورت گرفت، اما درگیریها دوباره شدت یافتند.
فرمان پاوه از این جهت نقطه عطف بود که نقش مستقیم رهبری حکومت در گسترش عملیات نظامی را آشکار کرد.
این رویداد، همچنین زمینه مرحله دیگری از سرکوب را فراهم آورد: برگزاری محاکمات شتابزده و صدور احکام اعدام در کردستان.
نام صادق خلخالی با این مرحله از تاریخ گره خورده است.
فصل هشتم
خلخالی و دادگاههای مرگ
از محاکمات شتابزده تا اعدامهای کردستان
در تاریخ نخستین ماههای حکومت ولایت فقیه، نام صادق خلخالی با دادگاههای انقلاب و اعدامهای گسترده پیوند خورده است.
خلخالی از نخستین مقامهایی بود که در ساختار قضایی حکومت تازهتأسیس مسئولیت رسیدگی به پروندههای سیاسی و امنیتی را بر عهده گرفت.
او در دورهای فعالیت میکرد که نظام قضایی پس از انقلاب هنوز در حال شکلگیری بود و دادگاههای انقلاب با اختیارات گسترده عمل میکردند.
در کردستان، حضور خلخالی پس از گسترش عملیات نظامی حکومت، به یکی از فصلهای تلخ تاریخ سرکوب تبدیل شد.
دادگاههایی در فضای جنگ
محاکمات انجامشده در کردستان در فضایی صورت گرفت که منطقه با درگیریهای نظامی و بحران سیاسی روبهرو بود.
بازداشتشدگان در پروندههایی با اتهامهای امنیتی و سیاسی به دادگاههای انقلاب معرفی میشدند.
در مواردی، فاصله میان بازداشت، محاکمه و اجرای حکم بسیار کوتاه بود.
این شیوه رسیدگی، با اصول دادرسی عادلانه، حق دفاع مؤثر، دسترسی به وکیل و امکان بررسی مستقل اتهامات تعارض داشت.
سرعت محاکمات و اجرای احکام، امکان رسیدگی دقیق به وضعیت فردی متهمان را محدود میکرد.
در نتیجه، دادگاههای انقلاب در کردستان نهتنها به نهادی قضایی، بلکه به بخشی از سازوکار سرکوب در فضای بحران سیاسی و نظامی تبدیل شدند.
تصویرهایی که در تاریخ ماندند
یکی از شناختهشدهترین اسناد تصویری اعدامهای نخستین ماههای حکومت ولایت فقیه، عکس تیرباران گروهی از مردان در سنندج در مرداد ۱۳۵۸ است.
این تصویر، بعدها به یکی از نمادهای سرکوب در کردستان تبدیل شد.
در عکس، گروهی از محکومان در برابر جوخه آتش قرار گرفتهاند و نیروهای مسلح آماده اجرای حکم هستند.
تصویر، لحظهای از اجرای مجازات مرگ را ثبت کرده است؛ لحظهای که از محدوده یک رویداد محلی فراتر رفت و در حافظه تاریخی ایران جای گرفت.
اهمیت این سند تصویری در آن است که واقعیت اجرای اعدامها را بهصورت مستقیم نشان میدهد.
اما عکس، بهتنهایی، تمام جزئیات پروندههای قضایی محکومان، اتهامات، روند محاکمه و مسئولیت هر مقام را بیان نمیکند.
این بخش از تاریخ، با کنار هم قرارگرفتن تصویر، گزارشهای مطبوعاتی، اسناد قضایی و شهادتهای مربوط به قربانیان روشن میشود.
با وجود این، نفس برگزاری محاکمات شتابزده و اجرای اعدامها در فضای سرکوب نظامی، یکی از واقعیتهای مهم تاریخ کردستان در سال ۱۳۵۸ است.
خلخالی؛ قاضی و مجری سیاست سرکوب
صادق خلخالی تنها یک قاضی محلی نبود. او از مقامهای قضایی حکومت تازهتأسیس به شمار میرفت و فعالیتش در چارچوب ساختار دادگاههای انقلاب انجام میشد.
حضور او در کردستان پس از فرمان نظامی خمینی، رابطه میان عملیات نظامی و برخورد قضایی با مخالفان حکومت را برجسته کرد.
در این دوره، حکومت از دو ابزار برای تثبیت اقتدار خود استفاده میکرد: نیروی مسلح در میدان و دادگاه انقلاب در برخورد با بازداشتشدگان.
این دو ابزار در شرایط بحران سیاسی و نظامی به یکدیگر پیوند خوردند.
در چنین فضایی، امکان فعالیت آزادانه سیاسی کاهش یافت و ترس از بازداشت و مجازات گسترش پیدا کرد.
برای خانوادههای قربانیان، اعدام تنها پایان زندگی یک فرد نبود؛ آغاز دورهای از رنج، فقدان و تلاش برای حفظ نام و خاطره عزیزانشان بود.
حق حیات و مسئولیت حکومت
حق حیات، بنیادیترین حق انسانی است.
مجازات مرگ، بهویژه در پروندههای سیاسی و در شرایطی که دادرسی عادلانه تضمین نشده باشد، از شدیدترین جلوههای نقض حقوق انسانی به شمار میرود.
اعدامهای کردستان در سال ۱۳۵۸، مسئله مسئولیت حکومت در قبال جان شهروندان را در مرکز توجه قرار داد.
حکومتی که در نخستین ماههای استقرار خود از دادگاههای شتابزده و اعدام برای برخورد با بخشی از بحران سیاسی استفاده میکرد، مسیر خطرناکی را در رابطه میان قدرت و حقوق مردم گشود.
این مسیر در سالهای بعد نیز در دیگر مناطق ایران ادامه یافت و دامنه سرکوب سیاسی گسترش پیدا کرد.
کردستان یکی از نخستین صحنههای آشکار این روند بود.
از اعدام تا مطالبه دادخواهی
تاریخ اعدامهای کردستان تنها تاریخ عاملان و فرماندهندگان نیست.
این تاریخ، نام و سرگذشت قربانیان، خانوادههای آنان و جامعهای را نیز دربرمیگیرد که آثار سرکوب را تجربه کرده است.
حفظ نام قربانیان و ثبت دقیق رویدادها، بخشی از حافظه تاریخی مردم کردستان است.
در پژوهش حاضر، اعدامهای سال ۱۳۵۸ جایگاهی مستقل دارند؛ زیرا نشان میدهند که چگونه مسئلهای سیاسی و اجتماعی، در فضای حکومت تازهتأسیس، با ابزارهای نظامی و قضایی سرکوب شد.
این رویدادها همچنین یکی از زمینههای اصلی شکلگیری مخالفت با راهحل نظامی و تأکید بر ضرورت توافق سیاسی درباره کردستان بودند.
در حالی که حکومت بر ابزارهای قهرآمیز تکیه داشت، نیروهای سیاسی دیگری بر آتشبس، گفتوگو و بهرسمیتشناختن حقوق مردم تأکید میکردند.
این تقابل در سال ۱۳۵۹ نیز ادامه یافت.
فصل نهم
از سنندج تا قلاتان
جنگی که به روستاها رسید
درگیریهای کردستان پس از فرمان مرداد ۱۳۵۸ به پایان نرسید. بحران سیاسی و نظامی ادامه یافت و در سال ۱۳۵۹ نیز شهرها و روستاهای منطقه با پیامدهای سنگین آن روبهرو شدند.
سنندج، سقز، مهاباد و دیگر مناطق کردستان، در این دوره صحنه کشمکش میان نیروهای حکومت و جریانهای سیاسی و مسلح مخالف آن بودند.
اما در میان این رویدادها، سرگذشت مردم غیرنظامی جایگاهی مستقل دارد.
مردمی که زندگی آنان با کشاورزی، دامداری، کارگری، تجارت و فعالیتهای روزانه پیوند داشت، در فضای درگیری و عملیات نظامی با ناامنی، آوارگی، خسارت اقتصادی و خطر مرگ روبهرو شدند.
در چنین شرایطی، مرز میان میدان نبرد و زندگی غیرنظامیان در بسیاری از مناطق آسیب دید.
قلاتان؛ فاجعهای در نوروز ۱۳۵۹
یکی از رویدادهایی که در اسناد سیاسی آن دوره ثبت شده، کشتار مردم روستای قلاتان در نوروز ۱۳۵۹ است.
در نشریه مجاهد شماره ۲۹، مورخ ۱۰ فروردین ۱۳۵۹، سازمان مجاهدین خلق ایران با انتشار اطلاعیهای این کشتار را محکوم کرد.
در این اطلاعیه، از کشتهشدن شماری از مردم روستا سخن گفته شد و از مقامهای مسئول درخواست شد عوامل این رویداد را معرفی و مجازات کنند.
اهمیت این سند در آن است که مسئله کشتار مردم غیرنظامی را در همان زمان وقوع رویداد وارد عرصه اعتراض سیاسی کرد.
قلاتان در این کتاب تنها نام یک روستا نیست؛ نمادی از گسترش پیامدهای جنگ و سرکوب به زندگی مردم عادی است.
روستاییان، خانوادهها و مردم محروم مناطق درگیر، بیشترین آسیب را از تداوم ناامنی و خشونت میدیدند.
اعتراض به کشتار قلاتان، بخشی از مطالبه گستردهتر پایاندادن به جنگ در کردستان بود.
سنندج؛ شهری در قلب بحران
سنندج از نخستین ماههای پس از انقلاب، یکی از مراکز اصلی تحولات سیاسی کردستان بود.
درگیریهای اسفند ۱۳۵۷ و رویدادهای سالهای بعد، این شهر را به یکی از مهمترین صحنههای منازعه میان حکومت مرکزی و نیروهای سیاسی کردستان تبدیل کرد.
سنندج تنها یک موقعیت نظامی نبود. شهری با تاریخ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی گسترده بود که زندگی مردم آن تحت تأثیر بحران قرار گرفت.
ادامه درگیریها، فضای فعالیت سیاسی و اجتماعی را دگرگون کرد.
در اردیبهشت ۱۳۵۹، جمعیت کردهای مقیم مرکز طی اعلامیهای درباره رویدادهای سقز و سنندج اعتراض کرد.
این اعلامیه در نشریه مجاهد شماره ۵۳، مورخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹، منعکس شد.
در متن اعلامیه، بر آمادگی مردم کردستان برای گفتوگو و حل مسئله از راه سیاسی تأکید شده بود.
نویسندگان اعلامیه، سیاستهای نظامی را عامل تشدید بحران معرفی کردند و خواهان پایاندادن به درگیریها شدند.
این سند، یکی از نمونههای مهم اعتراض مدنی و سیاسی به جنگ در کردستان است.
مردم در برابر روایت رسمی جنگ
در هر منازعه نظامی، مسئله روایت رویدادها اهمیت دارد.
حکومت مرکزی، اقدامات خود را با مفاهیمی مانند حفظ امنیت، مقابله با گروههای مسلح و دفاع از تمامیت ارضی توضیح میداد.
در مقابل، احزاب و جریانهای سیاسی کردستان، بر مطالبات مردم، حقوق ملی و مسئولیت حکومت در گسترش درگیریها تأکید داشتند.
در این میان، اطلاعیههای مردمی، گزارشهای مطبوعاتی و شهادتهای مربوط به قربانیان، بخشی از واقعیت اجتماعی جنگ را ثبت کردهاند.
اعلامیه جمعیت کردهای مقیم مرکز، از همین اسناد است.
این اعلامیه بر یک موضوع بنیادی تأکید داشت: مردم کردستان را نمیتوان با همه نیروهای سیاسی و نظامی فعال در منطقه یکسان دانست.
کردستان جامعهای متنوع بود و هست؛ جامعهای متشکل از کارگران، کشاورزان، معلمان، دانشجویان، زنان، خانوادهها و نیروهای سیاسی با گرایشهای مختلف.
تبدیل همه این جامعه به یک موضوع امنیتی، امکان شناخت مطالبات واقعی مردم را از میان میبرد.
نامه سرگشاده حزب دموکرات کردستان
در اردیبهشت ۱۳۶۰، کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان ایران در نامهای سرگشاده، درباره وضعیت کردستان و ادامه جنگ اعتراض کرد.
این نامه در نشریه مجاهد شماره ۱۱۸، مورخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۰، بازتاب یافت.
در نامه، از مسئولان حکومت و نمایندگان سیاسی خواسته شده بود به کردستان سفر کنند و وضعیت منطقه را از نزدیک بررسی کنند.
حزب دموکرات، مسئله کردستان را فراتر از فعالیت چند گروه سیاسی معرفی کرد و بر خواستههای مردم منطقه تأکید داشت.
این نامه، یکی از اسناد مهم شناخت مواضع حزب دموکرات در آن دوره است.
اهمیت تاریخی آن در این بود که مسئله مسئولیت ادامه جنگ، هزینههای انسانی و مالی عملیات نظامی و ضرورت پاسخگویی حکومت را به عرصه عمومی کشاند.
در شرایطی که درگیریها ادامه داشت، درخواست بررسی مستقل وضعیت منطقه، تلاشی برای شکستن انحصار روایت رسمی حکومت بود.
جنگ و توسعهنیافتگی
پیامدهای جنگ تنها در شمار کشتهشدگان و مجروحان خلاصه نمیشود.
درگیریهای طولانی، ساختار اقتصادی و اجتماعی مناطق درگیر را نیز تحت تأثیر قرار میدهند.
فعالیتهای کشاورزی و دامداری با ناامنی روبهرو میشوند. رفتوآمد و تجارت محدود میشود. سرمایهگذاری کاهش مییابد و خدمات عمومی آسیب میبینند.
در مناطق محروم، این پیامدها سنگینتر است.
کردستان پیش از انقلاب نیز با مسائل مربوط به توسعه نامتوازن و تمرکز امکانات اقتصادی روبهرو بود.
ادامه درگیریهای نظامی، مشکلات موجود را تشدید کرد.
از این منظر، مسئله ستم مضاعف تنها در محرومیت فرهنگی و سیاسی آشکار نمیشود؛ پیامدهای اقتصادی سیاستهای امنیتی نیز بخشی از آن است.
از قلاتان تا ضرورت پایان جنگ
رویدادهای قلاتان، سنندج، سقز و دیگر مناطق کردستان، یک حقیقت را در تاریخ آن دوره برجسته میکنند: ادامه جنگ، مسئله حقوق مردم کردستان را حل نکرد.
عملیات نظامی، درگیریها و برخوردهای امنیتی، نتوانستند زمینه توافق سیاسی پایدار را فراهم کنند.
در مقابل، مطالبات مربوط به آتشبس، گفتوگو و اداره امور داخلی همچنان مطرح بود.
از همینجا، مسئله کردستان به یکی از مهمترین آزمونهای سیاست داخلی حکومت ولایت فقیه تبدیل شد.
پاسخ نظامی به مطالبات سیاسی، هزینههای انسانی سنگینی به همراه داشت و شکاف میان حکومت و بخشهایی از جامعه کردستان را عمیقتر کرد.
این تجربه، زمینه بررسی یکی از مهمترین ابزارهای سیاسی سرکوب را فراهم میکند: اتهام تجزیهطلبی.
فصل دهم
تجزیهطلبی؛ برچسبی برای سرکوب
از انکار حقوق ملی تا رویارویی با مطالبات خودمختاری
در تاریخ معاصر ایران، اتهام تجزیهطلبی بارها در منازعات میان حکومت مرکزی و جریانهای سیاسی مناطق قومی مطرح شده است.
این اتهام، در برخی موارد به برنامههای واقعی جداییطلبانه اشاره داشته و در موارد دیگر علیه مطالباتی به کار رفته که در چارچوب تمامیت ارضی ایران مطرح شدهاند.
در مسئله کردستان، این تمایز اهمیت بنیادی دارد.
خودمختاری داخلی و استقلال سیاسی، دو مفهوم متفاوتاند.
خودمختاری به برخورداری یک منطقه از اختیارات مشخص برای اداره امور داخلی در چارچوب کشور مربوط میشود.
استقلال سیاسی، به تشکیل یک واحد سیاسی مستقل از کشور موجود اشاره دارد.
نادیدهگرفتن این تفاوت، زمینه تبدیل مطالبات سیاسی و حقوقی به اتهامات امنیتی را فراهم میکند.
خودمختاری در چارچوب ایران
در مواضع سازمان مجاهدین خلق ایران از اسفند ۱۳۵۷، حقوق ملیتها و اداره امور داخلی با حفظ وحدت و تمامیت ارضی کشور پیوند داده شد.
این موضع در سال ۱۳۵۸ نیز ادامه یافت.
نشریه مجاهد شماره ۷، مورخ ۳۰ مهر ۱۳۵۸، مسئله کردستان را فاقد راهحل قهرآمیز معرفی کرد و بر حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب تمامیت ارضی ایران تأکید داشت.
در مصاحبه موسی خیابانی با نشریه مجاهد شماره ۹، مورخ ۱۴ آبان ۱۳۵۸، همین دیدگاه با صراحت بیشتری بیان شد.
در این موضعگیری، راهحل مسئله ملیتها به بهرسمیتشناختن حق اداره امور داخلی در چارچوب وحدت کشور پیوند داده شده بود.
این اسناد نشان میدهند که بحث خودمختاری در برنامه سیاسی مجاهدین، از آغاز با حفظ یکپارچگی ایران همراه بود.
از همین رو، معرفی این مطالبه مشخص بهعنوان برنامه تجزیه ایران، با محتوای اسناد یادشده انطباق ندارد.
مسئله ملی یا مسئله امنیتی؟
در مهر ۱۳۵۸، نشریه مجاهد مسئله کردستان را موضوعی سیاسی و ملی معرفی کرد.
این برداشت، تفاوتی اساسی با رویکردی داشت که مسئله را تنها از منظر حضور گروههای مسلح و ضرورت عملیات نظامی بررسی میکرد.
در رویکرد سیاسی، موضوع اصلی شناخت مطالبات مردم، گفتوگو با نمایندگان آنان و دستیابی به توافق درباره حقوق و اختیارات منطقه بود.
در رویکرد امنیتی، کنترل نظامی منطقه و تثبیت اقتدار حکومت مرکزی در اولویت قرار میگرفت.
این دو رویکرد، در تاریخ کردستان پس از انقلاب بارها در برابر یکدیگر قرار گرفتند.
درگیریهای نظامی واقعیت داشتند و گروههای مسلح مختلف در منطقه فعالیت میکردند. اما وجود درگیری مسلحانه، تمام مطالبات مردم کردستان را به مسئله نظامی تبدیل نمیکرد.
درخواست آموزش زبان مادری، آزادی فعالیت سیاسی، توسعه اقتصادی و اداره امور داخلی، موضوعاتی مستقل از عملیات مسلحانه بودند.
نادیدهگرفتن این تمایز، یکی از زمینههای گسترش برخورد امنیتی با جامعه کردستان شد.
وحدت ملی؛ رضایت یا اجبار
یکی از مهمترین پرسشهای تاریخ سیاسی ایران، رابطه میان وحدت ملی و حقوق اقوام و ملیتهاست.
حکومتهای متمرکز، غالباً وحدت را با اقتدار نهادهای مرکزی پیوند دادهاند.
اما وحدت ملی، علاوه بر مرزهای جغرافیایی، بر روابط اجتماعی و سیاسی میان مردم استوار است.
احساس تعلق به یک کشور، با برخورداری از حقوق برابر، احترام به هویت فرهنگی و امکان مشارکت در قدرت سیاسی تقویت میشود.
در مقابل، انکار حقوق فرهنگی و سیاسی، زمینه بیاعتمادی و نارضایتی را گسترش میدهد.
از این منظر، بهرسمیتشناختن حقوق مردم کردستان در چارچوب ایران، نه نفی وحدت ملی، بلکه یکی از راههای تقویت بنیان اجتماعی آن است.
این دیدگاه، در اسناد سیاسی مجاهدین و سپس در برنامه شورای ملی مقاومت جایگاه مشخصی پیدا کرد.
از پیشنهاد سیاسی تا برنامه مصوب
در ۱۳ آذر ۱۳۵۸، سازمان مجاهدین خلق ایران پیشنهاد تشکیل شورای ملی صلح کردستان را مطرح کرد.
این پیشنهاد در ادامه مواضع مربوط به آتشبس و گفتوگو با احزاب و شخصیتهای مورد اعتماد مردم منطقه قرار داشت.
در بهمن ۱۳۵۹، مسعود رجوی پیشنهاد دیگری برای حل مسالمتآمیز مسئله کردستان به خمینی ارائه داد.
این پیشنهاد در نشریه مجاهد شماره ۱۰۸، مورخ ۱۶ بهمن ۱۳۵۹، منتشر شد.
رجوی در آن، آمادگی مجاهدین برای ایفای نقش در حل مسئله کردستان را اعلام کرد و پایاندادن به کشتار و درگیری را محور پیشنهاد قرار داد.
اهمیت این موضعگیری در آن بود که مسئله کردستان، در اوج اختلافات سیاسی میان مجاهدین و خمینی، همچنان بهعنوان موضوعی قابل حل از راه سیاسی مطرح میشد.
این پیشنهادها به توافق سیاسی پایدار درباره خودمختاری کردستان منتهی نشدند.
اما مسیر سیاسی مشخصی را ثبت کردند که در سالهای بعد در برنامه شورای ملی مقاومت ادامه یافت.
۳۰ خرداد و گسترش سرکوب
در سال ۱۳۶۰، منازعه میان حکومت ولایت فقیه و نیروهای مخالف آن در سطح سراسری شدت گرفت.
روز ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، تظاهرات گسترده هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران در تهران با برخورد مسلحانه نیروهای حکومتی روبهرو شد.
این رویداد، نقطه عطفی در گسترش سرکوب سیاسی و پایان دوره فعالیت علنی مجاهدین بود.
در حالی که کردستان از سال ۱۳۵۷ درگیر بحران سیاسی و نظامی بود، سرکوب نیروهای مخالف در تهران و دیگر شهرهای ایران نیز وارد مرحله تازهای شد.
این تحول، پیوند میان مسئله کردستان و مسئله آزادیهای سیاسی در سراسر ایران را برجستهتر کرد.
در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، شورای ملی مقاومت ایران تشکیل شد.
در ۵ مهر همان سال، برنامه شورا و دولت موقت منتشر شد.
ماده پنجم این برنامه به حقوق ملیتها اختصاص داشت.
در این ماده، رفع ستم مضاعف، تأمین حقوق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خودمختاری داخلی در چارچوب وحدت و یکپارچگی کشور مطرح شد.
به این ترتیب، مسئله حقوق ملیتها از مواضع اولیه مجاهدین در سال ۱۳۵۷ به بخشی از برنامه یک ائتلاف سیاسی سراسری انتقال یافت.
۱۷ آبان؛ پاسخ سیاسی به یک مسئله تاریخی
در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، شورای ملی مقاومت ایران طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان را تصویب کرد.
این رویداد، حاصل مسیری سیاسی بود که از نخستین ماههای پس از انقلاب آغاز شده بود.
در این مسیر، مسئله کردستان در چند مرحله مطرح شد: اعلام حقوق ملیتها، مخالفت با راهحل نظامی، پیشنهاد آتشبس و مذاکره، گنجاندن حقوق ملیتها در برنامه شورا و سرانجام تدوین طرح مشخص خودمختاری.
اهمیت تاریخی این روند در آن است که مسئله خودمختاری از سطح مطالبه و اعلام موضع به یک سند مصوب سیاسی انتقال یافت.
این سند، در چارچوب برنامه شورای ملی مقاومت، پاسخی مشخص به مسئله اداره امور داخلی کردستان ارائه کرد.
طرح ۱۷ آبان، تاریخ مبارزات مردم کردستان را آغاز نکرد؛ این مبارزات پیشینهای طولانی داشتند.
جایگاه آن در تدوین یک راهحل سیاسی مشخص و پیوند دادن حقوق مردم کردستان با برنامه یک مقاومت سراسری بود.
از همین رو، طرح خودمختاری کردستان در تاریخ معاصر ایران، هم سندی درباره حقوق مردم یک منطقه است و هم بخشی از بحث گستردهتر دموکراسی، تمرکززدایی و برابری حقوق ملیتها.
فرجام بخش دوم
از سرکوب کردستان تا ضرورت یک منشور سیاسی
شش فصل این بخش، یکی از تعیینکنندهترین دورههای تاریخ معاصر کردستان را بررسی کردند.
از اسفند ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۰، مسئله کردستان در مرکز منازعه میان حکومت تازهتأسیس و نیروهای سیاسی منطقه قرار گرفت.
درگیریهای نخستین ماههای انقلاب، فرمان خمینی درباره پاوه، محاکمات و اعدامهای دوره صادق خلخالی، کشتار قلاتان و ادامه جنگ در شهرها و روستاهای کردستان، از مهمترین رویدادهای این دوره بودند.
در کنار این تاریخ خونین، مسیر دیگری نیز جریان داشت: تلاش برای یافتن راهحل سیاسی.
مواضع سازمان مجاهدین خلق ایران در اسفند ۱۳۵۷، پیشنهادهای سال ۱۳۵۸، موضعگیریهای موسی خیابانی، پیشنهاد بهمن ۱۳۵۹ مسعود رجوی و گنجاندن حقوق ملیتها در برنامه شورای ملی مقاومت، اجزای این مسیر را تشکیل میدادند.
این دو روند، یکی متکی بر اعمال قدرت نظامی و دیگری متکی بر تدوین راهحل سیاسی، در تاریخ آن دوره در برابر یکدیگر قرار گرفتند.
اما مسئله کردستان تنها اختلاف میان حکومت مرکزی و یک یا چند جریان سیاسی نبود.
در مرکز آن، حقوق مردمی قرار داشت که برای آزادی، برابری، حفظ هویت فرهنگی و مشارکت در اداره امور داخلی مبارزه میکردند.
تجربه کردستان نشان داد که سرکوب نظامی، مسئله حقوق ملی را از میان نمیبرد.
حضور ارتش و سپاه، صدور فرمانهای نظامی، بازداشت و اعدام، هیچیک جایگزین پاسخ سیاسی به مطالبات مردم نشد.
در مقابل، مسئله خودمختاری همچنان در دستور کار نیروهای سیاسی قرار داشت و در سالهای بعد به طرحی مدون تبدیل شد.
۱۷ آبان ۱۳۶۲ نقطه پیوند این تاریخ با یک برنامه مشخص سیاسی بود.
در آن روز، شورای ملی مقاومت ایران طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان را تصویب کرد؛ طرحی که موضوع اصلی بخش چهارم کتاب خواهد بود.
پیش از آن، بخش سوم مسیر تاریخی شکلگیری این طرح را از اسفند ۱۳۵۷ تا آبان ۱۳۶۲، با تمرکز بر اسناد، مواضع و تصمیمهای سیاسی، بررسی میکند.
این مسیر نشان میدهد که منشور خودمختاری کردستان، محصول یک تصمیم ناگهانی نبود؛ در ادامه مجموعهای از تحولات تاریخی، مواضع سیاسی و تلاشها برای پاسخدادن به مسئله حقوق مردم کردستان شکل گرفت.
در این تاریخ، رنج مردم کردستان و تلاش برای دستیابی به حقوق برابر، دو وجه جداییناپذیر یک واقعیتاند.
کردستان، از نخستین روزهای حکومت ولایت فقیه، یکی از صحنههای اصلی رویارویی میان تمرکز قدرت و مطالبه حقوق مردم بود.
پاسخ به این رویارویی، به یکی از مسائل تعیینکننده آینده ایران تبدیل شد.
اسناد تاریخی بخش دوم
اسناد زیر از پنج مقاله مبنای کتاب استخراج شدهاند و در پیوستهای مستند جای میگیرند.
| سند | تاریخ و مشخصات |
| برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای سازمان مجاهدین خلق ایران | ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ |
| فرمان خمینی درباره پاوه | مرداد ۱۳۵۸، صحیفه امام، جلد ۹، صفحه ۲۸۵ |
| موضع مجاهدین درباره راهحل مسئله کردستان | نشریه مجاهد شماره ۷، ۳۰ مهر ۱۳۵۸ |
| مصاحبه موسی خیابانی درباره حقوق ملیتها | نشریه مجاهد شماره ۹، ۱۴ آبان ۱۳۵۸ |
| پیام مجاهدین به مجلس خبرگان | آبان ۱۳۵۸، منعکس در شماره ۱۱ نشریه مجاهد |
| موضع مجاهدین درباره مذاکره و حقوق مردم کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۴، ۱۹ آذر ۱۳۵۸ |
| محکومیت کشتار قلاتان | نشریه مجاهد شماره ۲۹، ۱۰ فروردین ۱۳۵۹ |
| اعلامیه جمعیت کردهای مقیم مرکز | نشریه مجاهد شماره ۵۳، ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ |
| پیشنهاد مسعود رجوی برای حل مسئله کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۰۸، ۱۶ بهمن ۱۳۵۹ |
| نامه سرگشاده کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۱۸، ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۰ |
| برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت، ماده پنجم | ۵ مهر ۱۳۶۰ |
پایان بخش دوم — کردستان در برابر سرکوب
بخش سوم
از مطالبه تا تصویب
پنج سال مبارزه سیاسی برای خودمختاری کردستان؛ از اسفند ۱۳۵۷ تا آبان ۱۳۶۲
فصل یازدهم
نخستین سنگبنا
۲۷ اسفند ۱۳۵۷؛ حقوق ملیتها در برنامه سیاسی مجاهدین
هنوز یک ماه از سقوط سلطنت پهلوی نگذشته بود که مسئله حقوق ملیتها به یکی از میدانهای اصلی رویارویی سیاسی در ایران تبدیل شد. انقلاب ضدسلطنتی، نظام پادشاهی را سرنگون کرده بود، اما ساختار حکومت آینده، حدود اختیارات قدرت مرکزی و جایگاه حقوق اقوام و ملیتهای ایران همچنان در مرکز کشمکشهای سیاسی قرار داشت.
کردستان در این میان موقعیتی ویژه داشت. مردم این منطقه، با پیشینهای طولانی از مبارزه علیه تبعیض و تمرکز قدرت، انقلاب بهمن را فرصتی برای دستیابی به آزادیهای سیاسی، حقوق فرهنگی و اداره امور داخلی خود میدیدند. در مقابل، روحالله خمینی و نیروهای وابسته به او در مسیر استقرار ساختاری متمرکز از قدرت حرکت میکردند.
در چنین شرایطی، سازمان مجاهدین خلق ایران در ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای خود از حکومت جدید را منتشر کرد.
این برنامه، نخستین سنگبنای مسیری سیاسی بود که چهار سال و هشت ماه بعد، در شورای ملی مقاومت ایران به تصویب طرح خودمختاری کردستان انجامید.
حقوق ملیتها؛ مسئلهای در متن انقلاب
در برنامه منتشرشده مجاهدین، رفع ستم مضاعف از شاخهها و تنوعات قومی و ملی ایران، همراه با تأمین حقوق و آزادیهای فرهنگی و سیاسی آنان مطرح شد.
در این موضعگیری، دو اصل در کنار یکدیگر قرار گرفتند: حقوق ملیتها و یکپارچگی ایران.
مجاهدین در همان سند، پایداری وحدت کشور را به احقاق حقوق تمام اجزای تشکیلدهنده آن پیوند دادند.
این موضع، در فضای سیاسی آن روز اهمیت داشت. حکومت جدید هنوز قانون اساسی خود را تدوین نکرده بود و مسئله کردستان از نخستین هفتههای پس از انقلاب با درگیری و بحران روبهرو شده بود.
در چنین شرایطی، مجاهدین حقوق مردم کردستان را موضوعی حاشیهای یا محلی معرفی نکردند. آنان برخورد حکومت با مسئله ملیتها را یکی از معیارهای سنجش ماهیت مردمی و انقلابی آن دانستند.
این دیدگاه، رابطهای مستقیم میان مشروعیت سیاسی حکومت و برخورداری همه مردم ایران از حقوق برابر برقرار میکرد.
خودمختاری؛ نه تجزیه ایران
یکی از مهمترین ویژگیهای بیانیه اسفند ۱۳۵۷، تمایز روشن میان خودمختاری داخلی و تجزیه کشور بود.
در این سند، خودمختاری اداری داخلی مردم کردستان با حفظ وحدت و یکپارچگی ایران پیوند داشت.
این تمایز در تاریخ سیاسی ایران اهمیت بنیادی دارد. حکومتهای متمرکز بارها مطالبه اداره امور داخلی را در کنار اتهام تجزیهطلبی قرار دادهاند. در مقابل، مجاهدین از نخستین موضعگیریهای پس از انقلاب، بر این نکته تأکید کردند که تأمین حقوق مردم کردستان و حفظ تمامیت ارضی ایران، دو هدف سازگار با یکدیگرند.
در واقع، بیانیه اسفند ۱۳۵۷ مسئله را از زاویه دیگری مطرح میکرد: وحدت ملی با انکار حقوق مردم تقویت نمیشود؛ احقاق حقوق اقوام و ملیتها، بنیان اجتماعی وحدت کشور را استوار میسازد.
این برداشت، بعدها در ماده پنجم برنامه شورای ملی مقاومت و سپس در مقدمه طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان جایگاه مشخصی یافت.
از حقوق فرهنگی تا مشارکت سیاسی
مطالبه رفع ستم مضاعف، تنها به زبان و فرهنگ محدود نبود.
حقوق فرهنگی، آزادی فعالیت سیاسی، مشارکت در اداره امور و برخورداری برابر از امکانات اجتماعی، اجزای مرتبط یک مسئله تاریخی بودند.
در کردستان، این مطالبات با سابقه حکومت متمرکز، محدودیتهای سیاسی دوران سلطنت و تحولات پس از انقلاب ارتباط داشتند.
بیانیه مجاهدین، مسئله ملیتها را در چارچوب دگرگونی مناسبات سیاسی و اجتماعی ایران بررسی میکرد. از این منظر، تبعیض قومی و ملی، بخشی از ساختار گستردهتر نابرابری بود.
رفع ستم مضاعف، در این برداشت، با پایاندادن به انحصار قدرت و گسترش مشارکت مردم پیوند داشت.
در همان ماههای نخست، این موضع به یکی از خطوط مشخص اختلاف میان مجاهدین و حکومت خمینی تبدیل شد.
رفراندوم؛ اختلاف بر سر محتوای حکومت
در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸، همهپرسی درباره نظام سیاسی جدید برگزار شد.
مسئله اصلی برای مجاهدین، تنها نام نظام سیاسی نبود. آنان پیش از برگزاری همهپرسی، انتظارات مرحلهای خود را درباره محتوای حکومت اعلام کرده بودند.
در مواضع آن دوره، بر آزادیهای سیاسی، حاکمیت مردم، حقوق زحمتکشان و حقوق ملیتها تأکید شد.
مسعود رجوی در روایت بعدی خود از آن روزها، توضیح داد که مجاهدین حکومت آینده را با معیارهای ضددیکتاتوری، ضدارتجاعی و ضداستعماری میسنجیدند.
این معیارها، در مسئله کردستان نیز معنای مشخصی داشتند.
حکومتی که حقوق ملیتها را بهرسمیت میشناخت، با مطالبه اداره امور داخلی از مسیر سیاسی برخورد میکرد. در مقابل، حکومتی که قدرت را در انحصار نهادهای مرکزی قرار میداد، زمینه استمرار اختلافات تاریخی را فراهم میساخت.
این تعارض در ماههای بعد آشکارتر شد.
یک موضع زودهنگام، یک مسیر طولانی
بیانیه ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ در زمانی منتشر شد که هنوز شورای ملی مقاومت ایران تشکیل نشده بود.
از این رو، جایگاه تاریخی این سند، موضع رسمی سازمان مجاهدین خلق ایران در نخستین ماه پس از انقلاب است.
اهمیت آن در پیوندی قرار دارد که میان حقوق ملیتها، خودمختاری داخلی و وحدت ایران برقرار کرد.
این پیوند، در سالهای بعد استمرار یافت و از سطح یک اعلام موضع اولیه به پیشنهادهای مشخص برای حل بحران کردستان رسید.
مسیر منتهی به ۱۷ آبان ۱۳۶۲ از همین نقطه آغاز شد: از تأکید بر حقوق مردم کردستان در برابر سیاست تمرکز قدرت.
فصل دوازدهم
آتشبس در برابر لشکرکشی
مهر و آبان ۱۳۵۸؛ شکلگیری راهحل سیاسی
سال ۱۳۵۸ برای کردستان، سال گسترش رویارویی میان حکومت مرکزی و نیروهای سیاسی منطقه بود.
درگیریهای نخستین ماههای انقلاب، فرمان نظامی خمینی درباره پاوه و گسترش عملیات ارتش و سپاه پاسداران، فضای سیاسی کردستان را دگرگون کرده بود.
در چنین شرایطی، مسئله راهحل سیاسی اهمیت تازهای پیدا کرد.
در ۳۰ مهر ۱۳۵۸، نشریه مجاهد شماره ۷ موضع سازمان مجاهدین خلق ایران را درباره مسئله کردستان منتشر کرد.
در این موضعگیری، راهحل قهرآمیز برای مسئله کردستان رد شد و حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب تمامیت ارضی ایران، مبنای راهحل سیاسی قرار گرفت.
این موضع، مرحله تازهای در تکامل برنامه مجاهدین درباره حقوق ملیتها بود.
مسئلهای ملی، نه صرفاً نظامی
برخورد حکومت خمینی با کردستان، بهویژه پس از مرداد ۱۳۵۸، بر عملیات نظامی و تثبیت اقتدار مرکزی استوار شده بود.
در برابر این سیاست، مجاهدین مسئله کردستان را موضوعی ملی و سیاسی معرفی کردند.
تفاوت این دو رویکرد بنیادی بود.
در رویکرد نظامی، مسئله اصلی کنترل منطقه و مقابله با نیروهای مسلح مخالف حکومت بود. در رویکرد سیاسی، موضوع اصلی بهرسمیتشناختن مطالبات مردم و دستیابی به توافق درباره اداره امور داخلی قرار داشت.
این تمایز، حضور گروههای مسلح و واقعیت درگیریهای نظامی را انکار نمیکرد؛ بلکه میان میدان جنگ و حقوق سیاسی مردم کردستان مرزی روشن قرار میداد.
مردم کردستان، فراتر از وابستگیهای حزبی و سیاسی، از حقوقی برخوردار بودند که موضوع مذاکره و توافق سیاسی قرار میگرفت.
در موضع ۳۰ مهر ۱۳۵۸، همین اصل بهعنوان پایه حل مسئله مطرح شد.
۷ آبان؛ ضرورت پایان جنگ
در ادامه مواضع مهر ۱۳۵۸، مجاهدین بر ضرورت آتشبس و پایاندادن به درگیریها تأکید کردند.
در موضع منتشرشده در ۷ آبان، مسئله کردستان یک مسئله ملی معرفی شد و ادامه جنگ و کشتار مورد مخالفت قرار گرفت.
در این موضع، آتشبس فوری، محکومکردن کشتار و برخورد با مسئولان تخلفات، از نخستین اقدامات برای بازگشت به مسیر سیاسی معرفی شدند.
این موضعگیری، مسئولیت دولت مرکزی را در تغییر مسیر بحران برجسته میکرد.
حکومت، بهعنوان دارنده قدرت نظامی و اجرایی کشور، در موقعیتی قرار داشت که با اعلام آتشبس و آغاز مذاکره، زمینه کاهش درگیریها را فراهم آورد.
مجاهدین همچنین نسبت به ادامه امید بستن دولت به راهحل نظامی هشدار دادند.
این هشدار، در فضایی مطرح شد که کردستان ماهها درگیر بحران بود و چشمانداز توافق سیاسی همچنان دور به نظر میرسید.
موسی خیابانی؛ حق تعیین سرنوشت در چارچوب ایران
در ۱۴ آبان ۱۳۵۸، نشریه مجاهد شماره ۹ مصاحبهای با موسی خیابانی منتشر کرد.
خیابانی در این مصاحبه، مسئله ملیتها را از موضوعات اساسی انقلاب ایران دانست و به مواضع مجاهدین از نخستین روزهای پس از سقوط سلطنت اشاره کرد.
او تأکید کرد که سازمان از همان آغاز درباره پیامدهای برخورد نادرست با مطالبات قومی و ملی هشدار داده بود.
در این مصاحبه، راهحل اساسی مسئله ملیتها در بهرسمیتشناختن حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی ایران معرفی شد.
اهمیت سخنان موسی خیابانی در صراحت سیاسی آن بود.
او مسئله کردستان را بحرانی ناشی از اختلافات گذرا یا فعالیت چند گروه مسلح نمیدانست؛ بلکه آن را در بستر مسئله تاریخی حقوق ملیتها بررسی میکرد.
در این برداشت، حل بحران از مسیر بهرسمیتشناختن حقوق مردم میگذشت.
این موضع، به یکی از پایههای نظری و سیاسی برنامه خودمختاری کردستان تبدیل شد.
آتشبس؛ نخستین گام صلح
در فضای جنگ و درگیری، آتشبس تنها توقف تیراندازی نیست.
آتشبس زمینه گفتوگو، کاهش آسیب به غیرنظامیان و بازگشت اختلافات به عرصه سیاسی را فراهم میکند.
در کردستان سال ۱۳۵۸، درخواست آتشبس با مطالبه مذاکره و بهرسمیتشناختن نمایندگان مورد اعتماد مردم پیوند داشت.
از همین رو، پیشنهادهای مجاهدین درباره پایان جنگ، بخشی از یک راهحل سیاسی گستردهتر بودند.
آتشبس، مذاکره، حقوق فرهنگی و سیاسی و اداره امور داخلی، در این مسیر به یکدیگر پیوند میخوردند.
این مجموعه، بعدها در طرح مصوب خودمختاری کردستان شکل حقوقی مشخصتری پیدا کرد.
پایان یک مرحله، آغاز مرحلهای تازه
در فاصله مهر تا آبان ۱۳۵۸، مواضع مجاهدین درباره کردستان از تأکید عمومی بر حقوق ملیتها به طرح ضرورت آتشبس و راهحل سیاسی گسترش یافت.
این تحول، حاصل شرایطی بود که حکومت با عملیات نظامی در کردستان ایجاد کرده بود.
در همان زمان، بحث تدوین قانون اساسی جدید نیز در جریان بود.
مسئله حقوق ملیتها اکنون در دو عرصه مطرح میشد: میدان بحران کردستان و ساختار حقوقی حکومت آینده.
این دو عرصه، در آبان و آذر ۱۳۵۸ به یکدیگر رسیدند.
فصل سیزدهم
حاکمیت مردم یا ولایت فقیه
از مجلس خبرگان تا پیشنهاد شورای ملی صلح کردستان
در پاییز ۱۳۵۸، دو بحران سیاسی بهطور همزمان در ایران جریان داشت.
نخست، مسئله تدوین قانون اساسی و تعیین ساختار حکومت آینده بود. دوم، ادامه درگیریها در کردستان و حلنشدن مطالبات مردم این منطقه.
این دو موضوع در ظاهر مستقل بودند، اما در بنیاد به یک پرسش مشترک میرسیدند: قدرت سیاسی از آن مردم است یا در اختیار نهادی قرار میگیرد که خود را فراتر از اراده عمومی میداند؟
در آبان ۱۳۵۸، سازمان مجاهدین خلق ایران این پرسش را در برابر مجلس خبرگان قانون اساسی قرار داد.
۲۳ آبان؛ تلگرافی درباره حقوق مردم
مجاهدین در ۲۳ آبان ۱۳۵۸ تلگرافی فوری خطاب به مجلس خبرگان ارسال کردند. متن آن در نشریه مجاهد شماره ۱۱، مورخ ۲۸ آبان، منتشر شد.
در این تلگراف، چند مطالبه بنیادی مطرح شده بود: حاکمیت مردم، اداره امور کشور از طریق شوراهای واقعی، حقوق زحمتکشان، آزادی احزاب و گروههای سیاسی و اعاده حقوق ملیتها.
موضوع حقوق ملیتها در کنار اصول مربوط به ساختار قدرت قرار گرفت.
این جایگاه تصادفی نبود.
مجاهدین مسئله کردستان را از موضوع حاکمیت مردم جدا نمیدانستند. در برداشت آنان، حکومتی که اراده عمومی را مبنای مشروعیت قرار میداد، حقوق مردم مناطق مختلف را نیز در ساختار سیاسی خود بهرسمیت میشناخت.
تلگراف به مجلس خبرگان، حق اداره امور داخلی ملیتها را در چارچوب تمامیت ارضی ایران مطرح کرد.
در همان سند، آزادی فعالیت احزاب و گروههای سیاسی نیز مورد تأکید قرار گرفت.
به این ترتیب، حقوق ملیتها در کنار آزادی سیاسی و حاکمیت مردم، به یکی از معیارهای ارزیابی قانون اساسی جدید تبدیل شد.
مسئله مجلس مؤسسان
در جریان انقلاب، تشکیل مجلس مؤسسان برای تدوین قانون اساسی مطرح شده بود.
اما پس از سقوط سلطنت، مجلس خبرگان قانون اساسی جایگزین آن شد.
این تغییر، یکی از اختلافات مهم میان نیروهای سیاسی و حکومت خمینی بود.
مجاهدین در تلگراف آبان ۱۳۵۸، به شیوه انتخاب و ترکیب مجلس خبرگان و مدت مأموریت آن اعتراض کردند.
آنان همچنین مخالفت خود را با قانونی اعلام کردند که حاکمیت مردم و حقوق اساسی آنان را تضمین نکند.
در این منازعه، مسئله حقوق مردم کردستان نیز جایگاه مشخصی داشت.
ساختار قانون اساسی آینده، حدود اختیارات دولت مرکزی و جایگاه نهادهای محلی را تعیین میکرد. از همین رو، بحث خودمختاری با موضوع قانون اساسی ارتباط مستقیم داشت.
این پیوند در سال ۱۳۶۲ نیز اهمیت خود را حفظ کرد؛ هنگامی که شورای ملی مقاومت همراه با تصویب طرح خودمختاری، درباره صلاحیت مجلس مؤسسان آینده مادهواحدهای جداگانه تصویب کرد.
۲۶ آبان؛ پیام خمینی به کردستان
در ۲۶ آبان ۱۳۵۸، خمینی پیامی خطاب به مردم کردستان صادر کرد.
او در این پیام، از هیئت ویژه دولت خواست مذاکرات خود را ادامه دهد و با شخصیتهای مذهبی، سیاسی و ملی تماس بگیرد.
در متن پیام، تأمین خواستههای مردم و برقراری آرامش در منطقه مطرح شده بود.
این پیام در شرایطی صادر شد که حکومت در ماههای پیش از آن، عملیات نظامی گستردهای در کردستان انجام داده بود.
تفاوت میان فرمان مرداد درباره پاوه و پیام آبان درباره مذاکره، یکی از ویژگیهای مهم سیاست حکومت در آن دوره بود.
در فرمان پاوه، حرکت فوری نیروهای مسلح با تجهیزات سنگین در مرکز تصمیمگیری قرار داشت.
در پیام آبان، مذاکره و تأمین خواستههای مردم مطرح شد.
اما اختلافات سیاسی درباره نمایندگان طرف مذاکره، حدود اختیارات منطقه و ادامه حضور نظامی همچنان باقی ماند.
در نتیجه، پیام آبان به توافقی پایدار درباره خودمختاری کردستان منتهی نشد.
مذاکره با چه کسانی؟
یکی از مهمترین موضوعات اختلاف، تعیین طرفهای مذاکره بود.
در هر توافق سیاسی، نمایندگی واقعی مردم جایگاهی تعیینکننده دارد.
مذاکره درباره حقوق کردستان، بدون حضور نیروها و شخصیتهای مورد اعتماد مردم منطقه، از پشتوانه اجتماعی لازم برخوردار نبود.
مجاهدین در نشریه شماره ۱۴، مورخ ۱۹ آذر ۱۳۵۸، بر همین موضوع تأکید کردند.
در این موضعگیری، انتخاب آزادانه نمایندگان مردم و مذاکره با آنان، مبنای حل بحران معرفی شد.
این دیدگاه، بر یک اصل دموکراتیک استوار بود: مردم درباره نمایندگان خود تصمیم میگیرند و حکومت مرکزی با نمایندگان منتخب آنان وارد گفتوگو میشود.
در چنین چارچوبی، اختلافات سیاسی از مسیر مذاکره و توافق دنبال میشد.
اما استمرار درگیریها نشان داد که فاصله میان این راهحل و سیاست عملی حکومت همچنان گسترده است.
۱۳ آذر؛ پیشنهاد شورای ملی صلح کردستان
روز ۱۳ آذر ۱۳۵۸، درست پس از برگزاری همهپرسی قانون اساسی، مجاهدین پیشنهاد تشکیل شورای ملی صلح کردستان را مطرح کردند.
این پیشنهاد، ادامه مستقیم مواضع مهر و آبان همان سال بود.
هدف آن، ایجاد زمینهای برای آتشبس و مذاکره با احزاب و شخصیتهای مورد اعتماد مردم کردستان بود.
اهمیت این پیشنهاد در نام و محتوای آن نهفته بود: شورای ملی صلح.
مجاهدین مسئله کردستان را بحرانی میدانستند که حل آن به مشارکت نیروهای سیاسی و اجتماعی و پایاندادن به عملیات نظامی وابسته بود.
تشکیل یک نهاد سیاسی برای صلح، در برابر رویکردی قرار میگرفت که حل بحران را به کنترل نظامی منطقه محدود میکرد.
پیشنهاد شورای ملی صلح کردستان، یکی از حلقههای مهم مسیر منتهی به طرح خودمختاری سال ۱۳۶۲ بود.
قانون اساسی و مسئله حقوق ملیتها
همهپرسی قانون اساسی در روزهای ۱۱ و ۱۲ آذر ۱۳۵۸ برگزار شد.
قانون اساسی جدید، اصل ولایت فقیه را در ساختار سیاسی حکومت قرار داد.
مجاهدین این همهپرسی را تحریم کردند و مخالفت خود را با ساختاری که حاکمیت مردم را در جایگاه مورد نظر آنان قرار نمیداد، اعلام کردند.
در این مرحله، مسئله حقوق ملیتها از بحث درباره سیاست روز فراتر رفت و به اختلاف بر سر مبانی حقوقی حکومت تبدیل شد.
در برداشت مجاهدین، اداره امور داخلی کردستان بخشی از ساختار دموکراتیک ایران آینده بود.
در ساختار حکومت ولایت فقیه، قدرت سیاسی و نهادهای اصلی تصمیمگیری در مرکز متمرکز ماند.
این تعارض در سالهای بعد ادامه پیدا کرد و در برنامه شورای ملی مقاومت صورتبندی مشخصتری یافت.
صلح؛ راهی که همچنان گشوده ماند
از تلگراف ۲۳ آبان تا پیشنهاد ۱۳ آذر، مجاهدین مجموعهای از مواضع سیاسی را ثبت کردند که در آنها سه موضوع پیوسته دیده میشد: حاکمیت مردم، حقوق ملیتها و حل مسالمتآمیز بحران کردستان.
این مواضع در شرایطی مطرح شدند که حکومت خمینی با بحرانهای سیاسی متعدد روبهرو بود و درگیریها در کردستان ادامه داشت.
پیشنهاد شورای ملی صلح، توافقی نهایی درباره اداره امور داخلی کردستان ایجاد نکرد، اما راهحل سیاسی را در برابر راهحل نظامی قرار داد.
این مسیر در سال ۱۳۵۹ و انتخابات نخستین ریاستجمهوری ادامه یافت؛ انتخاباتی که مسئله حقوق ملیتها را بار دیگر به سطح سیاست سراسری ایران کشاند.
فصل چهاردهم
از صندوق رأی تا پیشنهاد صلح
سال ۱۳۵۹؛ دفاع از حقوق ملیتها در اوج اختلاف با خمینی
سال ۱۳۵۹ در تاریخ سیاسی ایران، سال تشدید اختلاف میان نیروهای سیاسی و حکومت ولایت فقیه بود.
در نخستین ماههای پس از انقلاب، هنوز بخشی از فعالیتهای سیاسی علنی جریان داشت. احزاب و سازمانهای مختلف نشریه منتشر میکردند، گردهمایی برگزار میکردند و در انتخابات شرکت داشتند.
اما این فضای سیاسی بهتدریج محدودتر شد.
در کردستان، درگیریهای نظامی ادامه داشت و مسئله خودمختاری همچنان حلنشده باقی مانده بود.
در چنین شرایطی، سازمان مجاهدین خلق ایران دفاع از حقوق ملیتها را در فعالیت انتخاباتی و مواضع سیاسی خود ادامه داد.
نخستین انتخابات ریاستجمهوری
در دی ۱۳۵۸، نخستین انتخابات ریاستجمهوری ایران در دستور کار قرار گرفت.
مسعود رجوی نامزد سازمان مجاهدین خلق ایران بود.
در جریان فعالیت انتخاباتی او، مسئله آزادی، حاکمیت مردم و حقوق ملیتها از موضوعات اصلی برنامه سیاسی مجاهدین به شمار میرفت.
شماری از احزاب و نیروهای سیاسی کردستان از نامزدی رجوی حمایت کردند.
این حمایت، بازتاب پیوند میان مطالبات سیاسی کردستان و برنامه سراسری مجاهدین بود.
در سخنرانی انتخاباتی رجوی در دانشگاه تهران، رفع ستم مضاعف از مردم کرد، بلوچ، ترکمن و عرب در کنار آزادی و حقوق مردم ایران مطرح شد.
او مسئله محرومیت اقتصادی مناطق قومی را نیز بخشی از نابرابری موجود در کشور معرفی کرد.
این موضع، نشاندهنده گستردگی برداشت مجاهدین از مسئله ملیتها بود.
در این برداشت، حقوق مردم کردستان از مطالبات دیگر اقوام و ملیتهای ایران جدا نبود؛ هرچند کردستان به سبب شرایط سیاسی و نظامی خود جایگاهی ویژه داشت.
حذف یک نامزد سیاسی
خمینی در جریان انتخابات ریاستجمهوری اعلام کرد کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، حق نامزدی ریاستجمهوری ندارند.
این موضع، به حذف مسعود رجوی از رقابت انتخاباتی انجامید.
روزنامه اطلاعات در ۳۰ دی ۱۳۵۸ خبر خروج رجوی از رقابت را منتشر کرد.
این رویداد، یکی از نقاط مهم محدودشدن مشارکت سیاسی نیروهای مخالف ولایت فقیه بود.
مجاهدین که قانون اساسی جدید را به سبب ساختار ولایت فقیه و مسائل مربوط به حاکمیت مردم نپذیرفته بودند، اکنون با محرومیت از رقابت برای ریاستجمهوری روبهرو شدند.
با این حال، مسئله حقوق ملیتها از برنامه سیاسی آنان کنار نرفت.
انتخابات مجلس و استمرار یک مطالبه
در اسفند ۱۳۵۸، مجاهدین برای انتخابات نخستین مجلس پس از انقلاب فعالیت کردند.
مسعود رجوی در مواضع انتخاباتی خود بار دیگر بر حاکمیت مردم، شوراهای واقعی و اعاده حقوق ملیتها تأکید کرد.
در نشریه فوقالعاده مجاهد شماره ۲، مورخ ۵ اسفند ۱۳۵۸، این مواضع بازتاب یافت.
در این مرحله، حقوق ملیتها بخشی از برنامه سیاسی مجاهدین برای ساختار قانونگذاری و اداره کشور بود.
مسئله کردستان، از نگاه آنان، با تشکیل نهادهای منتخب مردم و پایان تمرکز انحصاری قدرت پیوند داشت.
این موضع، ادامه مستقیم بیانیه اسفند ۱۳۵۷ و مواضع پاییز ۱۳۵۸ بود.
جنگ در کردستان و اعتراض به کشتار
در همان دوره، کردستان همچنان با درگیریهای نظامی روبهرو بود.
در نوروز ۱۳۵۹، خبر کشتار مردم روستای قلاتان منتشر شد.
سازمان مجاهدین خلق ایران در نشریه شماره ۲۹، مورخ ۱۰ فروردین ۱۳۵۹، این رویداد را محکوم کرد و خواهان معرفی و مجازات عاملان شد.
این موضعگیری، پیوند میان دفاع از حقوق ملیتها و اعتراض به سرکوب مردم کردستان را نشان میداد.
در اردیبهشت ۱۳۵۹ نیز اعلامیه جمعیت کردهای مقیم مرکز درباره رویدادهای سقز و سنندج در نشریه مجاهد منتشر شد.
در این اعلامیه، بر آمادگی مردم کردستان برای گفتوگو و حل مسالمتآمیز اختلافات تأکید شده بود.
این اسناد نشان میدادند که مطالبه صلح و مذاکره، در میان نیروهای سیاسی و اجتماعی مرتبط با کردستان همچنان حضور داشت.
جنگ ایران و عراق؛ بحرانی تازه
در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، جنگ ایران و عراق آغاز شد.
حمله نظامی عراق به ایران، شرایط سیاسی و امنیتی کشور را دگرگون کرد.
دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران به یکی از مسائل اصلی کشور تبدیل شد.
در این شرایط، مسئله کردستان نیز با پیچیدگیهای تازهای روبهرو شد.
موقعیت مرزی منطقه، حضور نیروهای مسلح مختلف و ادامه اختلافات سیاسی داخلی، بحران کردستان را در شرایط جنگ خارجی قرار داد.
در مواضع مجاهدین، دفاع از استقلال ایران در برابر تجاوز خارجی و مخالفت با راهحل نظامی برای مسئله کردستان در کنار یکدیگر مطرح شدند.
این تمایز، در پیشنهاد مسعود رجوی به خمینی در بهمن ۱۳۵۹ بهروشنی دیده میشود.
۱۶ بهمن ۱۳۵۹؛ پیشنهاد مسعود رجوی به خمینی
در ۱۶ بهمن ۱۳۵۹، نشریه مجاهد شماره ۱۰۸ پیشنهاد مسعود رجوی برای حل مسالمتآمیز مسئله کردستان را منتشر کرد.
این پیشنهاد، یکی از مهمترین اسناد سیاسی مسیر منتهی به تصویب طرح خودمختاری است.
رجوی در متن خود، بر مخالفت مجاهدین با شرکت در درگیریهای داخلی کردستان تأکید کرد.
او راهحل نظامی برای این بحران را ناعادلانه معرفی کرد و پیامد ادامه جنگ را تهدید بیشتر وحدت و تمامیت ارضی کشور دانست.
سپس پیشنهاد کرد که خمینی مسئولیت حل مسئله کردستان و دیگر مسائل ملیتها را به مجاهدین بسپارد.
در این پیشنهاد، به پیام ۲۶ آبان ۱۳۵۸ خود خمینی درباره مذاکره با مردم کردستان نیز استناد شده بود.
این نکته اهمیت تاریخی داشت.
رجوی با استناد به موضع اعلامشده خمینی درباره گفتوگو، پیشنهاد میکرد مسئله کردستان از مسیر سیاسی حل شود.
پیشنهادی در اوج اختلاف سیاسی
در بهمن ۱۳۵۹، اختلاف میان مجاهدین و حکومت خمینی عمیق شده بود.
با این حال، رجوی در پیشنهاد خود، حل مسئله کردستان را بر اختلافات سیاسی میان سازمان و حکومت مقدم قرار داد.
او حتی اعلام کرد که خمینی میتواند مواضع انتقادی پیشین خود درباره مجاهدین را حفظ کند و واگذاری مسئولیت حل مسئله کردستان را تنها آزمایشی برای ارزیابی توانایی آنان بداند.
این بخش از پیشنهاد، اهمیت سیاسی ویژهای دارد.
رجوی در شرایطی که سازمانش تحت فشار سیاسی قرار داشت، پیشنهاد میکرد حل یک بحران ملی از طریق مذاکره و توافق در دستور کار قرار گیرد.
در متن پیشنهاد، دفاع از حقوق مردم کردستان با حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران پیوند داشت.
همچنین پس از تأمین حقوق مردم منطقه، مخالفت با هرگونه تعرض به استقلال و تمامیت ارضی کشور مورد تأکید قرار گرفت.
این موضع، بار دیگر مرز میان خودمختاری داخلی و تجزیهطلبی را روشن میکرد.
پیشنهادی که به توافق نرسید
پیشنهاد بهمن ۱۳۵۹ به واگذاری مسئولیت حل مسئله کردستان به مجاهدین یا توافقی پایدار درباره خودمختاری منتهی نشد.
درگیریها ادامه یافتند و اختلافات سیاسی میان حکومت و نیروهای مخالف آن گسترش پیدا کرد.
با این حال، این سند در تاریخ شکلگیری طرح خودمختاری جایگاه مهمی دارد.
پیشنهاد رجوی، مسئله کردستان را از سطح اعتراض به سرکوب و درخواست آتشبس، به پیشنهاد قبول مسئولیت مستقیم برای حل بحران انتقال داد.
این مرحله، یکی از حلقههای مهم روند سیاسی پنجسالهای بود که سرانجام به تصویب طرح ۱۲ مادهای انجامید.
در ادامه، تحولات سال ۱۳۶۰ شرایط سیاسی ایران را بهطور بنیادی دگرگون کرد.
فصل پانزدهم
از ۳۰ خرداد تا ۳۰ تیر
سرکوب سراسری و تولد شورای ملی مقاومت
بهار ۱۳۶۰ یکی از تعیینکنندهترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران پس از انقلاب ضدسلطنتی بود.
اختلاف میان حکومت خمینی و نیروهای سیاسی مخالف ولایت فقیه به مرحلهای رسیده بود که امکان فعالیت آزادانه و مسالمتآمیز بهسرعت محدود میشد.
در کردستان، جنگ و سرکوب از نخستین ماههای پس از انقلاب جریان داشت. در تهران و دیگر شهرهای ایران نیز فشار بر نیروهای مخالف حکومت افزایش یافته بود.
در چنین شرایطی، مسئله کردستان با سرنوشت آزادیهای سیاسی در سراسر کشور پیوندی آشکارتر پیدا کرد.
اردیبهشت ۱۳۶۰؛ فریاد دادخواهی کردستان
در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۰، نشریه مجاهد شماره ۱۱۸ نامه سرگشاده کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان ایران را منتشر کرد.
این نامه خطاب به مسئولان سیاسی و نمایندگان مجلس، از ادامه جنگ در کردستان انتقاد میکرد.
حزب دموکرات خواهان اعزام نمایندگانی به کردستان برای بررسی مستقیم وضعیت منطقه شده بود.
در متن نامه، مسئله کردستان نه اختلافی محدود با چند گروه سیاسی، بلکه مسئله حقوق مردم یک منطقه معرفی شد.
همچنین درباره هزینههای انسانی و مالی ادامه جنگ پرسشهایی مطرح گردید.
اهمیت این نامه در آن بود که مسئله پاسخگویی حکومت را در مرکز بحث قرار میداد.
جنگ در کردستان، علاوه بر پیامدهای انسانی، هزینههای اقتصادی و اجتماعی گستردهای داشت. ادامه عملیات نظامی، زندگی مردم و امکانات منطقه را تحت تأثیر قرار میداد.
نامه حزب دموکرات، خواهان بررسی این واقعیتها و پایاندادن به سیاستی بود که بحران را تداوم میبخشید.
۳۰ خرداد؛ پایان یک دوره سیاسی
روز ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، تظاهرات گسترده هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران در تهران با برخورد مسلحانه نیروهای حکومتی روبهرو شد.
این رویداد، نقطه عطفی در تاریخ رویارویی مجاهدین و حکومت ولایت فقیه بود.
در پی آن، موج بازداشتها، اعدامها و سرکوب نیروهای مخالف حکومت گسترش یافت.
دوره فعالیت علنی و قانونی مجاهدین عملاً پایان گرفت و منازعه سیاسی وارد مرحلهای تازه شد.
اهمیت ۳۰ خرداد در تاریخ مسئله کردستان نیز قابل توجه است.
کردستان از سال ۱۳۵۷ صحنه درگیری و سرکوب نظامی بود. اکنون در سطح سراسری ایران نیز برخورد حکومت با مخالفان سیاسی به مرحلهای خونین رسیده بود.
این تحول، نشاندهنده گسترش روند تمرکز قدرت و محدودکردن نیروهای سیاسی مستقل بود.
کردستان و سرنوشت آزادی در ایران
از آغاز انقلاب، مسئله کردستان یکی از آزمونهای مهم رابطه حکومت با حقوق مردم بود.
در کردستان، موضوع خودمختاری، حقوق فرهنگی و اداره امور داخلی مطرح بود.
در سطح سراسری، آزادی احزاب، حق تجمع، انتخابات آزاد و حاکمیت مردم در مرکز منازعات سیاسی قرار داشت.
این دو عرصه، در روند تحولات سال ۱۳۶۰ به یکدیگر نزدیکتر شدند.
در واقع، مسئله حقوق ملیتها از موضوع دموکراسی در سراسر کشور جدا نبود.
سرکوب نیروهای سیاسی در تهران و دیگر شهرها، همان مسئله بنیادی تمرکز قدرت را در سطحی گستردهتر آشکار میکرد.
در چنین شرایطی، تشکیل یک ائتلاف سیاسی مخالف حکومت، به مرحله تازهای از فعالیت سازمانیافته نیروهای مخالف ولایت فقیه انجامید.
۳۰ تیر؛ تشکیل شورای ملی مقاومت
در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، شورای ملی مقاومت ایران اعلام موجودیت کرد.
تشکیل شورا، یکی از تحولات مهم در تاریخ فعالیت سیاسی نیروهای مخالف حکومت ولایت فقیه بود.
شورا با هدف ایجاد یک ائتلاف سیاسی برای براندازی حکومت خمینی و استقرار نظامی مبتنی بر حاکمیت مردم شکل گرفت.
در این ساختار، مسئله حقوق ملیتها از آغاز جایگاهی مشخص داشت.
تجربه کردستان و مواضع سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰، زمینه سیاسی این موضوع را فراهم کرده بود.
شورای ملی مقاومت، مسئله خودمختاری را در چارچوب برنامه سیاسی خود قرار داد و در سالهای بعد آن را به طرحی مدون تبدیل کرد.
۵ مهر ۱۳۶۰؛ حقوق ملیتها در برنامه شورا
در ۵ مهر ۱۳۶۰، برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت منتشر شد.
ماده پنجم این برنامه به حقوق ملیتها اختصاص داشت.
در این ماده، رفع ستم مضاعف، تأمین حقوق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خودمختاری داخلی در چارچوب وحدت، حاکمیت و یکپارچگی کشور مطرح شد.
اهمیت این ماده در انتقال یک موضع سیاسی از سطح سازمان مجاهدین خلق ایران به برنامه رسمی شورای ملی مقاومت بود.
از اسفند ۱۳۵۷ تا مهر ۱۳۶۰، مسئله حقوق ملیتها در چند مرحله مطرح شده بود: اعلام حقوق فرهنگی و سیاسی، مخالفت با راهحل نظامی، پیشنهاد آتشبس و مذاکره و سرانجام گنجاندن خودمختاری داخلی در برنامه یک ائتلاف سیاسی.
ماده پنجم برنامه شورا، حاصل این روند بود.
در این سند، خودمختاری داخلی به رفع ستم مضاعف و تأمین حقوق ملیتها پیوند داده شد.
همچنین بر وحدت و یکپارچگی تجزیهناپذیر ایران تأکید گردید.
این دو اصل، مبنای سیاسی طرح خودمختاری کردستان در سال ۱۳۶۲ قرار گرفتند.
از برنامه سیاسی تا تعهد اجرایی
برنامه شورای ملی مقاومت، تنها مجموعهای از مواضع نظری نبود.
در آن، دولت موقت آینده نیز موضوعیت داشت؛ دولتی که پس از سرنگونی حکومت ولایت فقیه، مسئولیت اجرای برنامه انتقالی شورا را بر عهده میگرفت.
از همین رو، مسئله حقوق ملیتها به موضوع مسئولیت اجرایی دولت موقت پیوند پیدا کرد.
در برنامه وظایف مبرم دولت موقت، پایاندادن به جنگ علیه مردم کردستان و اعلام خودمختاری در چارچوب تمامیت ارضی ایران مطرح شد.
این موضوع، مرحله تازهای در روند سیاسی خودمختاری کردستان بود.
اکنون بحث تنها بر سر اعلام حق مردم کردستان نبود؛ اجرای خودمختاری در برنامه دولت موقت نیز جایگاه مشخصی پیدا کرده بود.
در سال ۱۳۶۲، همین مبنا در مقدمه طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان مورد استناد قرار گرفت.
جایگاه حزب دموکرات کردستان
حزب دموکرات کردستان ایران، با سابقه طولانی فعالیت سیاسی و طرح مطالبه خودمختاری، یکی از نیروهای مهم در تاریخ این مسئله بود.
حضور و نقش عبدالرحمن قاسملو، دبیرکل حزب دموکرات، در روند سیاسی منتهی به تصویب طرح خودمختاری اهمیت ویژهای داشت.
در این روند، تجربه تاریخی جنبش کردستان و برنامه سیاسی شورای ملی مقاومت به یکدیگر پیوند خوردند.
اهمیت این پیوند در آن بود که مسئله خودمختاری، از یک سو ریشه در مطالبات مردم کردستان داشت و از سوی دیگر در برنامه یک ائتلاف سیاسی سراسری مطرح میشد.
این رابطه، در مذاکرات و بررسیهای سال ۱۳۶۲ به مرحله تازهای رسید.
یک نقطه عطف سیاسی
تشکیل شورای ملی مقاومت و انتشار برنامه آن در سال ۱۳۶۰، مسیر بحث خودمختاری کردستان را دگرگون کرد.
تا پیش از آن، مواضع مجاهدین درباره حقوق ملیتها و راهحل سیاسی کردستان، در اسناد و پیشنهادهای سازمان ثبت شده بود.
از مهر ۱۳۶۰، این موضوع در برنامه رسمی شورا قرار گرفت.
این تحول، زمینه تصویب طرح مشخص خودمختاری را فراهم ساخت.
در سالهای بعد، بحث بر سر حدود اختیارات دولت مرکزی، نهادهای منتخب کردستان، حقوق زبانی و فرهنگی، مسائل اقتصادی و تضمین آزادیهای دموکراتیک گسترش یافت.
این مباحث، سرانجام در آبان ۱۳۶۲ به یک متن مصوب انجامید.
فصل شانزدهم
هشت اصل در آستانه منشور
شهریور ۱۳۶۲؛ صورتبندی سیاسی خودمختاری کردستان
در شهریور ۱۳۶۲، مسئله خودمختاری کردستان در شورای ملی مقاومت وارد مرحلهای تعیینکننده شده بود.
پیش از آن، مسیر سیاسی این موضوع از بیانیه اسفند ۱۳۵۷ آغاز شده و از مواضع مهر و آبان ۱۳۵۸، پیشنهاد بهمن ۱۳۵۹ و برنامه مهر ۱۳۶۰ شورای ملی مقاومت گذشته بود.
اکنون بحث بر سر اصول مشخص اداره منطقه خودمختار قرار داشت.
در نیمه شهریور ۱۳۶۲، مسعود رجوی در پیام خود به مناسبت آغاز نوزدهمین سال تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران، مجموعهای از دیدگاههای سازمان درباره خودمختاری کردستان را تشریح کرد.
این پیام در نشریه مجاهد شماره ۱۶۸، مورخ ۱۷ شهریور ۱۳۶۲، منتشر شد.
در آن، هشت اصل درباره حقوق مردم کردستان و ساختار خودمختاری مطرح گردید.
این سند، یکی از مهمترین حلقههای میان برنامه سیاسی شورای ملی مقاومت و طرح مصوب ۱۷ آبان است.
اصل نخست؛ پیوند مردم کردستان با ایران
در نخستین اصل، رجوی بر پیوند مردم کردستان با ایران تأکید کرد.
او در ارزیابی سیاسی خود، گرایش مؤثر به جدایی از ایران را در میان توده مردم کردستان نفی کرد.
این موضع، در برابر سیاستی قرار داشت که خودمختاری را معادل تجزیهطلبی معرفی میکرد.
اهمیت این اصل در آن بود که مسئله خودمختاری را در چارچوب وحدت کشور قرار میداد.
در این برداشت، مردم کردستان بخشی از جامعه ایران بودند و مطالبه اداره امور داخلی آنان با تعلق به کشور مشترک تعارض نداشت.
این اصل، زمینه سیاسی سایر اصول را تشکیل میداد.
اصل دوم؛ حق خودمختاری در چارچوب تمامیت ارضی
دومین اصل، حق خودمختاری مردم کردستان را در چارچوب تمامیت ارضی ایران بهرسمیت میشناخت.
این اصل، هسته مرکزی برنامه سیاسی مجاهدین درباره کردستان بود.
از اسفند ۱۳۵۷ تا شهریور ۱۳۶۲، این موضع در اسناد مختلف سازمان استمرار یافته بود.
اکنون در پیام شهریور ۱۳۶۲، خودمختاری بهعنوان یکی از مطالبات اصلی مردم کردستان و بخشی از برنامه سیاسی مقاومت مطرح شد.
در این چارچوب، پایاندادن به ستم مضاعف با ایجاد ساختاری برای اداره امور داخلی پیوند داشت.
اصل سوم؛ رفع ستم ملی و استثمار مضاعف
سومین اصل، مفهوم خودمختاری را به رفع ستم ملی و استثمار مضاعف پیوند میداد.
در این برداشت، خودمختاری تنها تغییر در ساختار اداری نبود.
هدف آن، تأمین حقوق سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم کردستان در چارچوب وحدت کشور بود.
این اصل، ارتباط میان ساختار قدرت و نابرابری اجتماعی را آشکار میکرد.
مردم منطقه، علاوه بر برخورداری از حقوق فرهنگی، از حق مشارکت در تصمیمگیری درباره امور اقتصادی و اجتماعی خود نیز برخوردار میشدند.
به این ترتیب، خودمختاری به مجموعهای از حقوق مرتبط با زندگی مردم تبدیل میشد.
اصل چهارم؛ تقسیم اختیارات میان مرکز و منطقه
چهارمین اصل، یکی از مهمترین موضوعات حقوقی خودمختاری را مطرح کرد: حدود اختیارات دولت مرکزی و نهادهای منطقهای.
در این اصل، روابط خارجی، دفاع ملی، نظام پولی و مالی، برنامهریزی اقتصادی سراسری و الزامات وحدت نظام قضایی در صلاحیت دولت مرکزی قرار میگرفت.
در مقابل، اداره دیگر امور منطقه، از جمله امور اداری، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و انتظامی، در صلاحیت نهادهای منتخب مردم کردستان تعریف میشد.
این تقسیم اختیارات، از مهمترین ویژگیهای طرح خودمختاری بود.
موضوع تنها تشکیل شوراهای محلی نبود؛ نهادهای منتخب منطقه از اختیارات واقعی در اداره امور داخلی برخوردار میشدند.
این اصل، مبنای چند ماده مهم طرح مصوب آبان ۱۳۶۲ قرار گرفت.
اصل پنجم؛ مشارکت در اداره کشور
پنجمین اصل، حضور نمایندگان مردم کردستان در ساختار سیاسی سراسری ایران را مورد تأکید قرار داد.
خودمختاری داخلی در این برداشت، به معنای جدایی مردم منطقه از اداره کشور نبود.
مردم کردستان، همانند دیگر شهروندان ایران، در نهادهای قانونگذاری و اداره دولت مرکزی مشارکت میکردند.
این اصل، رابطه میان خودمختاری منطقهای و حاکمیت مشترک ملی را روشن میساخت.
مردم کردستان هم در اداره امور داخلی منطقه نقش داشتند و هم در تصمیمگیری درباره امور عمومی کشور شرکت میکردند.
در این ساختار، خودمختاری به معنای حذف پیوند سیاسی با ایران نبود؛ بلکه شکل مشخصی از مشارکت در ساختار مشترک کشور به شمار میرفت.
اصل ششم؛ جایگاه زبان کردی
ششمین اصل، بهرسمیتشناختن زبان کردی در کنار زبان فارسی در منطقه خودمختار بود.
این اصل، پاسخی به یکی از دیرپاترین مطالبات فرهنگی مردم کردستان به شمار میرفت.
زبان کردی، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم منطقه است.
بهرسمیتشناختن آن در ساختار خودمختاری، جایگاه زبان مادری را از سطح فعالیت فرهنگی فردی فراتر میبرد و به حوزه حقوق عمومی پیوند میداد.
در طرح مصوب آبان ۱۳۶۲، این موضوع با جزئیات بیشتری تنظیم شد.
حق آموزش به زبان کردی در همه مراحل تحصیلی، جایگاه زبان فارسی و حقوق زبانی ساکنان غیرکرد منطقه، در متن نهایی مورد توجه قرار گرفتند.
اصل هفتم؛ جبران عقبماندگی اقتصادی
هفتمین اصل، مسئله توسعه اقتصادی و اجتماعی کردستان را مطرح کرد.
در این اصل، تخصیص سهم بیشتری از بودجه عمومی به مناطق عقبمانده، از جمله کردستان، مورد تأکید قرار گرفت.
این موضوع، پیوند میان خودمختاری و عدالت اقتصادی را نشان میداد.
مردم کردستان در طول دههها با پیامدهای توسعه نامتوازن و محرومیتهای اقتصادی روبهرو بودند.
در این برداشت، رفع ستم مضاعف تنها به تغییر ساختار اداری محدود نبود؛ جبران عقبماندگیهای اقتصادی و اجتماعی نیز بخشی از آن محسوب میشد.
این اصل، بعدها در ماده یازدهم طرح مصوب خودمختاری کردستان جایگاه مشخصی یافت.
اصل هشتم؛ آزادیهای دموکراتیک و برابری حقوق
هشتمین اصل، به تضمین آزادیهای دموکراتیک در منطقه خودمختار اختصاص داشت.
آزادی مذهب، عقیده، بیان، مطبوعات، تشکیل احزاب و سازمانها، اتحادیههای کارگری و دهقانی و انجمنهای دموکراتیک از جمله حقوق مطرحشده در این اصل بودند.
همچنین آزادی انتخاب شغل و محل اقامت و رفع تبعیض جنسیتی و مذهبی مورد تأکید قرار گرفت.
اهمیت این اصل در آن بود که خودمختاری را به آزادیهای عمومی و حقوق برابر همه ساکنان منطقه پیوند میداد.
در این چارچوب، حقوق مردم کردستان تنها به تعلق قومی محدود نبود.
زنان و مردان، پیروان مذاهب مختلف و شهروندان با گرایشهای سیاسی متفاوت، از حقوق برابر برخوردار میشدند.
این اصل، یکی از پایههای مهم ماهیت دموکراتیک طرح خودمختاری بود.
جایگاه مجلس مؤسسان
در پایان پیام شهریور ۱۳۶۲، رجوی به موضوع صلاحیت مجلس مؤسسان آینده پرداخت.
او تأکید کرد که تعیین شکل و محتوای نظام جمهوری آینده و حدود قانونی اختیارات دولت مرکزی و نهادهای خودمختار، در صلاحیت مجلس مؤسسان منتخب مردم ایران قرار دارد.
همچنین تعیین محدوده جغرافیایی منطقه خودمختار از طریق مراجعه به آرای مردم محل مطرح شد.
این موضع، دو اصل مهم را در کنار یکدیگر قرار میداد: حق مردم کردستان برای اداره امور داخلی و حق مردم سراسر ایران برای تعیین ساختار قانون اساسی آینده.
در آبان ۱۳۶۲، شورای ملی مقاومت همین موضوع را در قالب مادهواحدهای مستقل درباره صلاحیت قانونگذاری شورا مورد توجه قرار داد.
از هشت اصل تا دوازده ماده
پیام شهریور ۱۳۶۲، صورتبندی سیاسی مشخصی از خودمختاری کردستان ارائه کرد.
هشت اصل مطرحشده در آن، موضوعات اصلی طرح مصوب آبان را دربرمیگرفتند: تمامیت ارضی، اختیارات دولت مرکزی، نهادهای منتخب منطقه، حقوق زبانی، توسعه اقتصادی و آزادیهای دموکراتیک.
در فاصله شهریور تا آبان، بررسیها و مذاکرات شورای ملی مقاومت ادامه یافت.
نتیجه این روند، تدوین متن نهایی در یک مقدمه و دوازده ماده بود.
بدین ترتیب، اصول سیاسی خودمختاری به سندی با ساختار حقوقی مشخص تبدیل شدند.
این تحول، مرحله پایانی مسیر پنجسالهای بود که از اسفند ۱۳۵۷ آغاز شده بود.
فصل هفدهم
هفت ماه تا یک توافق تاریخی
۱۷ آبان ۱۳۶۲؛ تصویب منشور خودمختاری کردستان
در هفدهم آبان ۱۳۶۲، شورای ملی مقاومت ایران طرح خودمختاری کردستان را به اتفاق آرا تصویب کرد.
این رویداد، نقطه پایانی یک دوره طولانی بحث و مبارزه سیاسی و آغاز مرحله تازهای در تاریخ برنامهریزی برای حل مسئله کردستان بود.
از اسفند ۱۳۵۷ تا آبان ۱۳۶۲، نزدیک به پنج سال گذشته بود؛ پنج سالی که در آن ایران شاهد سقوط سلطنت، استقرار حکومت ولایت فقیه، بحران کردستان، جنگ ایران و عراق، گسترش سرکوب سیاسی و تشکیل شورای ملی مقاومت بود.
در تمام این تحولات، مسئله حقوق مردم کردستان همچنان مطرح بود.
اما در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، این مسئله در قالب طرحی مشخص و مصوب جایگاه تازهای یافت.
هفت ماه بررسی و مذاکره
مسعود رجوی در پیام ۱۷ آبان ۱۳۶۲ خود به مردم ایران و کردستان اعلام کرد که طرح خودمختاری حاصل هفت ماه مطالعه، بررسی، بحث، مشورت و جلسات متعدد شورای ملی مقاومت بوده است.
این توضیح، اهمیت روند تصویب طرح را نشان میدهد.
موضوع خودمختاری کردستان، تنها به اعلام یک اصل سیاسی محدود نبود.
تعیین حدود اختیارات دولت مرکزی، جایگاه نهادهای منتخب کردستان، ساختار اداره امور داخلی، حقوق فرهنگی، مسائل اقتصادی و تضمین آزادیهای دموکراتیک، موضوعاتی بودند که در متن نهایی طرح جای گرفتند.
توافق بر سر این مسائل، اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا شورای ملی مقاومت از نیروها و شخصیتهای سیاسی با پیشینهها و دیدگاههای متفاوت تشکیل شده بود.
تصویب طرح به اتفاق آرا، نشاندهنده دستیابی اعضای شورا به توافقی مشخص درباره مسئله خودمختاری کردستان بود.
نقش مجاهدین در شکلگیری توافق
سازمان مجاهدین خلق ایران از اسفند ۱۳۵۷ درباره حقوق ملیتها و خودمختاری کردستان موضعگیری کرده بود.
این مواضع در سالهای بعد، با پیشنهادهای آتشبس، مذاکره و حل مسالمتآمیز مسئله کردستان ادامه یافتند.
پس از تشکیل شورای ملی مقاومت، مجاهدین در روند تدوین و تصویب طرح خودمختاری نقش داشتند.
این نقش، در اظهارات عبدالرحمن قاسملو، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، نیز مورد تأکید قرار گرفت.
قاسملو در مصاحبه ۲۴ آذر ۱۳۶۲ با رادیو صدای کردستان، تصویب طرح را یک موفقیت تاریخی توصیف کرد و از نقش چشمگیر سازمان مجاهدین خلق ایران در مذاکرات و دستیابی به توافق سخن گفت.
این اظهارات، یکی از اسناد مهم شناخت روند تصویب طرح است.
قاسملو؛ ارزیابی یک توافق
عبدالرحمن قاسملو از چهرههای برجسته جنبش سیاسی کردستان ایران و دبیرکل حزب دموکرات کردستان بود.
او با تجربه فعالیت سیاسی و آشنایی با مسئله خودمختاری، در مصاحبه آذر ۱۳۶۲ به ارزیابی طرح مصوب شورای ملی مقاومت پرداخت.
قاسملو تصویب طرح را موفقیتی بزرگ و تاریخی دانست.
او بر این نکته تأکید کرد که توافق نیروهای سیاسی سراسری بر سر خودمختاری کردستان، برخلاف ادعای مخالفان آن، به تقویت وحدت ایران کمک میکند.
قاسملو همچنین توضیح داد که طرح مصوب شورای ملی مقاومت، عین طرح ششمادهای حزب دموکرات کردستان ایران نیست.
این نکته اهمیت فراوانی دارد.
طرح مصوب، نتیجه توافق سیاسی در شورای ملی مقاومت بود؛ توافقی که در جریان مذاکرات، از برنامه مستقل یک حزب فراتر رفت و به سند مشترک شورا تبدیل شد.
قاسملو در همان مصاحبه، با اشاره به مطالعه تجربههای خودمختاری در کشورهای مختلف، ارزیابی مثبتی از متن مصوب ارائه کرد.
او همچنین تصریح کرد که دامنه اختیارات پیشبینیشده در طرح شورای ملی مقاومت، از طرح ششمادهای حزب دموکرات گستردهتر بود.
این اظهارات در نشریه مجاهد مورخ ۲۲ دی ۱۳۶۲ بازتاب یافتند.
توافقی در چارچوب تمامیت ارضی ایران
یکی از مهمترین ویژگیهای طرح مصوب، پیوند میان خودمختاری کردستان و حفظ تمامیت ارضی ایران بود.
در مقدمه طرح، بر آزادی، استقلال، حاکمیت مردم، وحدت ملی و یکپارچگی کشور تأکید شد.
همچنین مبارزات مردم کردستان برای دموکراسی در ایران و خودمختاری در کردستان، مبنای سیاسی تصویب طرح قرار گرفت.
در این چارچوب، خودمختاری به معنای اداره امور داخلی منطقه با اختیارات مشخص تعریف شد.
امور مربوط به دفاع ملی، روابط خارجی و برخی حوزههای کلان اقتصادی و مالی در صلاحیت دولت مرکزی باقی ماند.
در مقابل، اداره امور داخلی منطقه، نهادهای منتخب کردستان و حقوق فرهنگی و سیاسی مردم در متن طرح جای گرفتند.
این تقسیم اختیارات، هسته حقوقی طرح را تشکیل میداد.
شورای عالی کردستان؛ نهاد منتخب مردم
در طرح مصوب، شورای عالی کردستان بهعنوان نهاد قانونگذاری در امور داخلی منطقه خودمختار پیشبینی شد.
نمایندگان این شورا از طریق انتخابات آزاد و با رأی عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی انتخاب میشدند.
این موضوع، یکی از مهمترین ویژگیهای ساختار خودمختاری بود.
اداره امور داخلی منطقه، به نهادهای منتخب مردم پیوند پیدا میکرد.
در نتیجه، خودمختاری تنها انتقال اختیارات از دولت مرکزی به مقامهای منصوب نبود؛ ساختار پیشنهادی بر انتخاب نمایندگان و مشارکت مردم در اداره منطقه استوار بود.
زبان کردی؛ از مطالبه فرهنگی تا حق رسمی
در طرح مصوب، زبان کردی بهعنوان زبان رسمی تدریس و مکاتبه داخلی در منطقه خودمختار بهرسمیت شناخته شد.
حق آموزش به زبان کردی در همه مراحل تحصیلی نیز در متن طرح جای گرفت.
در کنار آن، زبان فارسی جایگاه رسمی خود را در منطقه حفظ میکرد و آموزش آن در مدارس پیشبینی شده بود.
همچنین حقوق فرهنگی و زبانی ساکنان غیرکرد منطقه مورد توجه قرار گرفت.
این بخش از طرح، یکی از روشنترین پاسخهای آن به مسئله ستم مضاعف بود.
حقوق زبانی مردم کردستان از سطح مطالبه فرهنگی به بخشی از ساختار حقوقی خودمختاری تبدیل شد.
آزادیهای دموکراتیک و حقوق برابر
طرح ۱۲ مادهای تنها درباره تقسیم اختیارات اداری نبود.
در متن آن، آزادی عقیده، بیان، مطبوعات، تشکیل احزاب و سازمانهای سیاسی، اتحادیهها و انجمنهای دموکراتیک پیشبینی شد.
همچنین برابری حقوق زنان و مردان و منع تبعیض قومی، نژادی و مذهبی مورد تأکید قرار گرفت.
این موضوع، ماهیت سیاسی طرح را روشن میکرد.
خودمختاری در این سند، با آزادیهای دموکراتیک و حقوق برابر همه ساکنان منطقه پیوند داشت.
از این منظر، اداره امور داخلی کردستان در چارچوب حقوق عمومی شهروندان تعریف میشد.
توسعه اقتصادی؛ جبران عقبماندگی
در ماده یازدهم طرح، دولت مرکزی مسئول تخصیص سهم بیشتری از درآمدهای عمومی برای رفع عقبماندگی منطقه خودمختار کردستان شناخته شد.
این ماده، مسئله ستم مضاعف را به حوزه توسعه اقتصادی پیوند میداد.
خودمختاری، در این برداشت، تنها به اختیارات سیاسی و فرهنگی محدود نبود؛ رفع محرومیتهای اقتصادی و اجتماعی نیز بخشی از برنامه محسوب میشد.
در منطقهای که سالها با پیامدهای توسعه نامتوازن و درگیریهای نظامی روبهرو بود، این موضوع جایگاهی مهم داشت.
مادهواحده؛ جایگاه مجلس مؤسسان آینده
همزمان با تصویب طرح خودمختاری، شورای ملی مقاومت مادهواحدهای درباره صلاحیت قانونگذاری خود تصویب کرد.
در این مادهواحده، بر این اصل تأکید شد که قانون اساسی نظام جمهوری آینده ایران از طریق مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی منتخب مردم تعیین میشود.
همچنین مصوبات شورای ملی مقاومت بهخودیخود بخشی از قانون اساسی آینده محسوب نمیشوند.
این تصمیم، جایگاه حقوقی طرح خودمختاری را روشن میکرد.
شورای ملی مقاومت، طرحی سیاسی و اجرایی برای دولت موقت آینده تصویب کرده بود؛ اما تعیین نهایی ساختار قانون اساسی کشور در صلاحیت نهاد منتخب مردم قرار داشت.
این موضوع، پیوند میان خودمختاری کردستان و حاکمیت مردم سراسر ایران را برجسته میکرد.
پیام ۱۷ آبان؛ اعلام یک دستاورد سیاسی
پس از تصویب طرح، مسعود رجوی در پیامی خطاب به مردم ایران و کردستان، متن مصوب را اعلام کرد.
این پیام در نشریه مجاهد شماره ۱۷۷، مورخ ۱۹ آبان ۱۳۶۲، منتشر شد.
رجوی در پیام خود، تصویب طرح را حاصل مطالعات و مذاکرات طولانی شورای ملی مقاومت معرفی کرد.
او همچنین بر پیوند میان خودمختاری کردستان، آزادی و استقلال ایران و حفظ وحدت ملی تأکید کرد.
در این پیام، تصویب طرح بهعنوان دستاوردی سیاسی در مسیر حل مسالمتآمیز مسئله کردستان معرفی شد.
اهمیت پیام در آن بود که متن مصوب را از سطح مذاکرات داخلی شورا به عرصه عمومی انتقال داد.
از آن پس، طرح ۱۲ مادهای بهعنوان سند رسمی شورای ملی مقاومت درباره خودمختاری کردستان شناخته شد.
۱۷ آبان؛ یک نقطه عطف در تاریخ حقوق ملیتها
طرح خودمختاری کردستان در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، حاصل روندی طولانی از مبارزه سیاسی و بحث درباره حقوق مردم کردستان بود.
این طرح، مسئله خودمختاری را در چارچوب یک برنامه مشخص و مصوب مطرح کرد.
در متن آن، حقوق سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی مردم کردستان با ساختار اداره امور داخلی و حفظ یکپارچگی ایران پیوند یافت.
تصویب به اتفاق آرای طرح، نشاندهنده توافق سیاسی اعضای شورای ملی مقاومت درباره این مسئله بود.
ارزیابی مثبت عبدالرحمن قاسملو نیز جایگاه این توافق را در رابطه میان جنبش سیاسی کردستان و شورای ملی مقاومت برجسته کرد.
از این منظر، ۱۷ آبان ۱۳۶۲ تنها تاریخ تصویب یک سند نبود.
این روز، نقطهای بود که در آن مجموعهای از مطالبات تاریخی، مواضع سیاسی و مذاکرات طولانی در قالب یک برنامه مشخص گرد آمد.
طرح خودمختاری کردستان، در این تاریخ، از یک مطالبه سیاسی به سند مصوب شورای ملی مقاومت ایران تبدیل شد.
فرجام بخش سوم
پنج سال تا منشور خودمختاری
از ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ تا ۱۷ آبان ۱۳۶۲، مسئله خودمختاری کردستان در چند مرحله تاریخی و سیاسی تکامل یافت.
نخست، سازمان مجاهدین خلق ایران در برنامه حداقل خود، رفع ستم مضاعف و حقوق فرهنگی و سیاسی ملیتها را در چارچوب وحدت ایران مطرح کرد.
در سال ۱۳۵۸، با گسترش درگیریهای کردستان، این موضع به مخالفت با راهحل نظامی و تأکید بر آتشبس، مذاکره و حق اداره امور داخلی گسترش یافت.
مواضع مهر و آبان ۱۳۵۸، مصاحبه موسی خیابانی و تلگراف مجاهدین به مجلس خبرگان، مسئله کردستان را با حاکمیت مردم و ساختار دموکراتیک کشور پیوند دادند.
پیشنهاد تشکیل شورای ملی صلح کردستان در ۱۳ آذر ۱۳۵۸، مرحله تازهای از تلاش برای پایاندادن به بحران از راه سیاسی بود.
در بهمن ۱۳۵۹، مسعود رجوی با ارائه پیشنهادی مستقیم به خمینی، آمادگی مجاهدین را برای قبول مسئولیت حل مسالمتآمیز مسئله کردستان اعلام کرد.
در سال ۱۳۶۰، با گسترش سرکوب سیاسی و تشکیل شورای ملی مقاومت ایران، موضوع حقوق ملیتها وارد برنامه رسمی شورا شد.
ماده پنجم برنامه ۵ مهر ۱۳۶۰، خودمختاری داخلی را با رفع ستم مضاعف و حفظ تمامیت ارضی ایران پیوند داد.
در شهریور ۱۳۶۲، مسعود رجوی هشت اصل درباره خودمختاری کردستان را تشریح کرد؛ اصولی که موضوعات اصلی طرح نهایی را دربرمیگرفتند.
سرانجام در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، شورای ملی مقاومت ایران طرح خودمختاری کردستان را در یک مقدمه و دوازده ماده به اتفاق آرا تصویب کرد.
این روند تاریخی، یک ویژگی اساسی داشت: استمرار دفاع از حقوق مردم کردستان در شرایط متغیر سیاسی.
از نخستین ماههای پس از انقلاب تا دوره سرکوب سراسری و تشکیل شورای ملی مقاومت، مسئله حقوق ملیتها در اسناد سیاسی مجاهدین و سپس شورا حضور داشت.
در این مسیر، حفظ تمامیت ارضی ایران و بهرسمیتشناختن خودمختاری داخلی کردستان، دو اصل پیوسته بودند.
همچنین مسئله رفع ستم مضاعف، از حقوق فرهنگی فراتر رفت و حوزههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی را دربرگرفت.
تصویب طرح در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، این مجموعه را در قالب سندی مشخص قرار داد.
اهمیت تاریخی آن، در توافق سیاسی بر سر یک راهحل مدون برای مسئله خودمختاری کردستان بود.
این توافق، همچنین بر جایگاه نهادهای منتخب مردم و مجلس مؤسسان آینده تأکید داشت.
به این ترتیب، طرح خودمختاری کردستان با دو سطح از حاکمیت مردم پیوند یافت: مشارکت مردم کردستان در اداره امور داخلی و مشارکت مردم سراسر ایران در تعیین ساختار سیاسی کشور.
۱۷ آبان ۱۳۶۲، حاصل پنج سال موضعگیری، مبارزه سیاسی، پیشنهاد صلح و مذاکره بود؛ روزی که خودمختاری کردستان در شورای ملی مقاومت ایران به یک طرح مصوب تبدیل شد.
اسناد تاریخی بخش سوم
| سند | تاریخ و منبع |
| برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای سازمان مجاهدین خلق ایران | ۲۷ اسفند ۱۳۵۷ |
| موضع درباره راهحل سیاسی مسئله کردستان | نشریه مجاهد شماره ۷، ۳۰ مهر ۱۳۵۸ |
| موضع درباره آتشبس و پایان جنگ کردستان | ۷ آبان ۱۳۵۸ |
| مصاحبه موسی خیابانی درباره حقوق ملیتها | نشریه مجاهد شماره ۹، ۱۴ آبان ۱۳۵۸ |
| تلگراف فوری مجاهدین به مجلس خبرگان | ۲۳ آبان ۱۳۵۸؛ انتشار در شماره ۱۱ مجاهد، ۲۸ آبان |
| پیام خمینی به مردم کردستان | ۲۶ آبان ۱۳۵۸ |
| پیشنهاد شورای ملی صلح کردستان | ۱۳ آذر ۱۳۵۸ |
| موضع درباره مذاکره با نمایندگان مردم کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۴، ۱۹ آذر ۱۳۵۸ |
| مواضع انتخاباتی مجاهدین درباره حقوق ملیتها | نشریه فوقالعاده مجاهد شماره ۲، ۵ اسفند ۱۳۵۸ |
| پیشنهاد مسعود رجوی برای حل مسئله کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۰۸، ۱۶ بهمن ۱۳۵۹ |
| برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت | ۵ مهر ۱۳۶۰، ماده پنجم |
| پیام مسعود رجوی درباره اصول خودمختاری کردستان | نشریه مجاهد شماره ۱۶۸، ۱۷ شهریور ۱۳۶۲ |
| تصویب طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان | شورای ملی مقاومت ایران، ۱۷ آبان ۱۳۶۲ |
| پیام مسعود رجوی درباره تصویب طرح | نشریه مجاهد شماره ۱۷۷، ۱۹ آبان ۱۳۶۲ |
| مصاحبه عبدالرحمن قاسملو درباره طرح خودمختاری | ۲۴ آذر ۱۳۶۲؛ بازتاب در نشریه مجاهد، ۲۲ دی ۱۳۶۲ |
پایان بخش سوم — از مطالبه تا تصویب
در بخش چهارم، متن طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان، ساختار حقوقی آن، اختیارات شورای عالی کردستان، جایگاه دولت مرکزی، حقوق زبانی و فرهنگی، آزادیهای دموکراتیک، توسعه اقتصادی و مادهواحده مربوط به مجلس مؤسسان، موضوع بررسی مستقل و مادهبهماده قرار میگیرند.
بخش چهارم
منشور یک ایران آزاد
کالبدشکافی طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان؛ از حاکمیت مردم تا پایان ستم مضاعف
فصل هجدهم
منشوری بر پایه حاکمیت مردم
فلسفه سیاسی و حقوقی طرح ۱۷ آبان ۱۳۶۲
هفدهم آبان ۱۳۶۲، در تاریخ مبارزه برای حقوق مردم کردستان ایران، روزی است که یک مطالبه دیرینه در قالب برنامهای مشخص برای اداره امور داخلی منطقه به تصویب رسید.
شورای ملی مقاومت ایران، پس از هفت ماه بررسی و مذاکره، طرح خودمختاری کردستان را در یک مقدمه و دوازده ماده به اتفاق آرا تصویب کرد. این طرح، مسئله کردستان را از زاویهای متفاوت با سیاست نظامی و امنیتی حکومت ولایت فقیه مطرح میکرد: حق مردم برای مشارکت در تصمیمگیری درباره سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود.
برای شناخت اهمیت این سند، تنها خواندن مواد دوازدهگانه کافی نیست. مقدمه طرح، بنیان سیاسی و حقوقی آن را روشن میکند.
این مقدمه بر دو اصل آزادی و استقلال استوار است؛ دو اصلی که در انقلاب ضدسلطنتی بهمن ۱۳۵۷ از خواستههای اساسی مردم ایران بودند.
اما آزادی، هنگامی معنای واقعی پیدا میکند که مردم بتوانند در تصمیمگیریهای مربوط به زندگی خود دخالت کنند. استقلال نیز هنگامی با حاکمیت مردم پیوند میخورد که قدرت سیاسی در انحصار یک فرد، یک نهاد انتصابی یا یک مرکز غیرپاسخگو قرار نگیرد.
مسئله خودمختاری کردستان، در این چارچوب، بخشی از مسئله بزرگتر دموکراسی در ایران بود.
از حاکمیت مردم تا اداره امور داخلی
در مقدمه طرح، مشارکت مردم در تصمیمگیریهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی از شرایط تحقق دموکراسی معرفی شده است.
این اصل، هسته اصلی سند را تشکیل میدهد.
مردم کردستان، مانند مردم دیگر مناطق ایران، تنها دریافتکنندگان تصمیمهای حکومت مرکزی نیستند. آنان حق دارند در تعیین نهادهای ادارهکننده منطقه، تدوین مقررات مربوط به امور داخلی و نظارت بر اجرای تصمیمها مشارکت داشته باشند.
در این برداشت، خودمختاری به معنای واگذاری امتیازی از سوی حکومت مرکزی نیست؛ بلکه ساختاری برای تحقق مشارکت مردم در اداره امور عمومی است.
تفاوت میان این دو برداشت بنیادی است.
حکومتی که اداره مناطق مختلف کشور را صرفاً از طریق مقامهای منصوب خود انجام میدهد، تصمیمگیری را در مرکز متمرکز میکند. در مقابل، ساختاری که نهادهای منتخب مردم منطقه را بهرسمیت میشناسد، بخشی از قدرت تصمیمگیری را در اختیار خود مردم قرار میدهد.
طرح ۱۷ آبان، بر مبنای برداشت دوم تنظیم شده است.
رفع ستم مضاعف؛ هدفی فراتر از اصلاح اداری
در مقدمه طرح، رفع ستم مضاعف از مردم کردستان یکی از اهداف صریح تصویب سند است.
این عبارت، اهمیت تاریخی دارد.
ستم مضاعف به وضعیتی اشاره میکند که در آن، مردم یک منطقه علاوه بر محدودیتها و ستمهایی که بر عموم مردم کشور تحمیل میشود، با تبعیضهایی مرتبط با هویت قومی، ملی، زبانی یا مذهبی خود نیز روبهرو هستند.
در کردستان، مسئله حقوق زبانی و فرهنگی، محرومیت اقتصادی، محدودیت مشارکت سیاسی و برخورد نظامی با مطالبات مردم، در شکلگیری این وضعیت نقش داشتهاند.
از همین رو، طرح خودمختاری تنها به ایجاد چند نهاد اداری محدود نشده است.
در مواد آن، حقوق زبانی، آزادیهای دموکراتیک، برابری حقوق زنان و مردان، منع تبعیض قومی و مذهبی، اختیارات اقتصادی و مشارکت در اداره کشور نیز پیشبینی شدهاند.
این گستردگی، نشان میدهد که هدف طرح، ایجاد ساختاری برای رفع مجموعهای از نابرابریها بوده است.
خودمختاری و تمامیت ارضی
یکی از موضوعات محوری مقدمه، پیوند میان خودمختاری کردستان و تمامیت ارضی ایران است.
در این سند، خودمختاری در چارچوب یک کشور واحد تعریف میشود.
دولت مرکزی همچنان مسئول دفاع ملی، سیاست خارجی و دیگر امور سراسری است. در مقابل، اداره امور داخلی کردستان در حدود تعیینشده به نهادهای خودمختاری سپرده میشود.
این تقسیم مسئولیت، دو سطح متفاوت از اداره کشور را بهرسمیت میشناسد: امور مشترک ملی و امور داخلی منطقه.
در نتیجه، خودمختاری در طرح شورای ملی مقاومت به معنای تشکیل کشوری مستقل یا ایجاد حاکمیتی جداگانه نیست.
این سند، ساختاری برای اداره امور داخلی کردستان در چارچوب ایران پیشنهاد میکند.
جایگاه دولت موقت
در مقدمه طرح، به برنامه شورای ملی مقاومت و وظایف دولت موقت آینده استناد شده است.
بر اساس این برنامه، پایاندادن به جنگ علیه مردم کردستان، اعلام خودمختاری در چارچوب تمامیت ارضی ایران و تلاش برای محو آثار جنگ، از وظایف دولت موقت شناخته شده بود.
بنابراین، طرح ۱۷ آبان تنها بیان یک موضع سیاسی نبود؛ در برنامه انتقالی شورای ملی مقاومت، جایگاهی اجرایی نیز داشت.
البته میان تصویب یک برنامه و اجرای آن تفاوت وجود دارد. طرح مصوب، تعهد سیاسی شورا درباره اقدامات دولت موقت آینده را بیان میکرد و به معنای تحقق عملی خودمختاری در سال ۱۳۶۲ نبود.
این تمایز برای شناخت دقیق جایگاه تاریخی سند ضروری است.
منشوری برای حل یک مسئله تاریخی
طرح خودمختاری کردستان در دورهای تصویب شد که حکومت ولایت فقیه همچنان بر ایران حاکم بود و درگیریهای کردستان پایان نیافته بود.
در چنین شرایطی، شورا برنامهای را تصویب کرد که بهجای برخورد نظامی، بر تقسیم اختیارات، مشارکت مردم و تضمین حقوق آنان استوار بود.
اهمیت این سند، در تبدیل اصول سیاسی به مقررات مشخص است.
از این نقطه به بعد، پرسش اصلی دیگر تنها این نبود که آیا مردم کردستان حق خودمختاری دارند؛ بلکه این بود که منطقه خودمختار چگونه تعیین میشود، چه نهادی قانونگذاری میکند، اختیارات دولت مرکزی چیست و حقوق مردم چگونه تضمین میشود.
دوازده ماده طرح، به این پرسشها پاسخ میدهند.
فصل نوزدهم
سرزمین و رأی مردم
ماده نخست؛ تعیین قلمرو خودمختاری از طریق همهپرسی
هر طرح خودمختاری، پیش از ورود به ساختار نهادهای سیاسی، با پرسشی بنیادی روبهرو است: قلمرو منطقه خودمختار چگونه تعیین میشود؟
این پرسش در کردستان ایران اهمیت ویژهای دارد.
کردستان تنها یک عنوان اداری نیست. جغرافیای تاریخی و فرهنگی مناطق کردنشین با تقسیمات رسمی استانها یکسان نیست و جمعیتهای مختلف نیز در بخشهایی از این جغرافیا در کنار یکدیگر زندگی میکنند.
طرح شورای ملی مقاومت در ماده نخست، برای تعیین قلمرو منطقه خودمختار، مراجعه به آرای عمومی مردم منطقه کردنشین کشور را پیشبینی کرده است.
این انتخاب، یکی از مهمترین ویژگیهای دموکراتیک سند است.
مرزهایی که مردم درباره آنها تصمیم میگیرند
در ماده نخست، منطقه خودمختار شامل تمامی کردستان ایران شناخته شده است؛ اما تعیین قلمرو جغرافیایی آن به مراجعه به آرای عمومی مردم منطقه کردنشین واگذار شده است.
این دو بخش، مکمل یکدیگرند.
بخش نخست، دامنه کلی خودمختاری را مشخص میکند. بخش دوم، تعیین حدود جغرافیایی آن را به رأی مردم پیوند میدهد.
بنابراین، سند یک نقشه ثابت و از پیش تحمیلشده ارائه نمیکند.
این موضوع اهمیت دارد؛ زیرا اختلاف درباره مرزهای اداری و جغرافیایی میتواند به منازعات سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
مراجعه به آرای عمومی، راهی برای قرار دادن اراده مردم در مرکز تصمیمگیری است.
چرا همهپرسی اهمیت دارد؟
در نظامهای متمرکز، تغییر تقسیمات اداری معمولاً در اختیار حکومت مرکزی قرار دارد.
اما در طرح خودمختاری کردستان، تعیین قلمرو منطقه به رأی مردم پیوند خورده است.
این رویکرد، مردم را از موضوع تصمیمگیری به صاحبان حق تصمیمگیری تبدیل میکند.
البته اجرای چنین اصلی به مقررات مشخصی نیاز دارد: تعیین محدوده رأیگیری، شرایط رأیدهندگان، تضمین آزادی انتخاب، نظارت بر روند رأیگیری و چگونگی رسیدگی به اختلافات.
متن ماده نخست، این جزئیات اجرایی را تعیین نکرده است. سند، اصل مراجعه به آرای عمومی را تثبیت میکند و تنظیم سازوکار عملی آن به مرحله اجرا مربوط میشود.
نباید جزئیاتی را که در سند نیامده است، به متن مصوب نسبت داد.
حقوق همه ساکنان منطقه
یکی از مسائل مهم در تعیین قلمرو خودمختاری، وضعیت جمعیتهای غیرکرد ساکن مناطق مورد بحث است.
ماده نخست، درباره تعیین قلمرو سخن میگوید. حقوق فرهنگی و زبانی ساکنان غیرکرد در ماده هفتم و برابری حقوق همه ساکنان در ماده هشتم مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین، ساختار پیشنهادی تنها بر هویت یک گروه جمعیتی تکیه ندارد؛ بلکه برای ساکنان منطقه، صرفنظر از تعلق قومی و مذهبی، حقوقی پیشبینی میکند.
این پیوند میان تعیین قلمرو و حقوق برابر ساکنان، برای جلوگیری از بازتولید تبعیض اهمیت بنیادی دارد.
خودمختاری، هنگامی با دموکراسی سازگار است که حقوق همه شهروندان منطقه را تضمین کند.
حق انتخاب، بنیان مشروعیت
ماده نخست، یکی از مهمترین اصول طرح را در خود دارد: مشروعیت تعیین قلمرو خودمختاری باید از رأی مردم به دست آید.
در این برداشت، مرزهای اداره منطقه نه با فرمان نظامی و نه صرفاً با تصمیم مقامهای مرکزی، بلکه با مشارکت مردم تعیین میشوند.
این اصل، پاسخی سیاسی به مسئلهای تاریخی است که سالها با اختلاف، سرکوب و درگیری همراه بوده است.
فصل بیستم
مجلس کردستان؛ قدرت از آن مردم
مواد دوم و سوم؛ قانونگذاری و اداره امور داخلی
خودمختاری بدون نهادهای منتخب و اختیارات واقعی، به عنوانی اداری محدود میشود.
مهمترین پرسش درباره هر ساختار خودمختار این است که چه کسی تصمیم میگیرد و چه نهادی مسئول اجرای تصمیمهاست.
مواد دوم و سوم طرح شورای ملی مقاومت، پاسخ این پرسش را ارائه میکنند.
در این مواد، شورای عالی کردستان بهعنوان نهاد قانونگذاری در امور داخلی منطقه خودمختار پیشبینی شده و اداره امور داخلی، جز حوزههای مشخص متعلق به دولت مرکزی، در صلاحیت نهادهای خودمختاری قرار گرفته است.
این دو ماده، ستون اصلی ساختار سیاسی طرح را تشکیل میدهند.
شورای عالی کردستان؛ نهادی انتخابی
در ماده دوم، نمایندگان شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد انتخاب میشوند.
رأیگیری باید عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی باشد.
هر یک از این ویژگیها اهمیت مستقلی دارد.
عمومیبودن رأی، مشارکت واجدان شرایط را تضمین میکند. مستقیمبودن رأی، رابطه میان انتخابکنندگان و نمایندگان را برقرار میسازد. مساویبودن رأی، برابری ارزش آرای شهروندان را بیان میکند و مخفیبودن آن، از آزادی انتخاب در برابر فشار و تهدید حمایت میکند.
در چنین ساختاری، مشروعیت شورای عالی کردستان از رأی مردم منطقه به دست میآید.
این نهاد، برخلاف مقامهای منصوب حکومت مرکزی، بر پایه انتخابات شکل میگیرد.
قانونگذاری در امور داخلی
شورای عالی کردستان در طرح مصوب، اختیار قانونگذاری در امور داخلی منطقه را دارد.
این اختیار، مهمترین تفاوت میان خودمختاری و اداره معمول محلی است.
یک اداره محلی ممکن است صرفاً مجری دستورها و مقرراتی باشد که در مرکز تصویب شدهاند. اما نهاد قانونگذاری منطقه خودمختار میتواند در محدوده اختیارات خود، مقررات لازم برای اداره امور داخلی را تصویب کند.
البته این اختیار نامحدود نیست.
ماده دوم تصریح میکند که قوانین عمومی جمهوری در منطقه خودمختار لازمالاجرا هستند و مصوبات شورای عالی کردستان نباید ناقض آنها باشند.
بنابراین، طرح میان قانونگذاری سراسری و قانونگذاری منطقهای رابطهای حقوقی برقرار میکند.
اداره امور داخلی؛ اصل صلاحیت منطقه
ماده سوم، اداره همه امور منطقه خودمختار را، بهاستثنای حوزههایی که در مواد بعدی در صلاحیت دولت مرکزی شناخته شدهاند، به نهادهای خودمختاری واگذار میکند.
اهمیت این ماده در شیوه تقسیم اختیارات است.
بهجای آنکه تنها چند وظیفه محدود برای منطقه فهرست شود، اصل اداره امور داخلی به نهادهای خودمختاری تعلق میگیرد و استثناهای مربوط به دولت مرکزی در مواد بعدی مشخص میشوند.
این ساختار، دامنه اختیارات منطقه را گسترش میدهد.
در نتیجه، خودمختاری تنها به فعالیت فرهنگی یا اداره چند نهاد محلی محدود نمیماند؛ بلکه مجموعه امور داخلی منطقه را دربرمیگیرد، مگر آنچه صریحاً در صلاحیت دولت مرکزی قرار گرفته است.
نظارت و مسئولیتپذیری
ماده سوم، تعیین عالیترین نهادهای اداره منطقه و نظارت بر فعالیت آنها را نیز به شورای عالی کردستان میسپارد.
این موضوع، رابطه میان قانونگذاری و اداره اجرایی منطقه را مشخص میکند.
شورای منتخب مردم، تنها نهادی برای تصویب مقررات نیست؛ بلکه در تعیین ساختار اداره منطقه و نظارت بر عملکرد آن نیز نقش دارد.
در چنین ساختاری، اداره امور داخلی به نهادی منتخب و پاسخگو پیوند میخورد.
این اصل، با فلسفه عمومی طرح درباره مشارکت مردم در تصمیمگیری هماهنگ است.
خودمختاری و خطر تمرکز قدرت
تجربه حکومتهای متمرکز نشان داده است که انحصار تصمیمگیری در مرکز، میتواند به نادیدهگرفتن نیازهای مناطق مختلف بینجامد.
در کردستان، این مسئله با مطالبات تاریخی مردم درباره اداره امور داخلی پیوند داشته است.
مواد دوم و سوم، برای پاسخ به همین مسئله تنظیم شدهاند.
با این حال، وجود نهاد منتخب بهتنهایی تضمینکننده دموکراسی نیست. آزادی انتخابات، امکان فعالیت احزاب و حق نظارت عمومی نیز اهمیت دارند.
طرح مصوب، این حقوق را در ماده هشتم پیشبینی کرده است.
به این ترتیب، قانونگذاری منطقهای با آزادیهای سیاسی و حقوق عمومی شهروندان ارتباط پیدا میکند.
از اداره متمرکز تا حاکمیت انتخابی
مواد دوم و سوم، مهمترین تغییر ساختاری پیشبینیشده در طرح خودمختاری را بیان میکنند.
در این ساختار، مردم کردستان از طریق نمایندگان منتخب خود در قانونگذاری و اداره امور داخلی مشارکت میکنند.
قدرت تصمیمگیری از انحصار مقامهای منصوب مرکزی خارج میشود و در حوزههای مشخص به نهادهای منتخب منطقه منتقل میگردد.
این انتقال، جوهر سیاسی خودمختاری در طرح ۱۷ آبان است.
فصل بیستویکم
امنیت مردم، نه سلطه نظامی
مواد چهارم و پنجم؛ انتظامات داخلی، دفاع ملی و مرز اختیارات
در تاریخ کردستان، مسئله امنیت همواره با مسئله قدرت سیاسی پیوند داشته است.
از نخستین ماههای پس از انقلاب ضدسلطنتی، حکومت خمینی برای برخورد با بحران کردستان از نیروهای نظامی و انتظامی استفاده کرد. فرمان مرداد ۱۳۵۸ درباره پاوه، یکی از اسناد روشن این سیاست بود.
در آن فرمان، حرکت ارتش و دیگر نیروهای مسلح با تجهیزات سنگین به سوی پاوه دستور داده شد.
اما در طرح خودمختاری کردستان، مسئله امنیت داخلی و دفاع ملی از یکدیگر تفکیک شده است.
این تفکیک، از مهمترین ویژگیهای مواد چهارم و پنجم سند به شمار میرود.
انتظامات داخلی؛ مسئولیت نهادهای خودمختاری
ماده چهارم، حفظ انتظامات داخلی منطقه خودمختار را بر عهده نهادهای خودمختاری قرار میدهد.
این نهادها اختیار دارند نیروی متناسب با وظایف انتظامی منطقه را سازمان دهند؛ البته با رعایت ماده دوم و مقررات مربوط به قانونگذاری.
اهمیت این ماده در آن است که حفظ نظم عمومی منطقه را به ساختار اداره داخلی کردستان پیوند میدهد.
در این چارچوب، انتظامات داخلی تنها از طریق نیروهایی که در خارج از ساختار خودمختاری تصمیم میگیرند، اداره نمیشود.
نهادهای منطقهای در سازماندهی نیروی انتظامی و حفظ نظم داخلی نقش مستقیم دارند.
این موضوع، بخشی از اختیارات واقعی خودمختاری است.
تفاوت نیروی انتظامی و ارتش
ماده پنجم، امور دفاع ملی و امنیت سراسری جمهوری را در صلاحیت دولت مرکزی قرار میدهد.
حراست از مرزها، حفظ تمامیت ارضی و دفاع از کشور از جمله مسئولیتهای دولت مرکزی هستند.
اما همین ماده تصریح میکند که ارتش در کردستان خودمختار، مانند دیگر مناطق ایران، حق دخالت در امور انتظامی داخلی را ندارد.
این حکم، مرزی روشن میان دو وظیفه برقرار میکند: دفاع از کشور در برابر تهدیدهای خارجی و حفظ نظم عمومی در داخل منطقه.
ارتش، نهادی برای دفاع ملی است.
نیروی انتظامی، مسئول حفظ نظم عمومی و اجرای وظایف قانونی مربوط به امنیت داخلی است.
در طرح ۱۷ آبان، این دو حوزه از یکدیگر جدا شدهاند.
اهمیت تاریخی منع دخالت ارتش
در منطقهای که سالها شاهد حضور نظامی و درگیری مسلحانه بوده است، منع دخالت ارتش در امور انتظامی داخلی اهمیت ویژهای دارد.
این اصل، با تجربه تاریخی مردم کردستان ارتباط مستقیم پیدا میکند.
مسئله حقوق سیاسی و فرهنگی مردم نباید بهطور خودکار به موضوع عملیات نظامی تبدیل شود.
اختلاف سیاسی، مطالبه خودمختاری و فعالیت قانونی احزاب، موضوعاتی هستند که در چارچوب حقوق شهروندی و نهادهای سیاسی بررسی میشوند.
حضور ارتش برای اداره این مسائل، مرز میان دفاع ملی و اداره جامعه را از میان میبرد.
ماده پنجم، این مرز را در ساختار پیشنهادی خودمختاری مشخص میکند.
دولت مرکزی؛ مسئول دفاع از همه ایران
طرح خودمختاری، دولت مرکزی را از مسئولیت دفاع ملی کنار نمیگذارد.
برعکس، ماده پنجم مسئولیت سیاست خارجی، امنیت سراسری و دفاع ملی را صریحاً در اختیار دولت مرکزی قرار میدهد.
این موضوع، یکی از پایههای حفظ یکپارچگی کشور در سند است.
کردستان خودمختار، در چارچوب ایران قرار دارد و دفاع از مرزهای کشور، مسئولیتی مشترک در سطح ملی است.
بنابراین، طرح میان اختیار منطقه در امور انتظامی داخلی و مسئولیت دولت مرکزی در دفاع ملی، تقسیم کاری مشخص برقرار میکند.
امنیت و حقوق شهروندان
امنیت در یک جامعه دموکراتیک، تنها به معنای نبود درگیری مسلحانه نیست.
امنیت شهروندان با آزادیهای سیاسی، برابری در برابر قانون و پاسخگویی نهادهای مسئول پیوند دارد.
در طرح خودمختاری کردستان، این ارتباط از کنار هم قرار گرفتن مواد چهارم، پنجم، هشتم و نهم آشکار میشود.
ماده چهارم به سازماندهی انتظامات داخلی میپردازد. ماده پنجم حدود وظایف ارتش را تعیین میکند. ماده هشتم آزادیهای دموکراتیک را تضمین میکند و ماده نهم، نیروهای انتظامی را تابع مقررات قضایی میشناسد.
این مجموعه، نشان میدهد که اختیار انتظامی منطقه در چارچوب قانون تعریف شده است.
خودمختاری، به معنای آزادی نیروهای انتظامی از نظارت حقوقی نیست.
پایان حکومت نظامی بر مسئله سیاسی
یکی از پیامهای بنیادی مواد چهارم و پنجم، پایاندادن به برخورد نظامی با مسئلهای است که ریشه سیاسی و اجتماعی دارد.
مردم کردستان برای برخورداری از حقوق خود، به ساختار سیاسی پاسخگو، آزادی فعالیت مدنی و امکان مشارکت در اداره امور نیاز دارند.
طرح ۱۷ آبان، مسئله امنیت داخلی را در چارچوب نهادهای خودمختاری قرار میدهد و دفاع ملی را در صلاحیت دولت مرکزی حفظ میکند.
این تفکیک، یکی از ارکان ساختار پیشنهادی خودمختاری است.
فصل بیستودوم
اقتصاد در خدمت مردم
ماده ششم؛ منابع طبیعی، بودجه و اختیارات اقتصادی کردستان
هیچ خودمختاری پایداری بدون اختیارات اقتصادی واقعی شکل نمیگیرد.
اداره امور داخلی منطقه، هنگامی معنا پیدا میکند که نهادهای منتخب مردم بتوانند درباره بخشی از مسائل اقتصادی و توسعهای منطقه تصمیم بگیرند.
ماده ششم طرح شورای ملی مقاومت، به همین موضوع اختصاص دارد.
این ماده، میان امور اقتصادی سراسری و امور اقتصادی داخلی منطقه تقسیم مسئولیت میکند.
اهمیت آن در پیوند میان خودمختاری سیاسی و امکان اداره اقتصادی منطقه است.
امور اقتصادی سراسری
بر اساس ماده ششم، تجارت خارجی، گمرکات، نظام پولی و مالی کشور، وظایف بانک مرکزی و تنظیم بودجه عمومی در صلاحیت دولت مرکزی قرار دارند.
همچنین برنامههای اقتصادی دارای اهمیت سراسری یا نیازمند سرمایهگذاریهای کلان، از مسئولیتهای دولت مرکزی محسوب میشوند.
این تقسیمبندی، بر حفظ ساختار اقتصادی مشترک کشور استوار است.
در طرح مصوب، کردستان خودمختار دارای نظام پولی مستقل یا سیاست تجاری خارجی جداگانه نیست.
امور کلان اقتصادی در سطح ملی اداره میشوند.
این موضوع با اصل یکپارچگی کشور در مقدمه طرح هماهنگ است.
اختیار اداره اقتصاد داخلی
در مقابل، ماده ششم اداره دیگر امور اقتصادی منطقه خودمختار را در صلاحیت نهادهای خودمختاری قرار میدهد.
این حکم، دامنه مهمی از اختیارات را برای ساختار منطقهای پیشبینی میکند.
اداره امور اقتصادی داخلی، با مسائل زندگی روزمره مردم ارتباط دارد: فعالیتهای تولیدی، خدمات عمومی، نیازهای اقتصادی منطقه و برنامههای توسعه محلی.
البته متن ماده ششم، فهرست تفصیلی این فعالیتها را ارائه نمیکند.
بنابراین، نباید اختیارات اجرایی مشخصی را که در سند نیامده، به آن نسبت داد.
اصل مصوب روشن است: امور اقتصادی سراسری در صلاحیت دولت مرکزی قرار دارند و اداره سایر امور اقتصادی منطقه به نهادهای خودمختاری سپرده میشود.
منابع طبیعی و ثروتهای عمومی
یکی از موضوعات مهم ماده ششم، بهرهبرداری از منابع طبیعی و ثروتهای عمومی است.
در متن مصوب، بهرهبرداری از منابع و ثروتهایی که اهمیت سراسری دارند، در صلاحیت دولت مرکزی قرار گرفته است.
این بهرهبرداری باید به نفع همه مردم ایران انجام شود.
نهادهای خودمختاری کردستان نیز در بهرهبرداری از این منابع با دولت مرکزی همکاری میکنند.
این حکم، دو موضوع را در کنار یکدیگر قرار میدهد: تعلق منابع دارای اهمیت ملی به مجموعه کشور و مشارکت نهادهای منطقهای در اداره امور مربوط به آنها.
در نتیجه، منابع طبیعی در طرح مصوب نه دارایی انحصاری حکومت مرکزی برای بهرهبرداری بدون توجه به مردم منطقه معرفی شدهاند و نه بهطور کامل در اختیار مستقل نهادهای خودمختاری قرار گرفتهاند.
متن، تقسیم مسئولیت و همکاری را پیشبینی میکند.
توسعه نامتوازن و ستم مضاعف
مسئله اقتصادی کردستان را نمیتوان از تاریخ توسعه نامتوازن در ایران جدا کرد.
تمرکز سرمایهگذاریها، امکانات زیربنایی و فرصتهای اقتصادی در برخی مناطق کشور، در کنار محرومیت مناطق دیگر، یکی از زمینههای نابرابری اجتماعی بوده است.
در کردستان، این مسئله با مطالبات تاریخی حقوق سیاسی و فرهنگی پیوند داشته است.
از همین رو، ماده ششم باید در ارتباط با ماده یازدهم خوانده شود.
ماده ششم حدود اختیارات اقتصادی را تعیین میکند؛ ماده یازدهم به مسئولیت دولت مرکزی برای جبران عقبماندگی منطقه میپردازد.
این دو ماده، مکمل یکدیگرند.
خودمختاری بدون وابستگی کامل اداری
در ساختاری که تمام تصمیمهای اقتصادی از مرکز گرفته میشود، نهادهای محلی حتی برای پاسخ به نیازهای مشخص منطقه نیز با محدودیت روبهرو میشوند.
ماده ششم، برای تغییر این وضعیت، حوزهای از اداره اقتصادی را به نهادهای خودمختاری اختصاص میدهد.
این اختیار، بخشی از معنای عملی خودمختاری است.
مردم منطقه از طریق نهادهای منتخب خود در اداره امور اقتصادی داخلی نقش پیدا میکنند، در حالی که سیاستهای کلان اقتصادی کشور همچنان در سطح ملی تنظیم میشوند.
عدالت اقتصادی و وحدت ملی
در طرح ۱۷ آبان، خودمختاری اقتصادی با جدایی اقتصادی از کشور یکسان نیست.
هدف، ایجاد ساختاری است که در آن نیازهای منطقهای و منافع عمومی کشور در کنار یکدیگر قرار گیرند.
دولت مرکزی مسئول امور اقتصادی سراسری است و نهادهای خودمختاری مسئول اداره حوزههای داخلی منطقه هستند.
این تقسیم مسئولیت، هنگامی به رفع ستم مضاعف کمک میکند که با توسعه متوازن، شفافیت و پاسخگویی همراه باشد.
ماده ششم، چارچوب حقوقی این تقسیم مسئولیت را ارائه میکند.
فصل بیستوسوم
زبان مادری؛ حق انکارناپذیر
ماده هفتم؛ آموزش، فرهنگ و هویت در کردستان خودمختار
زبان، تنها وسیله ارتباط میان انسانها نیست.
زبان، حامل تاریخ، فرهنگ، ادبیات، خاطره جمعی و تجربه نسلهای یک جامعه است. محرومکردن مردم از حق آموزش و استفاده رسمی از زبان مادری، تنها محدودکردن یک ابزار ارتباطی نیست؛ محدودکردن بخشی از حیات فرهنگی و اجتماعی آنان است.
در مسئله کردستان، حق زبان کردی همواره از مطالبات مهم مردم بوده است.
ماده هفتم طرح خودمختاری کردستان، این حق را بهصورت مشخص در ساختار پیشنهادی منطقه خودمختار قرار میدهد.
زبان کردی؛ زبان رسمی تدریس
در ماده هفتم، زبان کردی بهعنوان زبان رسمی تدریس و مکاتبه داخلی منطقه خودمختار شناخته شده است.
همچنین حق آموزش به زبان کردی در تمام مراحل تحصیلی برای ساکنان منطقه بهرسمیت شناخته میشود.
اهمیت این حکم در آن است که زبان کردی تنها موضوع فعالیتهای فرهنگی آزاد نیست؛ بلکه جایگاهی رسمی در نظام آموزشی و اداری منطقه پیدا میکند.
آموزش به زبان مادری، یکی از مهمترین ابزارهای انتقال دانش و فرهنگ میان نسلهاست.
هنگامی که زبان مردم در نظام آموزشی جایگاه رسمی داشته باشد، امکان استفاده از آن در آموزش و تولید دانش نیز گسترش مییابد.
این حق، در طرح ۱۷ آبان بهصراحت پیشبینی شده است.
زبان فارسی؛ پیوند مشترک سراسری
ماده هفتم، در کنار بهرسمیتشناختن زبان کردی، جایگاه زبان فارسی را نیز حفظ میکند.
بر اساس متن مصوب، فارسی در منطقه خودمختار، مانند دیگر مناطق ایران، زبان رسمی است و همراه با کردی در مدارس آموزش داده میشود.
همچنین مکاتبات ادارات منطقه با دولت مرکزی و دیگر مناطق ایران به زبان فارسی انجام میشود.
این ساختار، دو نیاز را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
نخست، حق مردم کردستان برای آموزش و مکاتبه داخلی به زبان کردی.
دوم، وجود زبان مشترک برای ارتباط اداری و سیاسی میان بخشهای مختلف کشور.
در این برداشت، حقوق زبانی مردم کردستان با پیوند آنان به ساختار مشترک ایران تعارض ندارد.
حقوق زبانی ساکنان غیرکرد
یکی از بخشهای مهم ماده هفتم، به حقوق ساکنان غیرکرد منطقه اختصاص دارد.
در متن طرح، آزادی اشاعه فرهنگ و حق آموزش به زبان خود برای این ساکنان نیز بهرسمیت شناخته شده است.
این حکم، اهمیت اصولی دارد.
خودمختاری کردستان، در این سند، به معنای جایگزینکردن یک تبعیض زبانی با تبعیضی دیگر نیست.
همه ساکنان منطقه، صرفنظر از تعلق قومی، باید از حقوق فرهنگی خود برخوردار باشند.
این اصل، با ماده هشتم درباره منع تبعیض قومی و مذهبی هماهنگ است.
زبان و برابری فرصتها
حقوق زبانی با برابری اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.
هنگامی که زبان مادری در آموزش و اداره امور عمومی جایگاهی ندارد، بخشی از شهروندان با محدودیتهایی روبهرو میشوند که دیگران تجربه نمیکنند.
بهرسمیتشناختن زبان کردی در طرح خودمختاری، پاسخی به این نابرابری است.
اما اجرای این حق به امکانات آموزشی، تربیت معلم، تهیه منابع درسی و سازماندهی اداری نیاز دارد.
ماده هفتم، اصل حق را تثبیت میکند؛ جزئیات اجرایی این امور در متن مصوب تعیین نشدهاند.
این تفاوت میان اصل حقوقی و برنامه اجرایی، در بررسی سند اهمیت دارد.
هویت کردی و تعلق به ایران
یکی از مهمترین پیامهای ماده هفتم، سازگاری هویت فرهنگی کردی با تعلق به ایران است.
در این ساختار، مردم کردستان میتوانند زبان و فرهنگ خود را حفظ و گسترش دهند و در همان حال، در ساختار سیاسی و اجتماعی مشترک کشور مشارکت داشته باشند.
حفظ تنوع فرهنگی، در این برداشت، تهدیدی برای وحدت ملی نیست.
برعکس، بهرسمیتشناختن حقوق فرهنگی، یکی از پایههای وحدتی است که بر رضایت و مشارکت مردم استوار باشد.
پایان تبعیض زبانی
ماده هفتم، از روشنترین مواد طرح درباره رفع ستم مضاعف است.
این ماده، زبان کردی را در آموزش و مکاتبات داخلی بهرسمیت میشناسد، جایگاه زبان فارسی را حفظ میکند و حقوق زبانی ساکنان غیرکرد را نیز مورد توجه قرار میدهد.
در نتیجه، حقوق زبانی در این سند بر پایه انحصار یک هویت فرهنگی تنظیم نشده است.
اصل بنیادین، برخورداری مردم از حق آموزش و حفظ فرهنگ خود در چارچوب کشور مشترک است.
فصل بیستوچهارم
آزادی برای همه، تبعیض علیه هیچکس
ماده هشتم؛ حقوق بشر، آزادیهای سیاسی و برابری زنان و مردان
خودمختاری، بدون آزادیهای دموکراتیک، نمیتواند پاسخ کاملی به مسئله ستم مضاعف باشد.
اگر اداره امور داخلی به نهادهای منطقهای سپرده شود، اما مردم از آزادی بیان، حق فعالیت سیاسی، آزادی عقیده و برابری حقوق برخوردار نباشند، تمرکز قدرت تنها از سطحی به سطح دیگر منتقل میشود.
ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، به همین مسئله پاسخ میدهد.
این ماده، از گستردهترین و مهمترین مواد سند است؛ زیرا حقوق عمومی همه ساکنان منطقه را موضوع خود قرار میدهد.
حقوق بشر؛ مبنای آزادیهای عمومی
در ماده هشتم، حقوق و آزادیهای مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقهای بینالمللی مربوط به آن مورد استناد قرار گرفتهاند.
این ارجاع، اهمیت ویژهای دارد.
طرح خودمختاری، حقوق مردم منطقه را تنها بر اساس تصمیم نهادهای محلی تعریف نمیکند؛ بلکه آنها را به اصول شناختهشده حقوق بشر پیوند میدهد.
آزادی عقیده و بیان، آزادی مطبوعات، آزادی مذهب و حق فعالیت سیاسی، از جمله حقوقی هستند که در این ماده پیشبینی شدهاند.
این حقوق، به همه ساکنان منطقه تعلق دارند.
آزادی احزاب و سازمانهای سیاسی
یکی از مهمترین حقوق مطرحشده در ماده هشتم، آزادی تشکیل و فعالیت احزاب و سازمانهای سیاسی است.
این اصل، برای ساختار خودمختاری اهمیت بنیادی دارد.
شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد تشکیل میشود. اما انتخابات آزاد بدون امکان فعالیت احزاب، سازمانهای سیاسی و جریانهای فکری مختلف، معنای کامل خود را پیدا نمیکند.
مردم باید بتوانند دیدگاههای متفاوت را بشنوند، سازمان سیاسی تشکیل دهند و در رقابتهای انتخاباتی مشارکت کنند.
از این رو، آزادی احزاب و انتخابات آزاد، دو بخش مکمل ساختار دموکراتیک خودمختاری هستند.
اتحادیهها، شوراها و تشکلهای اجتماعی
ماده هشتم، آزادی تشکیل اتحادیهها و شوراهای کارگری، دهقانی و صنفی و انجمنهای دموکراتیک را نیز پیشبینی میکند.
این بخش از سند، مشارکت مردم را از عرصه انتخابات فراتر میبرد.
کارگران، کشاورزان، صاحبان مشاغل و گروههای اجتماعی مختلف، برای دفاع از حقوق خود به تشکلهای مستقل نیاز دارند.
در یک جامعه دموکراتیک، مشارکت سیاسی تنها به رأیدادن در انتخابات محدود نیست.
مردم از طریق نهادهای مدنی، اتحادیهها و تشکلهای اجتماعی نیز در تصمیمگیریها و دفاع از منافع خود نقش دارند.
طرح ۱۷ آبان، این حقوق را در ساختار خودمختاری بهرسمیت میشناسد.
آزادی مذهب و عقیده
کردستان ایران، از نظر مذهبی و فرهنگی، جامعهای متنوع است.
در چنین جامعهای، آزادی مذهب و عقیده از ارکان برابری شهروندان به شمار میرود.
ماده هشتم، این آزادی را در کنار دیگر حقوق دموکراتیک تضمین میکند.
اهمیت این اصل در آن است که برخورداری از حقوق شهروندی نباید به اعتقاد مذهبی یا تعلق به یک مذهب خاص وابسته باشد.
حکومت ولایت فقیه، با قرار دادن یک ساختار مذهبی مشخص در رأس قدرت سیاسی، مسئله برابری مذهبی را به یکی از موضوعات بنیادی حقوق شهروندی تبدیل کرده است.
در مقابل، ماده هشتم طرح خودمختاری، آزادی مذهب و منع تبعیض مذهبی را در شمار حقوق ساکنان منطقه قرار میدهد.
زنان؛ برابری بدون استثنا
یکی از بخشهای تعیینکننده ماده هشتم، تصریح به برابری حقوق زنان و مردان است.
در متن مصوب، همه ساکنان کردستان، اعم از زن و مرد، باید بدون تبعیض جنسیتی از حقوق اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی برخوردار باشند.
این حکم، مسئله حقوق زنان را به بخشی جداییناپذیر از ساختار خودمختاری تبدیل میکند.
زنان کردستان، علاوه بر محدودیتها و تبعیضهایی که در ساختار سیاسی و اجتماعی کشور وجود دارد، با مسائل ناشی از محرومیت منطقهای نیز روبهرو بودهاند.
رفع ستم مضاعف، بدون تضمین برابری حقوق زنان، ناقص میماند.
در طرح ۱۷ آبان، حقوق زنان به موضوعی فرعی یا موکول به آینده تبدیل نشده است؛ بلکه در متن اصلی سند جای دارد.
منع تبعیض قومی، نژادی و مذهبی
ماده هشتم، تبعیض قومی، نژادی و مذهبی را نیز نفی میکند.
این موضوع، یکی از مهمترین معیارهای دموکراتیکبودن ساختار خودمختاری است.
حقوق مردم کردستان، نباید به محرومیت دیگر ساکنان منطقه منجر شود.
همه شهروندان، با هر تعلق قومی و مذهبی، از حقوق برابر برخوردارند.
در نتیجه، خودمختاری در این سند، بر مبنای برتری یک گروه بر گروه دیگر تعریف نشده است.
هدف، پایاندادن به تبعیض و ایجاد ساختاری برای مشارکت برابر همه ساکنان منطقه است.
آزادی انتخاب شغل و محل اقامت
در ماده هشتم، آزادی انتخاب شغل و محل اقامت نیز پیشبینی شده است.
این حقوق، با آزادی فردی و برابری اجتماعی ارتباط دارند.
شهروندان نباید به سبب تعلق قومی، مذهبی یا سیاسی از انتخاب محل زندگی و فعالیت اقتصادی محروم شوند.
این اصل، در منطقهای که با تنوع جمعیتی و جابهجاییهای ناشی از درگیریهای سیاسی و نظامی روبهرو بوده، اهمیت ویژهای دارد.
خودمختاری دموکراتیک یا تمرکز قدرت محلی؟
یکی از پرسشهای مهم درباره هر ساختار خودمختار این است که آیا انتقال اختیارات به منطقه، به گسترش آزادی مردم منجر میشود یا تنها قدرت را در اختیار نهادهای جدیدی قرار میدهد؟
ماده هشتم، معیار پاسخ به این پرسش را روشن میکند.
آزادی احزاب، مطبوعات، عقیده، تشکلهای اجتماعی و برابری حقوق، از شرایط اساسی ساختار دموکراتیک هستند.
بدون این حقوق، نهادهای منطقهای نیز میتوانند به ساختارهایی غیرپاسخگو تبدیل شوند.
طرح شورای ملی مقاومت، با گنجاندن این حقوق در متن مصوب، خودمختاری را به آزادیهای عمومی پیوند داده است.
حقوق بشر؛ مرز مشترک همه شهروندان
ماده هشتم، از نظر دامنه حقوقی، یکی از مهمترین بخشهای طرح ۱۲ مادهای است.
این ماده، نشان میدهد که رفع ستم مضاعف تنها به حقوق یک گروه قومی محدود نیست.
زنان و مردان، پیروان مذاهب مختلف، اعضای احزاب و سازمانهای سیاسی، کارگران، کشاورزان و دیگر گروههای اجتماعی، همگی در چارچوب حقوق عمومی سند قرار دارند.
از این منظر، خودمختاری کردستان در طرح ۱۷ آبان، با برابری شهروندی و حقوق بشر پیوندی مستقیم دارد.
فصل بیستوپنجم
عدالت، زیر یک قانون
ماده نهم؛ نظام قضایی واحد و مسئولیت نیروهای انتظامی
در هر ساختار سیاسی، یکی از مهمترین معیارهای حاکمیت قانون، جایگاه دستگاه قضایی است.
خودمختاری منطقهای، مسئلهای مهم را پیش میکشد: رابطه میان قوانین سراسری کشور و مقررات مصوب نهادهای منطقهای چگونه تنظیم میشود؟
ماده نهم طرح شورای ملی مقاومت، به این پرسش پاسخ میدهد.
در این ماده، نظام قضایی جمهوری واحد شناخته شده است. دادگاههای منطقه خودمختار کردستان نیز بر اساس قوانین جمهوری و قوانین مصوب شورای عالی کردستان به دعاوی رسیدگی میکنند.
این ساختار، میان وحدت نظام قضایی و قانونگذاری منطقهای ارتباط برقرار میکند.
نظام قضایی واحد
ماده نهم، برای کردستان خودمختار یک نظام قضایی کاملاً مستقل و جدا از کشور پیشبینی نمیکند.
نظام قضایی در سطح جمهوری واحد باقی میماند.
این اصل، با ساختار عمومی طرح درباره حفظ یکپارچگی کشور هماهنگ است.
در عین حال، دادگاههای منطقه موظفاند قوانین مصوب شورای عالی کردستان را نیز در چارچوب صلاحیت قانونی آنها اجرا کنند.
بنابراین، وحدت نظام قضایی به معنای نادیدهگرفتن قانونگذاری منطقهای نیست.
جایگاه قوانین شورای عالی کردستان
بر اساس ماده دوم، شورای عالی کردستان اختیار قانونگذاری در امور داخلی منطقه را دارد.
ماده نهم، اجرای این قوانین را در نظام قضایی پیشبینی میکند.
این پیوند اهمیت بنیادی دارد.
اگر نهاد منتخب منطقه اختیار تصویب مقررات داشته باشد، اما این مقررات در نظام قضایی هیچ جایگاهی نداشته باشند، قانونگذاری منطقهای بخش مهمی از اثر عملی خود را از دست میدهد.
ماده نهم، این ارتباط را برقرار میکند.
در نتیجه، قوانین مصوب شورای عالی کردستان، در محدوده صلاحیت قانونی خود، بخشی از مبنای رسیدگی دادگاههای منطقه خواهند بود.
نیروی انتظامی در برابر قانون
بخش دوم ماده نهم، به نیروهای انتظامی منطقه خودمختار اختصاص دارد.
در این بخش، نیروهای انتظامی کردستان همانند نیروهای انتظامی دیگر نقاط کشور، ضابط دادگستری شناخته شدهاند.
آنان موظفاند احکام، دستورها و قرارهای مراجع قضایی را اجرا کنند.
این حکم، مرز مهمی برای اختیارات انتظامی منطقه تعیین میکند.
نیروی انتظامی، حتی هنگامی که در چارچوب ساختار خودمختاری سازمان یافته باشد، خارج از نظام قضایی عمل نمیکند.
وظیفه آن، اجرای قانون و دستورهای مراجع قضایی است.
اهمیت نظارت قضایی
در تاریخ سرکوب سیاسی، یکی از خطرناکترین وضعیتها هنگامی پدید میآید که نیروهای مسلح و انتظامی خود را فراتر از قانون بدانند.
بازداشت خودسرانه، برخورد بدون نظارت قضایی و استفاده از قدرت انتظامی برای سرکوب مخالفان سیاسی، از پیامدهای چنین وضعیتی است.
ماده نهم، با قرار دادن نیروهای انتظامی در جایگاه ضابط دادگستری، بر تابعیت آنان از نظام قضایی تأکید میکند.
البته متن ماده، همه تضمینهای لازم برای استقلال قضایی یا حقوق متهمان را بهتفصیل بیان نکرده است.
این موضوعات، در چارچوب حقوق عمومی و قوانین آینده کشور نیازمند تنظیم دقیق هستند.
اما اصل مصوب روشن است: نیروهای انتظامی منطقه، قدرتی مستقل از قانون و دادگاهها ندارند.
قانون واحد، حقوق برابر
ماده نهم، رابطه میان وحدت کشور و خودمختاری منطقهای را در حوزه قضایی مشخص میکند.
نظام قضایی واحد باقی میماند و قوانین منطقهای نیز در حدود صلاحیت خود اجرا میشوند.
این ساختار، با هدف ایجاد رابطهای حقوقی میان دولت مرکزی و نهادهای خودمختاری تنظیم شده است.
در نهایت، ارزش چنین ساختاری به اجرای برابر قانون و تضمین حقوق همه شهروندان وابسته است.
فصل بیستوششم
پایان دخالتهای یکجانبه
ماده دهم؛ مرز اختیارات دولت مرکزی و نهادهای خودمختاری
یکی از مهمترین مشکلات ساختارهای متمرکز، دخالت پیوسته نهادهای مرکزی در اموری است که مستقیماً به زندگی مردم مناطق مختلف مربوط میشود.
در چنین ساختاری، حتی هنگامی که نهادهای محلی وجود دارند، اختیارات آنها میتواند با تصمیم مقامهای مرکزی محدود یا بیاثر شود.
ماده دهم طرح خودمختاری کردستان، برای تنظیم رابطه میان دولت مرکزی و نهادهای خودمختاری تدوین شده است.
این ماده، بر احترام متقابل به حدود صلاحیتها تأکید میکند.
دو سطح اداره کشور
در طرح ۱۷ آبان، امور کشور به دو حوزه تقسیم شدهاند.
بخشی از مسئولیتها، مانند دفاع ملی، روابط خارجی و امور کلان اقتصادی، در صلاحیت دولت مرکزی قرار دارند.
بخش دیگر، شامل امور داخلی منطقه، در صلاحیت نهادهای خودمختاری است.
ماده دهم، نحوه رابطه این دو سطح را مشخص میکند.
نهادهای خودمختاری حق دخالت در امور اختصاصی دولت مرکزی را ندارند.
در مقابل، دولت مرکزی و نهادهای اجرایی آن نیز از دخالت در امور اختصاصی ساختار خودمختاری منع شدهاند.
این رابطه، دوطرفه است.
خودمختاری؛ اختیاری که نباید بیاثر شود
اگر دولت مرکزی بتواند در هر زمان، تصمیم نهادهای منطقهای را کنار بگذارد و خود مستقیماً در امور داخلی دخالت کند، خودمختاری معنای عملی خود را از دست میدهد.
از همین رو، ماده دهم تنها به تعیین اختیارات بسنده نکرده است.
این ماده، دخالت دولت مرکزی در حوزه اختصاصی نهادهای خودمختاری را ممنوع میکند.
این ممنوعیت، یکی از مهمترین تضمینهای ساختاری خودمختاری است.
البته نحوه رسیدگی به اختلاف احتمالی میان دو سطح حکومت در متن این ماده بهتفصیل تعیین نشده است.
اما اصل تفکیک صلاحیتها بهروشنی در آن وجود دارد.
همکاری بهجای تقابل
ماده دهم، علاوه بر منع دخالت، بر همکاری متقابل نیز تأکید دارد.
نهادهای خودمختاری موظفاند دولت مرکزی را در اجرای مسئولیتهای قانونی آن در منطقه یاری کنند.
دولت مرکزی نیز باید نهادهای خودمختاری را در انجام وظایفشان کمک کند.
این بخش از ماده، نشان میدهد که طرح بر تقابل دائمی میان مرکز و منطقه استوار نیست.
هدف، تنظیم رابطهای است که در آن هر سطح از اداره کشور مسئولیتهای مشخصی داشته باشد و اجرای وظایف عمومی از طریق همکاری انجام شود.
وحدت ملی و تقسیم قدرت
یکی از ویژگیهای طرح شورای ملی مقاومت، قرار دادن وحدت ملی در کنار تقسیم اختیارات است.
در این برداشت، وحدت کشور مستلزم تمرکز همه تصمیمها در یک مرکز نیست.
امور مشترک ملی در سطح سراسری اداره میشوند و امور داخلی منطقه به نهادهای منتخب مردم سپرده میشوند.
این تقسیم قدرت، هنگامی معنا پیدا میکند که هر دو طرف حدود قانونی مسئولیتهای یکدیگر را رعایت کنند.
ماده دهم، چارچوب این رابطه را ارائه میکند.
پایان انحصار تصمیمگیری
اهمیت تاریخی ماده دهم در آن است که برای اداره کردستان، رابطهای متفاوت با ساختار فرماندهی یکجانبه از مرکز پیشبینی میکند.
در این ساختار، نهادهای منتخب منطقه از حوزهای مشخص از اختیار برخوردارند.
دولت مرکزی، مسئولیتهای سراسری خود را حفظ میکند، اما در امور اختصاصی منطقه دخالت نمیکند.
این اصل، از پایههای اصلی خودمختاری واقعی است.
فصل بیستوهفتم
عدالت در تقسیم ثروت
ماده یازدهم؛ مسئولیت دولت مرکزی در جبران عقبماندگی کردستان
ستم مضاعف تنها در محدودیتهای سیاسی، فرهنگی و زبانی آشکار نمیشود.
نابرابری اقتصادی، محرومیت از امکانات توسعه و توزیع نامتوازن منابع عمومی نیز میتوانند بخشی از ساختار تبعیض باشند.
در کردستان، مسئله توسعه اقتصادی با تاریخ مطالبات سیاسی مردم پیوند داشته است.
ماده یازدهم طرح خودمختاری کردستان، به همین موضوع اختصاص دارد.
در این ماده، دولت مرکزی موظف شده است برای رفع عقبماندگی منطقه خودمختار کردستان، سهم بیشتری از درآمدهای عمومی کشور را اختصاص دهد.
برابری حقوق و نابرابری امکانات
برخورداری برابر از حقوق، هنگامی با عدالت اجتماعی پیوند پیدا میکند که نابرابریهای انباشتهشده نیز مورد توجه قرار گیرند.
دو منطقه ممکن است از نظر حقوقی دارای جایگاهی برابر باشند، اما از نظر امکانات آموزشی، بهداشتی، اقتصادی و زیربنایی در شرایط یکسان قرار نداشته باشند.
در چنین وضعیتی، تقسیم کاملاً مساوی منابع عمومی لزوماً به کاهش فاصله موجود منجر نمیشود.
ماده یازدهم، بر همین تفاوت تأکید دارد.
در متن مصوب، تخصیص سهم بیشتر به مناطق عقبافتاده، بخشی از مسئولیت دولت مرکزی برای توسعه کشور شناخته شده است.
جبران محرومیت؛ مسئولیت ملی
در طرح خودمختاری، رفع عقبماندگی اقتصادی کردستان تنها بر عهده نهادهای منطقهای گذاشته نشده است.
دولت مرکزی نیز مسئولیت مستقیم دارد.
این موضوع، با ساختار اقتصادی طرح هماهنگ است.
بر اساس ماده ششم، بودجه عمومی و امور کلان اقتصادی در صلاحیت دولت مرکزی قرار دارند.
بنابراین، دولت مرکزی باید از اختیارات و منابع سراسری خود برای رفع محرومیتهای منطقهای استفاده کند.
ماده یازدهم، این مسئولیت را بهصراحت بیان میکند.
توسعه؛ فراتر از ساختوساز
رفع عقبماندگی اقتصادی تنها به اجرای چند پروژه عمرانی محدود نیست.
توسعه پایدار با آموزش، بهداشت، اشتغال، زیرساختها، خدمات عمومی و امکان مشارکت مردم در تصمیمگیریهای اقتصادی ارتباط دارد.
البته ماده یازدهم، فهرست پروژهها یا سهم عددی بودجه کردستان را تعیین نکرده است.
بنابراین، نمیتوان از این ماده درصد مشخصی برای تخصیص بودجه یا برنامهای تفصیلی برای سرمایهگذاری استخراج کرد.
آنچه در سند وجود دارد، یک تعهد روشن است: دولت مرکزی باید سهم بیشتری از درآمدهای عمومی را برای جبران عقبماندگی منطقه اختصاص دهد.
پیوند عدالت اقتصادی و خودمختاری
ماده یازدهم در کنار ماده ششم، دو بخش مکمل برنامه اقتصادی خودمختاری را تشکیل میدهد.
ماده ششم، اختیارات اقتصادی دولت مرکزی و نهادهای منطقهای را مشخص میکند.
ماده یازدهم، مسئولیت دولت مرکزی برای جبران نابرابریهای توسعهای را مورد تأکید قرار میدهد.
این دو اصل، نشان میدهند که خودمختاری در طرح شورای ملی مقاومت تنها به اداره سیاسی منطقه محدود نشده است.
مسئله عدالت اقتصادی نیز در متن برنامه جای دارد.
توسعه در خدمت وحدت ملی
یکی از مبانی طرح ۱۷ آبان، پیوند میان حقوق مردم کردستان و وحدت ایران است.
ماده یازدهم، این پیوند را در حوزه اقتصادی دنبال میکند.
هنگامی که منابع عمومی کشور برای کاهش محرومیتهای تاریخی و منطقهای به کار گرفته شوند، امکان برخورداری برابرتر شهروندان از فرصتهای اقتصادی و اجتماعی افزایش مییابد.
در چنین چارچوبی، وحدت ملی بر انکار تفاوتهای منطقهای استوار نیست؛ بلکه با تلاش برای رفع نابرابریها تقویت میشود.
ماده یازدهم، یکی از روشنترین جلوههای این رویکرد در طرح خودمختاری کردستان است.
فصل بیستوهشتم
کردستان در قلب ایران
ماده دوازدهم؛ مشارکت برابر در اداره کشور
خودمختاری کردستان در طرح شورای ملی مقاومت، به معنای کنار گذاشتن مردم منطقه از تصمیمگیریهای سراسری کشور نیست.
برعکس، ماده دوازدهم بر مشارکت بدون تبعیض مردم منطقه خودمختار در اداره امور ایران تأکید میکند.
این ماده، آخرین ماده طرح مصوب است و جایگاه مهمی در تکمیل ساختار سیاسی سند دارد.
دو حق مکمل
در طرح ۱۷ آبان، مردم کردستان از دو حق مرتبط برخوردار میشوند.
نخست، مشارکت در اداره امور داخلی منطقه از طریق نهادهای منتخب خود.
دوم، مشارکت در اداره امور کشور همانند دیگر شهروندان ایران.
این دو حق، در برابر یکدیگر قرار ندارند.
خودمختاری، حق مردم منطقه برای اداره امور داخلی را بهرسمیت میشناسد؛ اما حق آنان برای مشارکت در تصمیمگیریهای ملی را محدود نمیکند.
این اصل، یکی از پایههای ساختار مشترک کشور در طرح مصوب است.
برابری در اداره امور کشور
ماده دوازدهم، بر مشارکت قانونی و بدون تبعیض مردم کردستان در اداره امور ایران تأکید دارد.
این حکم، با اصل حاکمیت مردم در مقدمه طرح ارتباط مستقیم دارد.
اگر مردم کردستان بخشی از جامعه سیاسی ایران هستند، حق دارند در تعیین سرنوشت سیاسی کشور نیز نقش داشته باشند.
بنابراین، خودمختاری منطقهای نباید به محرومیت از حقوق سیاسی سراسری منجر شود.
در این برداشت، مردم کردستان هم در سطح منطقهای و هم در سطح ملی، صاحبان حق مشارکت سیاسی هستند.
خودمختاری؛ نه جدایی و نه انزوا
یکی از اتهاماتی که در تاریخ سیاسی ایران علیه مطالبات خودمختاری مطرح شده، برابر دانستن آن با تجزیه کشور بوده است.
ماده دوازدهم، همراه با مواد پنجم و دهم، ساختاری متفاوت را نشان میدهد.
دولت مرکزی مسئول امور مشترک ملی است.
نهادهای منطقهای مسئول اداره امور داخلی هستند.
مردم کردستان نیز در اداره کشور مشارکت میکنند.
این مجموعه، خودمختاری را در چارچوب یک کشور واحد تعریف میکند.
در نتیجه، طرح ۱۷ آبان نه بر جدایی سیاسی کردستان از ایران استوار است و نه بر حذف اختیارات منطقهای به سود تمرکز کامل قدرت.
مشارکت؛ بنیان وحدت دموکراتیک
وحدت ملی، هنگامی پایدارتر میشود که شهروندان خود را در تصمیمگیریهای مشترک سهیم بدانند.
محرومیت سیاسی، تبعیض و انحصار قدرت میتوانند فاصله میان مردم و نهادهای حکومتی را افزایش دهند.
در مقابل، مشارکت برابر در اداره کشور، امکان حضور همه شهروندان در ساختار سیاسی مشترک را فراهم میکند.
ماده دوازدهم، این اصل را درباره مردم کردستان تثبیت میکند.
این ماده، پایان منطقی مجموعهای از مقررات است که از تعیین قلمرو منطقه آغاز میشود و پس از قانونگذاری، اداره داخلی، حقوق فرهنگی، آزادیهای دموکراتیک و عدالت اقتصادی، به مشارکت برابر در سطح ملی میرسد.
پایان دوازده ماده؛ آغاز مسئولیت اجرا
با ماده دوازدهم، ساختار حقوقی طرح خودمختاری کردستان کامل میشود.
اما تصویب سند با اجرای آن یکسان نیست.
طرح ۱۷ آبان، برنامه سیاسی و اجرایی شورای ملی مقاومت برای آینده بود. تحقق عملی آن به تحولات سیاسی کشور، تشکیل نهادهای پیشبینیشده و تنظیم مقررات اجرایی وابسته بود.
اهمیت تاریخی سند در این است که برای مسئله کردستان، راهحلی مدون بر پایه مشارکت مردم و تقسیم اختیارات ارائه کرد.
ماده دوازدهم، این راهحل را با اصل مشارکت برابر مردم کردستان در اداره ایران تکمیل میکند.
فصل بیستونهم
هیچکس بالاتر از رأی مردم
مادهواحده ۱۷ آبان؛ شورای ملی مقاومت و صلاحیت مجلس مؤسسان
در روز تصویب طرح خودمختاری کردستان، شورای ملی مقاومت تصمیم دیگری نیز گرفت که برای شناخت جایگاه حقوقی سند اهمیت بنیادی دارد.
این تصمیم، به صلاحیت قانونگذاری شورا و جایگاه مجلس مؤسسان آینده مربوط بود.
در مادهواحده مصوب همان جلسه، تأکید شد که تعیین قانون اساسی نظام جمهوری آینده ایران در صلاحیت مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی منتخب مردم قرار دارد.
همچنین هیچیک از مصوبات شورای ملی مقاومت نباید بهخودیخود بخشی از قانون اساسی آینده تلقی شوند.
این تصمیم، مرز میان برنامه سیاسی یک ائتلاف و قانون اساسی منتخب مردم را مشخص میکرد.
یک طرح سیاسی، نه قانون اساسی تحمیلی
طرح خودمختاری کردستان، سندی مصوب شورای ملی مقاومت بود.
این شورا، برنامهای برای دوره انتقالی پس از سرنگونی حکومت ولایت فقیه ارائه کرده بود.
اما تصویب یک برنامه سیاسی از سوی شورا، جایگزین اختیار مردم برای تعیین قانون اساسی آینده نمیشد.
مادهواحده ۱۷ آبان، همین تمایز را روشن کرد.
در نتیجه، طرح خودمختاری جایگاه خود را بهعنوان برنامه مصوب شورا حفظ میکرد، در حالی که اختیار تعیین نهایی ساختار قانون اساسی کشور به نهاد منتخب مردم تعلق داشت.
مجلس مؤسسان؛ جایگاه حاکمیت مردم
مجلس مؤسسان، نهادی است که برای تدوین یا تعیین قانون اساسی تشکیل میشود.
در مادهواحده مورد بحث، بر انتخاب نمایندگان از طریق رأی عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی تأکید شده است.
این ویژگیها، با اصول انتخاباتی پیشبینیشده برای شورای عالی کردستان هماهنگ هستند.
در هر دو سطح، مشروعیت نهاد سیاسی به رأی مردم پیوند میخورد.
در سطح منطقهای، شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد شکل میگیرد.
در سطح ملی، مجلس مؤسسان منتخب مردم مسئول تعیین قانون اساسی آینده است.
این رابطه، یکی از ویژگیهای مهم ساختار سیاسی پیشنهادی شورا بود.
تجربه مجلس خبرگان سال ۱۳۵۸
اهمیت مادهواحده ۱۷ آبان را میتوان در ارتباط با اختلافات مربوط به تدوین قانون اساسی پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز بررسی کرد.
در آن دوره، مسئله تشکیل مجلس مؤسسان و جایگزینی آن با مجلس خبرگان قانون اساسی، یکی از موضوعات اختلاف میان حکومت خمینی و نیروهای سیاسی بود.
مجاهدین در آبان ۱۳۵۸، درباره حاکمیت مردم و حقوق ملیتها به مجلس خبرگان اعتراض کرده بودند.
چهار سال بعد، شورای ملی مقاومت در مادهواحده ۱۷ آبان ۱۳۶۲، صلاحیت نهاد منتخب مردم برای تعیین قانون اساسی آینده را مورد تأکید قرار داد.
این پیوند تاریخی، استمرار مسئله حاکمیت مردم در مواضع سیاسی آن دوره را نشان میدهد.
حق مردم کردستان و حق مردم ایران
یکی از مسائل مهم در هر طرح خودمختاری، رابطه میان حقوق مردم منطقه و حق مردم سراسر کشور برای تعیین ساختار سیاسی مشترک است.
مادهواحده ۱۷ آبان، این دو موضوع را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
شورای ملی مقاومت، طرحی مشخص برای خودمختاری کردستان تصویب کرد.
در همان حال، اختیار تعیین قانون اساسی آینده را برای مجلس مؤسسان منتخب مردم بهرسمیت شناخت.
این موضوع، به معنای بیاعتباری طرح مصوب نبود؛ بلکه جایگاه آن را در برنامه سیاسی و انتقالی شورا مشخص میکرد.
مرز تعهد سیاسی و اختیار قانونگذاری
یکی از ویژگیهای مهم مادهواحده، تفکیک میان تعهد سیاسی شورا و اختیار قانونگذاری نهایی است.
شورا میتوانست برنامه خود را درباره خودمختاری کردستان تصویب و اعلام کند.
اما نمیتوانست صرفاً با مصوبه خود، قانون اساسی الزامآور برای تمام مردم ایران آینده ایجاد کند.
این تفکیک، از منظر حاکمیت مردم اهمیت دارد.
هیچ نهاد سیاسی، حتی هنگامی که خود را نماینده یک برنامه دموکراتیک معرفی میکند، جایگزین حق مردم برای تعیین ساختار حکومت آینده نمیشود.
مادهواحده ۱۷ آبان، این اصل را در رابطه با مصوبات شورای ملی مقاومت مورد تأکید قرار داد.
حاکمیت مردم؛ اصل پایانی منشور
طرح خودمختاری کردستان با تأکید بر آزادی، استقلال و مشارکت مردم آغاز میشود.
مادهواحده همراه آن نیز اختیار تعیین قانون اساسی آینده را به نهاد منتخب مردم واگذار میکند.
این پیوند، ساختار سیاسی سند را تکمیل میکند.
از تعیین قلمرو منطقه از طریق مراجعه به آرای مردم تا تشکیل شورای عالی کردستان و جایگاه مجلس مؤسسان، اصل انتخاب مردم در بخشهای مختلف طرح حضور دارد.
در این چارچوب، خودمختاری کردستان بهعنوان بخشی از برنامهای برای اداره دموکراتیک کشور مطرح شده است.
فرجام بخش چهارم
دوازده ماده؛ یک پاسخ سیاسی به ستم مضاعف
طرح خودمختاری کردستان ایران، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲ شورای ملی مقاومت، در یک مقدمه و دوازده ماده تنظیم شده است.
این سند، برای یکی از مسائل تاریخی ایران، ساختاری مشخص پیشنهاد میکند.
در آن، تعیین قلمرو منطقه خودمختار به آرای مردم پیوند خورده است. شورای عالی کردستان بهعنوان نهاد منتخب قانونگذاری پیشبینی شده و اداره امور داخلی، جز حوزههای مشخص متعلق به دولت مرکزی، در صلاحیت نهادهای خودمختاری قرار گرفته است.
امور انتظامی داخلی از دفاع ملی تفکیک شدهاند. دولت مرکزی مسئولیت سیاست خارجی، دفاع ملی و امور کلان اقتصادی را حفظ میکند و نهادهای منطقهای از اختیاراتی در اداره امور اقتصادی داخلی برخوردار میشوند.
زبان کردی در آموزش و مکاتبات داخلی جایگاه رسمی پیدا میکند. زبان فارسی همچنان زبان رسمی مشترک است و حقوق فرهنگی ساکنان غیرکرد نیز بهرسمیت شناخته میشود.
آزادی عقیده، بیان، مطبوعات، احزاب، اتحادیهها و تشکلهای اجتماعی، همراه با برابری حقوق زنان و مردان و منع تبعیض قومی، نژادی و مذهبی، در متن سند جای گرفتهاند.
نظام قضایی واحد باقی میماند و نیروهای انتظامی منطقه تابع مقررات قضایی هستند.
حدود اختیارات دولت مرکزی و نهادهای خودمختاری مشخص شده و دخالت هر یک در حوزه اختصاصی دیگری ممنوع شناخته میشود.
دولت مرکزی مسئولیت تخصیص سهم بیشتری از درآمدهای عمومی برای جبران عقبماندگی منطقه را بر عهده دارد.
سرانجام، مردم کردستان همانند دیگر شهروندان ایران از حق مشارکت بدون تبعیض در اداره کشور برخوردارند.
این مجموعه، نشان میدهد که طرح ۱۷ آبان تنها درباره تغییر ساختار اداری کردستان نبود.
موضوع اصلی، ایجاد چارچوبی برای اداره امور داخلی منطقه، تأمین حقوق مردم و رفع ستم مضاعف بود.
اهمیت سند، در پیوند میان حقوق سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی قرار دارد.
خودمختاری بدون آزادیهای دموکراتیک، بهتنهایی پاسخگوی مسئله تبعیض نیست. حقوق زبانی بدون مشارکت سیاسی و عدالت اقتصادی نیز نمیتواند همه ابعاد ستم مضاعف را برطرف کند.
طرح شورای ملی مقاومت، این حوزهها را در یک سند مشترک گرد آورد.
در عین حال، برای ارزیابی تاریخی آن باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت: مطالبات مردم کردستان، برنامه مصوب شورای ملی مقاومت و اجرای عملی خودمختاری.
تصویب طرح در سال ۱۳۶۲، به معنای تحقق آن در همان سال نبود.
دستاورد ثبتشده در ۱۷ آبان، تصویب یک برنامه مشخص سیاسی و حقوقی بود که در آن اعضای شورای ملی مقاومت درباره چارچوب خودمختاری کردستان به توافق رسیدند.
مادهواحده مربوط به مجلس مؤسسان نیز روشن کرد که تعیین قانون اساسی آینده در صلاحیت نهاد منتخب مردم ایران قرار دارد.
از این منظر، سند ۱۷ آبان را میتوان تلاشی برای پیوند دادن سه اصل دانست: حقوق مردم کردستان، تمامیت ارضی ایران و حاکمیت دموکراتیک مردم.
این سه اصل، شالوده سیاسی طرح خودمختاری کردستان را تشکیل میدهند.
در تاریخ مبارزه علیه ستم مضاعف، اهمیت چنین سندی تنها در زمان تصویب آن نیست؛ بلکه در پرسشهایی است که برای آینده ایران مطرح میکند.
چگونه میتوان حقوق فرهنگی و زبانی همه مردم را تضمین کرد؟ چگونه میتوان تمرکز قدرت را محدود ساخت و مشارکت مردم مناطق مختلف را گسترش داد؟ چگونه میتوان نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی را کاهش داد؟ و چگونه میتوان وحدت کشور را بر پایه حقوق برابر شهروندان استوار کرد؟
طرح ۱۷ آبان ۱۳۶۲، پاسخ سیاسی مشخص شورای ملی مقاومت به این پرسشها در مقطع تاریخی خود بود.
کردستان آزاد، در این برداشت، کردستانی برخوردار از حقوق سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در چارچوب ایرانی آزاد و دموکراتیک است؛ ایرانی که در آن هیچ شهروندی به سبب زبان، قومیت، مذهب یا جنسیت از حقوق برابر محروم نباشد.
اسناد مبنای بخش چهارم
این بخش بر پایه متن طرح مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲ و قسمت پنجم مجموعه مقالات ارائهشده تنظیم شده است. برای نسخه نهایی کتاب، اسناد اصلی زیر در پیوستها جای میگیرند:
- متن کامل مقدمه و دوازده ماده طرح خودمختاری کردستان ایران، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲.
- مادهواحده مصوب همان جلسه درباره صلاحیت قانونگذاری شورای ملی مقاومت و مجلس مؤسسان آینده.
- پیام مسعود رجوی به مردم ایران و کردستان، ۱۷ آبان ۱۳۶۲، منتشرشده در نشریه مجاهد شماره ۱۷۷، مورخ ۱۹ آبان ۱۳۶۲.
- مصاحبه عبدالرحمن قاسملو با رادیو صدای کردستان، ۲۴ آذر ۱۳۶۲، بازتابیافته در نشریه مجاهد مورخ ۲۲ دی ۱۳۶۲.
- برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت، مصوب ۵ مهر ۱۳۶۰، در بخش مربوط به حقوق ملیتها و وظایف دولت موقت.
پایان بخش چهارم — منشور یک ایران آزاد
بخش پنجم
ایرانِ رنگارنگ، حقوق برابر
از تجربه کردستان تا مسئله ستم مضاعف در سراسر ایران
فصل سیام
ایران؛ سرزمین تنوع و برابری
مسئله ملیتها و ریشههای تبعیض در ساختار قدرت
ایران، سرزمین یک زبان، یک فرهنگ، یک مذهب و یک شیوه زندگی نیست. تاریخ این سرزمین با زندگی مشترک مردمانی شکل گرفته است که در مناطق مختلف، زبانها، فرهنگها، سنتها و پیشینههای تاریخی گوناگون دارند.
کردها، بلوچها، عربها، ترکها، ترکمنها، لرها، گیلکها، مازندرانیها و دیگر گروههای قومی و زبانی، در کنار یکدیگر بخشهای تشکیلدهنده جامعه ایران هستند. تنوع مذهبی نیز از ویژگیهای دیرینه این جامعه است.
این گوناگونی، نه پدیدهای تازه است و نه مسئلهای که با فرمان حکومتها پدید آمده باشد. بخشی از واقعیت تاریخی ایران است.
آنچه تنوع طبیعی جامعه را به مسئلهای سیاسی تبدیل میکند، برخورد قدرت حاکم با حقوق مردم است.
هنگامی که زبان، فرهنگ، مذهب یا تعلق قومی شهروندان به مبنایی برای برخورداری نابرابر از حقوق تبدیل شود، تفاوتهای اجتماعی در ساختار تبعیض جای میگیرند.
مسئله ملیتها در ایران، در همین نقطه با مسئله دموکراسی و حاکمیت مردم پیوند پیدا میکند.
وحدت کشور و تنوع مردم
یکی از مهمترین خطاهای حکومتهای اقتدارگرا، یکسانانگاری وحدت ملی با یکسانسازی فرهنگی و سیاسی است.
در این برداشت، حفظ وحدت کشور به تمرکز قدرت، محدودکردن اختیارات مناطق و برتریدادن به یک هویت رسمی وابسته میشود.
اما وحدت سیاسی یک کشور، به معنای حذف تفاوتهای فرهنگی و زبانی شهروندان آن نیست.
مردم یک کشور میتوانند در زبان مادری، مذهب، سنتها و هویت فرهنگی متفاوت باشند و در همان حال، در سرنوشت سیاسی مشترک خود مشارکت کنند.
در چنین ساختاری، تعلق به ایران با برخورداری از حقوق فرهنگی و اجتماعی مستقل تعارض ندارد.
این اصل، یکی از پایههای طرح خودمختاری کردستان در ۱۷ آبان ۱۳۶۲ بود.
در آن طرح، حفظ تمامیت ارضی ایران در کنار بهرسمیتشناختن حقوق مردم کردستان قرار گرفت. زبان کردی در آموزش و مکاتبات داخلی جایگاه رسمی یافت و زبان فارسی نیز بهعنوان زبان مشترک سراسری حفظ شد.
این ترکیب، نشان میدهد که وحدت کشور و تنوع فرهنگی، دو اصل متضاد نیستند.
ستم مضاعف؛ تبعیض بر تبعیض
در تاریخ سیاسی ایران، مفهوم ستم مضاعف برای توصیف وضعیتی به کار رفته است که در آن، بخشی از مردم علاوه بر محدودیتهای عمومی جامعه، با تبعیضهای خاص قومی، زبانی، مذهبی یا منطقهای نیز روبهرو هستند.
برای نمونه، محدودیت آزادی بیان ممکن است همه شهروندان را دربرگیرد؛ اما هنگامی که یک شهروند به سبب دفاع از آموزش به زبان مادری نیز با محدودیت روبهرو شود، تبعیض دیگری بر محرومیت عمومی افزوده شده است.
همین مسئله درباره مشارکت سیاسی، دسترسی به فرصتهای اقتصادی و برخورداری از امکانات توسعه نیز مطرح است.
ستم مضاعف، تنها در یک قانون تبعیضآمیز خلاصه نمیشود. این وضعیت میتواند از مجموعهای از سیاستها و عملکردها شکل بگیرد که نتیجه آنها نابرابری پایدار میان شهروندان و مناطق مختلف کشور است.
از همین رو، رفع ستم مضاعف تنها با اعلام برابری صوری شهروندان تحقق پیدا نمیکند.
حقوق برابر، به تضمین آزادیهای عمومی، پایان تبعیض و ایجاد فرصت واقعی برای مشارکت مردم در اداره امور نیاز دارد.
تمرکز قدرت؛ مسئله مشترک مناطق محروم
تمرکز سیاسی و اداری در ایران، از مسائل مهم رابطه دولت مرکزی با مناطق مختلف کشور بوده است.
در ساختار متمرکز، تصمیمگیری درباره بسیاری از امور محلی در اختیار نهادهایی قرار میگیرد که مستقیماً از سوی مردم همان منطقه انتخاب نشدهاند.
این وضعیت، امکان تأثیرگذاری مردم بر تصمیمهای مربوط به زندگی خود را محدود میکند.
مشکل، تنها فاصله جغرافیایی مرکز تصمیمگیری با یک منطقه نیست. مسئله اصلی، پاسخگویی قدرت و میزان مشارکت مردم در اداره امور است.
یک تصمیم اداری درباره آموزش، توسعه اقتصادی یا خدمات عمومی، هنگامی از مشارکت واقعی برخوردار است که مردم منطقه در شکلگیری و نظارت بر آن نقش داشته باشند.
طرح خودمختاری کردستان، در پاسخ به این مسئله، نهادهای منتخب منطقهای را پیشبینی کرد.
شورای عالی کردستان، بر اساس انتخابات آزاد تشکیل میشد و اداره امور داخلی، جز حوزههای مشخص سراسری، در صلاحیت نهادهای خودمختاری قرار میگرفت.
این ساختار، تجربهای سیاسی برای بررسی رابطه میان تمرکز قدرت و حقوق مردم در سراسر ایران نیز فراهم میکند.
حق زبان مادری؛ مسئلهای فراتر از کردستان
یکی از روشنترین جلوههای تنوع فرهنگی ایران، زبانهای مردم آن است.
زبان کردی، بلوچی، عربی، ترکی، ترکمنی، گیلکی، مازندرانی و دیگر زبانها و گویشهای رایج در ایران، بخشی از میراث زنده فرهنگی کشور هستند.
زبان مادری، تنها وسیله گفتوگو نیست. تاریخ، ادبیات، خاطرات و تجربه اجتماعی نسلها در آن جریان دارد.
بهرسمیتشناختن حقوق زبانی، با کرامت انسانی و برابری فرهنگی ارتباط مستقیم دارد.
در طرح ۱۷ آبان، حق آموزش به زبان کردی در همه مراحل تحصیلی پیشبینی شد.
اهمیت این اصل از محدوده کردستان فراتر میرود، زیرا پرسشی عمومی را پیش میکشد: چرا برخورداری از آموزش و حفظ فرهنگ مادری، برای همه شهروندان ایران از جایگاهی برابر برخوردار نباشد؟
پاسخ به این پرسش، به مسئله حقوق فرهنگی و ساختار دموکراتیک کشور مربوط است.
حقوق برابر؛ پایه وحدت پایدار
وحدت ملی با محرومکردن مردم از هویت فرهنگی خود تقویت نمیشود.
برعکس، هنگامی که شهروندان احساس کنند زبان، فرهنگ و اعتقادات آنان محترم شمرده میشود و در اداره کشور سهمی برابر دارند، پیوند آنان با جامعه سیاسی مشترک بر پایه رضایت و مشارکت شکل میگیرد.
در چنین برداشتی، حقوق برابر نه تهدیدی برای یکپارچگی کشور، بلکه یکی از پایههای آن است.
تجربه طرح خودمختاری کردستان، اهمیت این اصل را نشان میدهد.
مسئله کردستان، در این سند، از مسئله آزادی و حاکمیت مردم ایران جدا نشده است.
همین پیوند، نقطه آغاز بررسی حقوق دیگر گروههای قومی، زبانی و مذهبی کشور است.
فصل سیویکم
بلوچستان؛ محرومیت و حق مشارکت
از تبعیض منطقهای تا حقوق فرهنگی، مذهبی و اقتصادی
بلوچستان، یکی از مناطق مهم ایران از نظر جغرافیایی، فرهنگی و تاریخی است.
مردم بلوچ، با زبان و میراث فرهنگی خود، بخشی از جامعه ایران هستند. در عین حال، مسائل مربوط به محرومیت اقتصادی، توسعه نامتوازن، حقوق فرهنگی و مذهبی و مشارکت سیاسی، جایگاه مهمی در بررسی وضعیت این منطقه دارند.
در بلوچستان، مسئله ستم مضاعف را نمیتوان تنها به یک حوزه محدود کرد.
مجموعهای از نابرابریهای منطقهای و محدودیتهای سیاسی و فرهنگی، در شکلگیری مطالبات مردم نقش داشتهاند.
بلوچستان و توسعه نامتوازن
یکی از مسائل دیرینه بلوچستان، فاصله میان ظرفیتهای جغرافیایی و اقتصادی منطقه با سطح برخورداری بخشهایی از جمعیت آن از امکانات عمومی است.
دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی، زیرساختها، فرصتهای شغلی و امکانات توسعه، از موضوعات مهم زندگی مردم این منطقه است.
محرومیت اقتصادی، هنگامی به مسئلهای سیاسی تبدیل میشود که مردم در تصمیمگیری درباره منابع و اولویتهای توسعه منطقه نیز مشارکت محدودی داشته باشند.
در چنین وضعیتی، مسئله تنها کمبود امکانات نیست؛ رابطه میان قدرت، منابع و حقوق شهروندان نیز مطرح است.
توسعه منطقهای، بدون مشارکت مردم در تعیین اولویتها و نظارت بر اجرای برنامهها، با خطر تداوم نابرابری روبهرو میشود.
زبان بلوچی و حق فرهنگ
زبان بلوچی، بخشی از میراث فرهنگی مردم بلوچ است.
حفظ و گسترش این زبان، با حق آموزش، تولید آثار فرهنگی و انتقال میراث تاریخی به نسلهای آینده ارتباط دارد.
در جامعهای متنوع، حقوق زبانی شهروندان نباید به یک زبان رسمی محدود شود.
زبان مشترک سراسری، نقش خود را در ارتباط میان مناطق مختلف کشور دارد؛ اما این نقش، حقوق زبانهای مادری را نفی نمیکند.
در طرح خودمختاری کردستان، همین رابطه میان زبان کردی و فارسی بهصورت مشخص تنظیم شده است.
از این تجربه، یک اصل عمومی درباره حقوق فرهنگی قابل استخراج است: برخورداری از زبان مشترک ملی با حق آموزش و حفظ زبان مادری سازگار است.
البته طرح دوازدهمادهای سال ۱۳۶۲، سندی ویژه کردستان بود و ساختار اداری یا حقوقی مشخصی برای بلوچستان تصویب نکرد.
بررسی حقوق مردم بلوچ، نیازمند توجه به شرایط تاریخی و مطالبات خود آنان است.
آزادی مذهب و برابری شهروندی
بخش قابلتوجهی از مردم بلوچ ایران پیرو مذهب اهل سنت هستند.
در ساختار حکومت ولایت فقیه، که بر مبنای قرائتی مشخص از تشیع دوازدهامامی شکل گرفته، مسئله برابری مذهبی از موضوعات اساسی حقوق شهروندی است.
آزادی مذهب تنها به حق انجام مراسم دینی محدود نیست.
برابری در دسترسی به مسئولیتهای عمومی، مشارکت سیاسی و برخورداری از حمایت برابر قانون نیز با آن ارتباط دارد.
در جامعهای آزاد، تعلق مذهبی شهروندان نباید مبنای محرومیت از حقوق سیاسی و اجتماعی باشد.
ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، آزادی مذهب و منع تبعیض مذهبی را در شمار حقوق ساکنان منطقه قرار داده است.
این اصل، در بررسی حقوق مردم بلوچستان نیز اهمیت عمومی دارد.
امنیت و حقوق مردم
در بلوچستان، موضوع امنیت و برخورد حکومت با مسائل منطقه، یکی از حوزههای حساس رابطه مردم و قدرت سیاسی است.
امنیت عمومی، حقی متعلق به شهروندان است.
اما امنیت، تنها با حضور نیروهای مسلح یا افزایش کنترل انتظامی تعریف نمیشود.
امنیت پایدار با حاکمیت قانون، پاسخگویی نهادهای مسئول، آزادی فعالیت مدنی و برخورداری مردم از حقوق برابر ارتباط دارد.
تجربه تاریخی کردستان نشان داد که تبدیل مطالبات سیاسی و اجتماعی به مسئلهای صرفاً نظامی، به تشدید بحران انجامید.
این تجربه، برای بررسی سیاستهای امنیتی در دیگر مناطق کشور نیز اهمیت دارد.
مشارکت مردم بلوچ در اداره امور
یکی از مهمترین پرسشهای مربوط به آینده بلوچستان، جایگاه مردم منطقه در تصمیمگیری درباره امور خود است.
مردم بلوچ، همانند دیگر شهروندان ایران، از حق مشارکت برابر در اداره کشور برخوردارند.
در سطح منطقهای نیز مشارکت واقعی، به وجود نهادهای پاسخگو و امکان اثرگذاری مردم بر تصمیمهای عمومی وابسته است.
در این زمینه، تجربه طرح خودمختاری کردستان یک اصل راهنما را نشان میدهد: اداره امور محلی، هنگامی با دموکراسی پیوند پیدا میکند که مردم از طریق نهادهای منتخب در تصمیمگیری مشارکت کنند.
شکل حقوقی و اداری تحقق این اصل در بلوچستان، موضوعی مستقل از متن مصوب خودمختاری کردستان است.
عدالت برای بلوچستان
رفع محرومیت در بلوچستان، با توسعه اقتصادی، حقوق فرهنگی، آزادی مذهبی و مشارکت سیاسی ارتباط دارد.
هیچیک از این حوزهها جایگزین دیگری نیست.
توسعه اقتصادی بدون حقوق برابر، پاسخ کاملی به تبعیض نیست. آزادی فرهنگی بدون مشارکت سیاسی نیز همه ابعاد مسئله را دربرنمیگیرد.
در این چارچوب، مسئله بلوچستان بخشی از مسئله عمومی برابری شهروندان در ایران است.
فصل سیودوم
خوزستان؛ ثروت و نابرابری
حقوق مردم عرب و مسئله عدالت در سرزمین منابع
خوزستان، یکی از مهمترین مناطق ایران از نظر منابع طبیعی، ظرفیتهای صنعتی، کشاورزی و موقعیت جغرافیایی است.
این منطقه، محل زندگی گروههای مختلف قومی و زبانی، از جمله جمعیت قابلتوجهی از عربهای ایرانی است.
تاریخ خوزستان، با نقش آن در اقتصاد کشور، تحولات سیاسی و پیامدهای جنگ ایران و عراق پیوند خورده است.
در بررسی حقوق مردم عرب خوزستان، دو موضوع جایگاه ویژهای دارند: حقوق فرهنگی و زبانی و رابطه میان ثروت منطقه با سطح برخورداری مردم از امکانات عمومی.
زبان عربی و هویت فرهنگی
عربهای ایران، بخشی از جامعه تاریخی کشور هستند.
زبان عربی، در کنار دیگر ویژگیهای فرهنگی، از عناصر مهم هویت اجتماعی آنان به شمار میرود.
حق حفظ زبان مادری، تولید آثار فرهنگی و برخورداری از فرصتهای آموزشی مرتبط با آن، از مسائل اساسی حقوق فرهنگی است.
بهرسمیتشناختن این حقوق، با تعلق مردم عرب به ایران تعارض ندارد.
در طرح خودمختاری کردستان، حقوق زبانی مردم کردستان در چارچوب تمامیت ارضی ایران تعریف شده است.
این تجربه، نشان میدهد که برخورداری از حقوق فرهنگی و حفظ ساختار مشترک کشور، دو موضوع سازگارند.
با این حال، طرح سال ۱۳۶۲ درباره کردستان تنظیم شد و مقررات مشخص آن را نمیتوان بدون بررسی مستقل، به خوزستان تعمیم داد.
ثروت منطقه و زندگی مردم
خوزستان، به سبب منابع نفت و گاز و دیگر ظرفیتهای اقتصادی، جایگاهی مهم در اقتصاد ایران دارد.
اما وجود منابع طبیعی در یک منطقه، بهتنهایی به معنای برخورداری برابر همه ساکنان آن از ثمرات توسعه نیست.
مسئله اصلی، چگونگی توزیع درآمدهای عمومی، اولویتهای سرمایهگذاری و میزان مشارکت مردم در تصمیمگیریهای اقتصادی است.
در مناطقی که منابع مهم اقتصادی کشور قرار دارند، رابطه میان منافع ملی و حقوق مردم منطقه اهمیت ویژهای پیدا میکند.
ماده ششم طرح خودمختاری کردستان، بهرهبرداری از منابع طبیعی دارای اهمیت سراسری را در صلاحیت دولت مرکزی قرار داده و استفاده از آنها را به نفع همه مردم ایران تعریف کرده است.
ماده یازدهم نیز دولت مرکزی را به اختصاص سهم بیشتری از درآمدهای عمومی برای رفع عقبماندگی منطقه موظف میکند.
این دو اصل، در کنار یکدیگر، پرسشی مهم درباره عدالت اقتصادی در سراسر ایران مطرح میکنند: منابع عمومی کشور چگونه در خدمت توسعه متوازن و رفع محرومیتهای منطقهای قرار میگیرند؟
پیامدهای جنگ و حق بازسازی
خوزستان، یکی از اصلیترین مناطق درگیر جنگ ایران و عراق بود.
شهرها، روستاها، تأسیسات اقتصادی و زندگی مردم منطقه، در جریان جنگ آسیبهای گستردهای دیدند.
بازسازی مناطق آسیبدیده و تأمین حقوق مردم، از مسائل مهم عدالت اجتماعی پس از جنگ است.
در این زمینه، حق برخورداری از خدمات عمومی، امکانات اقتصادی و محیط زندگی سالم، با مسئولیت حکومت در قبال شهروندان ارتباط دارد.
مردم منطقه، تنها به سبب زندگی در یکی از مهمترین مناطق اقتصادی کشور، نباید هزینههای سنگین توسعه نامتوازن و پیامدهای جنگ را تحمل کنند.
حقوق مردم عرب و برابری همه ساکنان
خوزستان، جامعهای متنوع است.
حقوق مردم عرب این منطقه، در چارچوب حقوق برابر همه شهروندان و احترام به تنوع فرهنگی معنا پیدا میکند.
بهرسمیتشناختن حقوق یک گروه قومی، به معنای محرومکردن دیگر ساکنان منطقه از حقوق خود نیست.
این اصل، در ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان نیز جایگاه مشخصی دارد.
در آن ماده، برابری حقوق همه ساکنان، بدون تبعیض قومی، نژادی، مذهبی و جنسیتی، پیشبینی شده است.
در بررسی آینده خوزستان، همین اصل اهمیت بنیادی دارد: حقوق برابر برای همه مردم، همراه با احترام به زبان و فرهنگ هر گروه.
خوزستان و مسئله حاکمیت مردم
مسئله حقوق مردم عرب خوزستان، از مسئله دموکراسی در ایران جدا نیست.
آزادی فعالیت سیاسی، مشارکت در اداره امور عمومی، برابری در برابر قانون و حق حفظ هویت فرهنگی، از اجزای یک مجموعه واحد هستند.
در این چارچوب، حقوق فرهنگی و عدالت اقتصادی، دو بخش مکمل مسئله برابری شهروندان به شمار میروند.
خوزستان، با همه ظرفیتهای اقتصادی و تنوع فرهنگی خود، نمونهای مهم برای بررسی رابطه میان ثروت عمومی، حقوق منطقهای و حاکمیت مردم است.
فصل سیوسوم
ترکمنصحرا؛ زمین و آزادی
از مسئله شوراها تا حقوق فرهنگی و مشارکت سیاسی
ترکمنصحرا، یکی از مناطق مهم تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ است.
در این منطقه، مسئله زمین، فعالیت شوراها، حقوق فرهنگی و مشارکت سیاسی مردم، از نخستین ماههای پس از انقلاب جایگاه برجستهای پیدا کرد.
مطالبات مردم ترکمن، مانند مطالبات مردم کردستان، در شرایطی مطرح شد که ساختار سیاسی جدید هنوز در حال شکلگیری بود.
اما برخورد حکومت با فعالیتهای مستقل سیاسی و اجتماعی در این مناطق، به یکی از موضوعات مهم اختلاف تبدیل شد.
زمین؛ مسئلهای اقتصادی و سیاسی
در ترکمنصحرا، مسئله زمین و حقوق کشاورزان از محورهای مهم فعالیت اجتماعی پس از انقلاب بود.
زمین، تنها یک دارایی اقتصادی نیست.
برای بخش بزرگی از جوامع کشاورزی، زمین با معیشت، استقلال اقتصادی و جایگاه اجتماعی مردم ارتباط مستقیم دارد.
از همین رو، اختلاف درباره مالکیت و بهرهبرداری از زمین، میتواند به مسئلهای سیاسی تبدیل شود.
در ترکمنصحرا، فعالیت شوراها و تشکلهای محلی با همین موضوع پیوند داشت.
این تجربه نشان داد که مشارکت مردم در اداره امور اقتصادی، بخشی از مسئله دموکراسی است.
شوراها و حق اداره امور
یکی از ویژگیهای تحولات سالهای نخست پس از انقلاب، شکلگیری شوراها و نهادهای مردمی در مناطق مختلف ایران بود.
در ترکمنصحرا، شوراها با مطالبات کشاورزان و اداره امور محلی ارتباط پیدا کردند.
این تجربه، مسئله مهمی را پیش میکشد: مردم تا چه اندازه حق دارند درباره منابع، فعالیتهای اقتصادی و امور اجتماعی منطقه خود تصمیم بگیرند؟
در ساختار متمرکز، تصمیمگیری در این حوزهها عمدتاً در اختیار مقامهای حکومتی قرار میگیرد.
در مقابل، شوراهای منتخب میتوانند زمینه مشارکت مستقیمتر مردم را فراهم کنند.
البته کارکرد دموکراتیک هر شورا، به شیوه انتخاب اعضا، پاسخگویی و رعایت حقوق همه شهروندان وابسته است.
سرکوب فعالیتهای مستقل
درگیریهای ترکمنصحرا در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، از رویدادهای مهم دوره پس از انقلاب بودند.
این درگیریها، در بستری از اختلافات سیاسی، فعالیت شوراها و برخورد حکومت با نیروهای مستقل شکل گرفتند.
کشتهشدن چهار فعال شناختهشده ترکمن، توماج، مختوم، واحدی و جرجانی، در بهمن ۱۳۵۸، یکی از رویدادهای تکاندهنده آن دوره بود.
این واقعه، در حافظه سیاسی ترکمنصحرا جایگاهی ماندگار دارد.
در بررسی این دوره، مسئله اصلی تنها یک اختلاف محلی نبود؛ رابطه میان قدرت سیاسی جدید و نهادهای مستقل مردمی نیز در مرکز تحولات قرار داشت.
زبان ترکمنی و حقوق فرهنگی
زبان ترکمنی، بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی مردم ترکمن ایران است.
حق حفظ و گسترش این زبان، با آموزش، ادبیات و فعالیتهای فرهنگی ارتباط دارد.
در جامعهای متنوع، حقوق زبانی مردم نباید تابع میزان قدرت سیاسی آنان باشد.
تجربه طرح خودمختاری کردستان، در این زمینه نیز اصل مهمی را مطرح میکند: حق زبان مادری میتواند در کنار زبان مشترک سراسری بهرسمیت شناخته شود.
این اصل، درباره حقوق فرهنگی مردم ترکمن نیز اهمیت دارد.
اما ساختار حقوقی مشخص ترکمنصحرا، موضوعی مستقل از طرح مصوب خودمختاری کردستان است.
آزادی مذهب و حقوق شهروندی
بخش مهمی از مردم ترکمن ایران پیرو مذهب اهل سنت هستند.
از این رو، مسئله آزادی مذهبی و برابری شهروندان، در بررسی حقوق مردم ترکمن جایگاهی مهم دارد.
آزادی مذهب، همراه با حق فعالیت فرهنگی، مشارکت سیاسی و برابری در برابر قانون، از پایههای حقوق شهروندی است.
هیچ شهروندی نباید به سبب تعلق مذهبی از فرصتهای عمومی یا حقوق سیاسی محروم شود.
این اصل، در ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
از شوراهای محلی تا حقوق برابر
تجربه ترکمنصحرا، اهمیت پیوند میان حقوق اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را نشان میدهد.
مسئله زمین، فعالیت شوراها، آزادی تشکلها و حقوق زبانی و مذهبی، حوزههایی جدا از یکدیگر نیستند.
همه آنها با پرسش بنیادی مشارکت مردم در اداره امور خود ارتباط دارند.
در این چارچوب، تجربه ترکمنصحرا بخشی از تاریخ گستردهتر مبارزه برای حقوق برابر و آزادیهای دموکراتیک در ایران است.
فصل سیوچهارم
حقوقی فراتر از مرزهای قومی
زنان، اقلیتهای مذهبی و شهروندی برابر در ایران فردا
مسئله ستم مضاعف در ایران، تنها به مناطق قومی و زبانی محدود نیست.
تبعیض میتواند بر پایه مذهب، جنسیت، عقیده سیاسی یا دیگر ویژگیهای فردی و اجتماعی شکل بگیرد.
در چنین وضعیتی، یک شهروند ممکن است همزمان با چند شکل از تبعیض روبهرو شود.
برای نمونه، زنی که به یک گروه قومی یا مذهبی محروم تعلق دارد، ممکن است علاوه بر تبعیض جنسیتی، با محدودیتهای فرهنگی، مذهبی یا منطقهای نیز مواجه باشد.
از همین رو، بررسی حقوق ملیتها بدون توجه به حقوق زنان و آزادیهای عمومی، تصویری کامل از مسئله برابری در ایران ارائه نمیکند.
زنان؛ برابری در همه عرصهها
در ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، برابری حقوق زنان و مردان بهصراحت پیشبینی شده است.
این اصل، از مهمترین ویژگیهای سند به شمار میرود.
حقوق زنان در این طرح، موضوعی جدا از ساختار سیاسی منطقه نیست؛ بلکه بخشی از حقوق عمومی همه ساکنان محسوب میشود.
برابری زنان و مردان، حوزههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را دربرمیگیرد.
این برابری، تنها به حضور زنان در انتخابات محدود نمیشود.
حق مشارکت در تصمیمگیری، دسترسی برابر به فرصتهای اقتصادی، آزادی فعالیت اجتماعی و برخورداری از حمایت برابر قانون، از اجزای اساسی آن هستند.
در جامعهای که زنان از حقوق برابر برخوردار نباشند، دموکراسی نیز ناقص میماند.
زنان مناطق محروم؛ تبعیضهای همپوشان
در مناطق محروم، زنان ممکن است با مجموعهای از محدودیتهای مرتبط با جنسیت و شرایط اقتصادی و اجتماعی روبهرو شوند.
کمبود امکانات آموزشی، بهداشتی و فرصتهای شغلی، میتواند آثار شدیدتری بر گروههایی داشته باشد که پیشاپیش با تبعیض مواجهاند.
در چنین شرایطی، رفع ستم مضاعف نیازمند توجه به حقوق زنان در همه عرصههای زندگی است.
برابری حقوقی، با توسعه اقتصادی و اجتماعی ارتباط مستقیم دارد.
به همین دلیل، اصول مربوط به منع تبعیض در ماده هشتم و جبران عقبماندگی در ماده یازدهم طرح خودمختاری، از نظر هدف اجتماعی مکمل یکدیگرند.
اقلیتهای مذهبی؛ آزادی عقیده و حق شهروندی
ایران، جامعهای با تنوع مذهبی و اعتقادی است.
شیعیان، اهل سنت، پیروان دیگر مذاهب و ادیان و شهروندان دارای باورهای غیردینی، بخشی از جامعه کشور را تشکیل میدهند.
حقوق شهروندی، به تعلق مذهبی وابسته نیست.
آزادی عقیده و مذهب، برابری در برابر قانون و حق مشارکت در اداره کشور، از حقوق عمومی شهروندان هستند.
در ساختار حکومت ولایت فقیه، جایگاه ویژه مذهب رسمی در نظام سیاسی و حقوقی، مسئله تبعیض مذهبی را به موضوعی بنیادی تبدیل کرده است.
از این منظر، برابری مذهبی تنها به آزادی انجام مراسم دینی محدود نیست.
دسترسی برابر به مسئولیتهای عمومی، آزادی فعالیت اجتماعی و برخورداری از حقوق سیاسی نیز با آن ارتباط دارد.
آزادی عقیده؛ حق همه شهروندان
آزادی عقیده، از پایههای جامعه دموکراتیک است.
این حق، تنها شامل آزادی داشتن یک عقیده نیست؛ آزادی تغییر عقیده، بیان دیدگاه و مخالفت مسالمتآمیز با باورهای رسمی را نیز دربرمیگیرد.
در یک نظام مبتنی بر حاکمیت مردم، شهروندان برای برخورداری از حقوق خود ملزم به پذیرش یک ایدئولوژی یا اعتقاد مذهبی مشخص نیستند.
ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، با استناد به اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقهای بینالمللی مربوط به آن، آزادی عقیده و بیان را در شمار حقوق ساکنان منطقه قرار داده است.
این اصل، فراتر از مسئله کردستان، یکی از معیارهای اساسی حقوق برابر در سراسر ایران است.
حق تشکل و مشارکت سیاسی
حقوق برابر، بدون آزادی فعالیت سیاسی و اجتماعی کامل نمیشود.
مردم باید بتوانند احزاب، انجمنها، اتحادیهها و دیگر تشکلهای قانونی خود را تشکیل دهند.
این حق، برای گروههایی که در ساختارهای متمرکز کمتر در تصمیمگیری مشارکت داشتهاند، اهمیت ویژهای دارد.
تشکلهای مستقل، امکان بیان مطالبات و دفاع از حقوق شهروندان را فراهم میکنند.
در ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، آزادی احزاب و سازمانهای سیاسی، اتحادیهها و انجمنهای دموکراتیک پیشبینی شده است.
این حقوق، بخشی از ساختار دموکراتیک سند هستند.
برابری؛ فراتر از اعلام یک اصل
اعلام برابری حقوق شهروندان، آغاز یک تعهد سیاسی و حقوقی است.
تحقق این برابری، به قوانین عادلانه، نهادهای پاسخگو و امکان دسترسی واقعی مردم به حقوق خود وابسته است.
در این زمینه، تجربه طرح خودمختاری کردستان اهمیت دارد؛ زیرا حقوق فرهنگی، آزادیهای سیاسی، برابری زنان و مردان و منع تبعیض را در کنار ساختار اداره امور داخلی قرار داده است.
این ترکیب، نشان میدهد که برابری شهروندی تنها یک شعار نیست؛ بلکه با سازماندهی قدرت و تضمین حقوق عمومی ارتباط دارد.
ایران فردا؛ تعلق برابر به کشور مشترک
ایران آزاد و دموکراتیک، سرزمینی است که در آن هیچ شهروندی به سبب زبان، قومیت، مذهب، جنسیت یا عقیده از حقوق برابر محروم نباشد.
در چنین جامعهای، تنوع فرهنگی بخشی از هویت مشترک کشور است.
مردم مناطق مختلف، در اداره امور محلی و سراسری مشارکت میکنند.
زبانهای مادری از امکان حفظ و گسترش برخوردارند.
آزادی عقیده و مذهب تضمین میشود.
زنان و مردان از حقوق برابر برخوردارند.
و قدرت سیاسی، مشروعیت خود را از رأی و اراده مردم میگیرد.
این چشمانداز، امتداد اصول عمومی آزادی، برابری و حاکمیت مردم است که در طرح خودمختاری کردستان نیز جایگاه مشخصی یافتهاند.
فصل سیوپنجم
نه تجزیه، نه تمرکز استبدادی
حقوق ملیتها و بنیان وحدت دموکراتیک ایران
در تاریخ سیاسی ایران، مسئله حقوق ملیتها بارها در میان دو برداشت متضاد گرفتار شده است.
از یک سو، حکومتهای متمرکز، مطالبات مربوط به خودمختاری و اداره امور داخلی را با خطر تجزیه کشور پیوند دادهاند.
از سوی دیگر، تداوم تبعیض و سرکوب، بیاعتمادی میان مردم و ساختار قدرت را افزایش داده است.
طرح خودمختاری کردستان، در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، راهحلی متفاوت ارائه کرد.
این طرح، حقوق مردم کردستان را در چارچوب تمامیت ارضی ایران بهرسمیت شناخت و برای اداره امور داخلی منطقه، ساختاری مبتنی بر نهادهای منتخب پیشبینی کرد.
اهمیت این تجربه، در پیوند میان حقوق منطقهای و وحدت سیاسی کشور است.
تمامیت ارضی؛ مسئولیت مشترک
تمامیت ارضی، در طرح شورای ملی مقاومت، یکی از اصول بنیادین ساختار پیشنهادی است.
دولت مرکزی مسئول دفاع ملی، روابط خارجی و حفظ مرزهای کشور شناخته شده است.
در همان حال، مردم کردستان از حق اداره امور داخلی منطقه برخوردار میشوند.
این تقسیم مسئولیت، نشان میدهد که حفظ یکپارچگی کشور با تمرکز همه اختیارات در حکومت مرکزی یکسان نیست.
در ساختار پیشنهادی، امور مشترک ملی در سطح سراسری اداره میشوند و امور داخلی منطقه در اختیار نهادهای خودمختاری قرار میگیرند.
این رابطه، بر تقسیم قانونی قدرت استوار است.
تفاوت خودمختاری و جدایی
خودمختاری در طرح ۱۷ آبان، به معنای تشکیل کشوری مستقل نیست.
منطقه خودمختار، بخشی از ایران باقی میماند.
قوانین عمومی جمهوری در آن لازمالاجرا هستند.
نظام قضایی کشور واحد است.
دفاع ملی و سیاست خارجی در صلاحیت دولت مرکزی قرار دارند.
مردم منطقه نیز در اداره کشور مشارکت میکنند.
این ویژگیها، ساختار پیشنهادی را از استقلال سیاسی و جدایی سرزمینی متمایز میکنند.
در نتیجه، برابر دانستن خودمختاری مندرج در این سند با تجزیه کشور، با محتوای مواد مصوب سازگار نیست.
تفاوت وحدت و تمرکز
وحدت سیاسی کشور، به معنای یکسانبودن همه ساختارهای اداری و فرهنگی نیست.
کشوری با جمعیت متنوع، میتواند از نظام مشترک سیاسی برخوردار باشد و در همان حال، برای اداره امور داخلی مناطق خود اختیارات متفاوتی پیشبینی کند.
در طرح خودمختاری کردستان، این موضوع از طریق تقسیم صلاحیتها تنظیم شده است.
دولت مرکزی، مسئول امور مشترک سراسری است.
نهادهای خودمختاری، اداره امور داخلی منطقه را بر عهده دارند.
هر دو سطح نیز موظفاند حدود اختیارات یکدیگر را رعایت کنند.
این ساختار، وحدت کشور را با مشارکت منطقهای پیوند میدهد.
مسئله حقوق ملیتها؛ آزمون دموکراسی
یکی از نکات مهم در مواضع سازمان مجاهدین خلق ایران در اسفند ۱۳۵۷، معرفی نحوه برخورد حکومت با مسئله ملیتها بهعنوان معیاری برای سنجش مشروعیت و ماهیت مردمی آن بود.
این موضع، در سالهای بعد با دفاع از راهحل سیاسی مسئله کردستان ادامه یافت.
در نشریه مجاهد شماره ۹، مورخ ۱۴ آبان ۱۳۵۸، موسی خیابانی بر حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی کشور تأکید کرد.
در پیام فوری مجاهدین به مجلس خبرگان نیز اعاده حقوق ملیتها و اداره امور داخلی آنان در چارچوب تمامیت ارضی ایران مطرح شد.
این مواضع، مسئله حقوق ملیتها را به موضوع حاکمیت مردم پیوند میدادند.
در سال ۱۳۶۲، این روند در طرح مشخص خودمختاری کردستان به نتیجه رسید.
از یک طرح مشخص تا اصول عمومی حقوق برابر
طرح ۱۷ آبان، سندی ویژه کردستان ایران است.
این سند، ساختار اداری یا حقوقی مشخصی برای بلوچستان، خوزستان، ترکمنصحرا یا دیگر مناطق کشور تصویب نکرده است.
اما اصولی در آن وجود دارند که اهمیت عمومی دارند: مشارکت مردم در اداره امور، حقوق فرهنگی و زبانی، آزادی مذهب، برابری زنان و مردان، منع تبعیض و عدالت اقتصادی.
این اصول، در بررسی حقوق شهروندان سراسر ایران نیز کاربرد دارند.
با این حال، حقوق و مطالبات هر منطقه، ویژگیهای تاریخی و اجتماعی خود را دارند.
تعیین شکل اداره امور در مناطق مختلف، به بررسی مستقل شرایط آنها و مشارکت آزادانه مردم مربوط است.
این تمایز، هم امانتداری نسبت به متن مصوب ۱۷ آبان را حفظ میکند و هم امکان بررسی گستردهتر مسئله حقوق برابر در ایران را فراهم میسازد.
وحدت بر پایه رضایت مردم
وحدت پایدار، تنها با فرمان و تمرکز قدرت شکل نمیگیرد.
مردم هنگامی در ساختار سیاسی مشترک مشارکت واقعی دارند که حقوق آنان محترم شمرده شود و امکان تأثیرگذاری بر تصمیمهای عمومی را داشته باشند.
در چنین ساختاری، آزادیهای سیاسی و حقوق فرهنگی، پایههای وحدت ملی هستند.
مردم کردستان، بلوچستان، خوزستان، ترکمنصحرا و دیگر مناطق کشور، بخشی از جامعه سیاسی مشترک ایران هستند.
برخورداری آنان از حقوق برابر، نه امتیازی جداگانه، بلکه بخشی از اصل حاکمیت مردم است.
ایران مشترک؛ مسئولیت مشترک
آینده ایران، به رابطه میان آزادی، برابری و حاکمیت مردم گره خورده است.
در این چشمانداز، هیچ زبان و فرهنگی از حق بقا و گسترش محروم نیست.
هیچ شهروندی به سبب تعلق قومی یا مذهبی از حقوق سیاسی و اجتماعی کنار گذاشته نمیشود.
هیچ منطقهای صرفاً به دلیل فاصله از مرکز، از مشارکت در تصمیمگیری یا برخورداری از امکانات توسعه محروم نمیماند.
و هیچ نهادی فراتر از رأی و اراده مردم قرار نمیگیرد.
طرح خودمختاری کردستان، در مقطع تاریخی خود، تلاشی برای تنظیم رابطه میان حقوق منطقهای و ساختار مشترک کشور بود.
اهمیت آن، در طرح پرسشی است که همچنان در برابر آینده ایران قرار دارد:
چگونه میتوان کشوری واحد داشت که همه مردم آن، با زبانها، فرهنگها و باورهای گوناگون، از حقوق برابر و مشارکت واقعی در اداره سرنوشت خود برخوردار باشند؟
فرجام بخش پنجم
از حقوق کردستان تا برابری در سراسر ایران
طرح خودمختاری کردستان ایران، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲ شورای ملی مقاومت، درباره مسئلهای مشخص تدوین شد: پایاندادن به ستم مضاعف بر مردم کردستان و تأمین حقوق آنان در چارچوب تمامیت ارضی ایران.
اما اهمیت اصول این طرح، به محدوده جغرافیایی کردستان محدود نمیماند.
حق مشارکت مردم در اداره امور، آزادیهای دموکراتیک، حقوق فرهنگی و زبانی، منع تبعیض مذهبی و جنسیتی و مسئولیت حکومت در قبال توسعه مناطق محروم، از مسائل عمومی جامعه ایران هستند.
در بلوچستان، مسئله حقوق فرهنگی و مذهبی با محرومیت اقتصادی و مشارکت سیاسی پیوند دارد.
در خوزستان، حقوق مردم عرب، تنوع فرهنگی و مسئله توزیع عادلانه ثروت عمومی از موضوعات مهم حقوق شهروندیاند.
در ترکمنصحرا، تاریخ فعالیت شوراها، مسئله زمین، حقوق فرهنگی و آزادیهای سیاسی، تجربهای مهم از رابطه مردم و قدرت سیاسی را نشان میدهد.
در سراسر ایران نیز حقوق زنان، آزادی عقیده، برابری مذهبی و حق فعالیت سیاسی، از ارکان جامعه دموکراتیک هستند.
این مسائل، هر یک تاریخ و ویژگیهای مستقل خود را دارند.
طرح ۱۲ مادهای خودمختاری کردستان، جایگزین بررسی مستقل آنها نیست؛ بلکه تجربهای سیاسی و حقوقی برای شناخت رابطه میان تنوع اجتماعی، تقسیم قدرت و حاکمیت مردم ارائه میکند.
در این تجربه، وحدت ملی با نفی حقوق منطقهای تعریف نشده است.
خودمختاری نیز با جدایی از کشور یکسان شناخته نشده است.
دولت مرکزی، مسئول امور مشترک ملی است و نهادهای منتخب منطقه، اداره امور داخلی را در چارچوب قانون بر عهده دارند.
مردم منطقه نیز در اداره کشور مشارکت میکنند.
این ساختار، بر دو اصل استوار است: حقوق مردم در اداره امور خود و مشارکت برابر آنان در سرنوشت مشترک کشور.
در تاریخ سیاسی ایران، مسئله ستم مضاعف بارها با سرکوب، محرومیت و انکار مطالبات مردم روبهرو شده است.
پاسخ دموکراتیک به این مسئله، در بهرسمیتشناختن حقوق شهروندان و ایجاد ساختاری برای مشارکت واقعی آنان قرار دارد.
هیچ وحدت پایداری بر تبعیض استوار نمیماند.
هیچ دموکراسی کاملی با محرومیت بخشی از مردم از حقوق فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تحقق پیدا نمیکند.
و هیچ حاکمیت مردمی با انحصار تصمیمگیری در دست نهادی غیرپاسخگو سازگار نیست.
از این منظر، مسئله کردستان بخشی از مسئله بزرگتر آزادی در ایران است.
ایران آزاد، ایران حقوق برابر است؛ سرزمینی که در آن تنوع مردم بهرسمیت شناخته میشود، قدرت از رأی آنان مشروعیت میگیرد و هیچ شهروندی به سبب هویت، عقیده یا محل زندگی از حقوق خود محروم نمیماند.
اسناد و مبانی پژوهشی بخش پنجم
بخش پنجم، از بررسی مستقیم مواد طرح خودمختاری کردستان به تحلیل گستردهتر حقوق شهروندی در ایران میرسد. مبانی برگرفته از مجموعه پنج مقاله عبارتاند از:
- بیانیه برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۷ اسفند ۱۳۵۷، درباره رفع ستم مضاعف از گروههای قومی و ملی.
- موضع سازمان مجاهدین درباره حل سیاسی مسئله کردستان، نشریه مجاهد شماره ۷، ۳۰ مهر ۱۳۵۸.
- مصاحبه موسی خیابانی درباره حقوق ملیتها، نشریه مجاهد شماره ۹، ۱۴ آبان ۱۳۵۸.
- پیام فوری مجاهدین به مجلس خبرگان، منتشرشده در نشریه مجاهد شماره ۱۱، ۲۸ آبان ۱۳۵۸.
- برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت، ۵ مهر ۱۳۶۰.
- طرح دوازدهمادهای خودمختاری کردستان ایران، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲، بهویژه مواد هفتم، هشتم، یازدهم و دوازدهم.
یادداشت پژوهشی خارج از متن کتاب: پنج مقاله مبنای اصلی کتاب، مستقیماً درباره تاریخ و طرح خودمختاری کردستان هستند. مطالب مربوط به بلوچستان، خوزستان، ترکمنصحرا و دیگر گروههای اجتماعی در این بخش، گسترش تحلیلی موضوع بر پایه اصول عمومی حقوق برابر و زمینههای تاریخی شناختهشدهاند؛ این مطالب بهعنوان مصوبات مستقل شورای ملی مقاومت درباره آن مناطق معرفی نشدهاند. برای نسخه مستند نهایی، بهویژه درباره رویدادهای ترکمنصحرا و وضعیت اقتصادی و حقوقی مناطق دیگر، منابع اختصاصی به فهرست اسناد افزوده خواهند شد.
پایان بخش پنجم — ایرانِ رنگارنگ، حقوق برابر
بخش ششم و پایانی کتاب، با عنوان «از ۱۷ آبان ۱۳۶۲ تا ایران فردا»، به جایگاه تاریخی منشور خودمختاری، نسبت آن با مبارزه برای آزادی و دموکراسی و جمعبندی نهایی کتاب اختصاص دارد.
بخش ششم و پایانی
از ۱۷ آبان ۱۳۶۲ تا ایران فردا
از یک توافق تاریخی تا چشمانداز آزادی، خودمختاری و حاکمیت مردم
فصل سیوششم
روزی که یک مطالبه به منشور تبدیل شد
جایگاه تاریخی تصویب طرح خودمختاری کردستان
هفدهم آبان ۱۳۶۲، تنها تاریخ تصویب یک سند سیاسی نبود. این روز، نقطه پایان یک مرحله از تلاشهای سیاسی و آغاز مرحلهای تازه در صورتبندی مسئله خودمختاری کردستان ایران بود.
مسئلهای که از نخستین ماههای پس از انقلاب ضدسلطنتی به یکی از مهمترین عرصههای رویارویی حکومت خمینی با مطالبات دموکراتیک مردم تبدیل شده بود، سرانجام در شورای ملی مقاومت ایران به طرحی مشخص، با مقدمه و دوازده ماده، تبدیل شد.
این تحول، در شرایطی رخ داد که حکومت ولایت فقیه همچنان بر سیاست سرکوب و برخورد نظامی با مخالفان خود تکیه داشت و جنگ ایران و عراق نیز ادامه داشت.
در چنین فضایی، تصویب طرح خودمختاری کردستان، بیانگر یک انتخاب سیاسی بود: حل مسئلهای تاریخی از طریق بهرسمیتشناختن حقوق مردم و تعیین رابطه قانونی میان دولت مرکزی و نهادهای منتخب منطقه.
اهمیت این انتخاب، در محتوای سند و مسیری قرار داشت که به تصویب آن انجامید.
از اسفند ۱۳۵۷ تا آبان ۱۳۶۲
ریشههای سیاسی طرح ۱۷ آبان را در مواضع سازمان مجاهدین خلق ایران در نخستین هفتههای پس از انقلاب میتوان دنبال کرد.
در ۲۷ اسفند ۱۳۵۷، مجاهدین در برنامه حداقل و انتظارات مرحلهای خود، مسئله رفع ستم مضاعف از گروههای قومی و ملی ایران را مطرح کردند.
در آن موضعگیری، رابطه میان حقوق ملیتها و حفظ وحدت کشور بهصراحت مورد توجه قرار گرفت.
در ماههای بعد، با گسترش درگیریها در کردستان، این موضع از سطح اعلام اصول عمومی فراتر رفت.
در مهر و آبان ۱۳۵۸، نشریه مجاهد بر ضرورت راهحل سیاسی، آتشبس و بهرسمیتشناختن حق اداره امور داخلی کردستان تأکید کرد.
موسی خیابانی در مصاحبه منتشرشده در ۱۴ آبان ۱۳۵۸، حق تعیین سرنوشت و اداره امور داخلی در چارچوب وحدت و تمامیت ارضی ایران را اساس راهحل مسئله ملیتها معرفی کرد.
این موضعگیریها، در دورهای انجام شد که هنوز شورای ملی مقاومت تشکیل نشده بود.
پس از تشکیل شورا در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، مسئله حقوق ملیتها در برنامه سیاسی آن جای گرفت.
در برنامه شورا و دولت موقت، مصوب ۵ مهر ۱۳۶۰، خودمختاری داخلی بهعنوان راهی برای رفع ستم مضاعف و تأمین حقوق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ملیتها در چارچوب وحدت و یکپارچگی کشور مطرح شد.
دو سال بعد، این اصل عمومی در مورد کردستان به طرحی مشخص تبدیل شد.
هفت ماه بررسی و مذاکره
بر اساس پیام مسعود رجوی در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، طرح خودمختاری کردستان حاصل هفت ماه مطالعه، بررسی، بحث و مشورت در شورای ملی مقاومت بود.
این نکته، برای شناخت جایگاه تاریخی سند اهمیت دارد.
طرح، صرفاً مجموعهای از شعارهای سیاسی نبود که در واکنش به یک رویداد روز نوشته شده باشد.
موضوعاتی مانند تعیین قلمرو جغرافیایی، انتخابات شورای عالی کردستان، حدود قانونگذاری منطقهای، امور انتظامی، دفاع ملی، سیاست خارجی، نظام قضایی، زبان رسمی آموزش و تقسیم اختیارات اقتصادی، در متن مصوب جای گرفته بودند.
تنظیم چنین ساختاری، مستلزم پاسخ به پرسشهایی بود که در هر نظام خودمختاری اهمیت دارند.
قدرت سیاسی چگونه تقسیم میشود؟ مرز اختیارات دولت مرکزی کجاست؟ مردم منطقه چگونه نمایندگان خود را انتخاب میکنند؟ حقوق دیگر ساکنان منطقه چگونه حفظ میشود؟ و رابطه خودمختاری با تمامیت ارضی کشور چیست؟
دوازده ماده طرح، چارچوب پاسخ شورای ملی مقاومت به این پرسشها را مشخص کردند.
اتفاق آرا؛ اهمیت یک توافق سیاسی
طرح خودمختاری کردستان در شورای ملی مقاومت به اتفاق آرا تصویب شد.
اهمیت این توافق، در آن بود که اعضای شورا بر سر چارچوب مشخصی برای یکی از مسائل اختلافبرانگیز تاریخ سیاسی ایران به تفاهم رسیدند.
این توافق، اختلافات تاریخی درباره مسئله کردستان را در سراسر جامعه ایران پایان نداد و به معنای موافقت همه نیروهای سیاسی کرد یا ایرانی با سند نبود.
اما در محدوده شورای ملی مقاومت، یک موضع مشترک و مدون ایجاد کرد.
این دستاورد، از نظر تاریخ سیاسی مقاومت اهمیت دارد.
مسئله خودمختاری، از موضوعی که درباره آن مواضع پراکنده و اصول عمومی مطرح میشد، به برنامهای دارای ساختار حقوقی مشخص تبدیل شد.
واکنش عبدالرحمن قاسملو
یکی از مهمترین واکنشهای ثبتشده به تصویب طرح، موضع عبدالرحمن قاسملو، دبیرکل وقت حزب دموکرات کردستان ایران، بود.
قاسملو در مصاحبه ۲۴ آذر ۱۳۶۲ با رادیو صدای کردستان، تصویب طرح را موفقیتی بزرگ و تاریخی توصیف کرد.
او بر نقش سازمان مجاهدین خلق ایران در مذاکرات و تلاشهای منتهی به تصویب سند تأکید کرد.
همچنین تصریح کرد که طرح مصوب شورای ملی مقاومت، همان طرح ششمادهای حزب دموکرات کردستان نبود و دامنه آن را گستردهتر ارزیابی کرد.
این اظهارات، اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا از سوی یکی از چهرههای اصلی جنبش سیاسی کردستان در همان مقطع تاریخی بیان شدند.
قاسملو همچنین بر این نظر تأکید کرد که تصویب طرح خودمختاری، برخلاف ادعای مخالفان آن، میتواند به استحکام وحدت ایران کمک کند.
این موضع، یکی از محورهای اصلی بحث درباره خودمختاری را روشن میکرد: رابطه میان حقوق مردم کردستان و یکپارچگی ایران.
دستاوردی سیاسی، نه اجرای یک حکومت خودمختار
در ارزیابی تاریخی ۱۷ آبان، تمایز میان تصویب سند و اجرای آن اهمیت دارد.
شورای ملی مقاومت، در سال ۱۳۶۲ دولت حاکم بر ایران نبود.
بنابراین، تصویب طرح به معنای تشکیل شورای عالی کردستان، برگزاری همهپرسی تعیین قلمرو یا انتقال واقعی اختیارات اداری و انتظامی به نهادهای خودمختاری نبود.
دستاورد آن روز، تصویب یک برنامه سیاسی و حقوقی برای آینده بود.
ارزش تاریخی سند نیز در همین جایگاه قرار دارد.
شورا درباره مسئلهای که حکومت خمینی با آن برخورد نظامی داشت، راهحلی مبتنی بر حقوق مردم و تقسیم قدرت ارائه کرد.
از این منظر، ۱۷ آبان ۱۳۶۲ در تاریخ مسئله کردستان، روز ثبت یک تعهد سیاسی مشخص بود؛ تعهدی که محتوای آن در دوازده ماده قابل بررسی و ارزیابی است.
فصل سیوهفتم
مسئلهای که با توپ و تانک حل نشد
سرکوب نظامی، بنبست سیاسی و ضرورت راهحل دموکراتیک
مسئله کردستان ایران، پیش از آنکه به صحنه درگیری نظامی تبدیل شود، مسئلهای سیاسی و اجتماعی بود.
مطالبات مردم درباره حقوق فرهنگی، مشارکت سیاسی، اداره امور داخلی و پایان تبعیض، ریشه در تاریخ رابطه میان حکومت مرکزی و کردستان داشت.
با سقوط سلطنت در بهمن ۱۳۵۷، فرصت تازهای برای پاسخگویی به این مطالبات پدید آمد.
اما حکومت خمینی، در همان نخستین ماههای استقرار خود، بهجای دستیابی به توافقی پایدار بر سر حقوق مردم، وارد رویارویی نظامی با بخشهایی از نیروهای سیاسی کردستان شد.
این رویارویی، یکی از شکافهای مهم سالهای نخست پس از انقلاب را عمیقتر کرد.
پاوه؛ فرمانی که مسیر برخورد را آشکار کرد
فرمان خمینی در مرداد ۱۳۵۸ درباره پاوه، از اسناد مهم این دوره است.
در این فرمان، حرکت نیروهای نظامی با تجهیزات سنگین به سوی پاوه دستور داده شد.
متن فرمان در جلد نهم صحیفه خمینی ثبت شده است.
این سند، جایگاه برخورد نظامی را در سیاست حکومت وقت نشان میدهد.
اما عملیات نظامی، بهتنهایی پاسخی به مسئله حقوق سیاسی و فرهنگی مردم نبود.
حتی در شرایط وجود درگیری مسلحانه، مسئله اصلی درباره آینده کردستان همچنان باقی میماند: مردم منطقه چه حقوقی در اداره امور خود خواهند داشت؟
این پرسش، با پایان یک عملیات نظامی از میان نمیرفت.
از پاوه تا دادگاههای خلخالی
پس از گسترش درگیریها، صادق خلخالی در کردستان به برگزاری محاکمات و صدور احکام اعدام پرداخت.
این رویدادها، از بخشهای تلخ تاریخ سرکوب سیاسی در نخستین سال پس از انقلاب هستند.
بررسی این دوره، نشان میدهد که مسئله کردستان در عمل به عرصه اعمال قدرت نظامی و قضایی حکومت تبدیل شد.
در مقابل، نیروهای سیاسی مختلف درباره ضرورت راهحل سیاسی و حقوق مردم منطقه مواضعی منتشر کردند.
مجاهدین در ۷ آبان ۱۳۵۸، در مطلبی درباره راهحل سیاسی مسئله کردستان، خواهان آتشبس فوری و پایاندادن به کشتار شدند.
این موضع، مسئله را از زاویهای متفاوت مطرح میکرد.
بهجای آنکه سرنوشت کردستان صرفاً با نتیجه عملیات نظامی تعیین شود، راه گفتوگو و توافق سیاسی در مرکز توجه قرار میگرفت.
جنگ، مسئله حقوق را از میان نمیبرد
درگیری نظامی میتواند کنترل یک منطقه را تغییر دهد.
اما کنترل نظامی، جایگزین رضایت سیاسی مردم نیست.
حکومت میتواند با نیروی مسلح در یک شهر حضور پیدا کند، ولی حضور نظامی بهخودیخود پاسخگوی مطالبات مربوط به زبان مادری، آزادی احزاب، برابری مذهبی و مشارکت در اداره امور نیست.
این حقوق، ماهیتی سیاسی و اجتماعی دارند.
پاسخ به آنها در ساختار قانون، نهادهای منتخب و تضمین آزادیهای عمومی قرار دارد.
تجربه کردستان در سالهای نخست حکومت خمینی، این تفاوت را آشکار کرد.
مرز امنیت و سرکوب
امنیت عمومی، یکی از حقوق اساسی مردم است.
هیچ جامعهای بدون امنیت، امکان برخورداری پایدار از آزادی و توسعه را ندارد.
اما امنیت با سرکوب مطالبات سیاسی یکسان نیست.
در یک ساختار دموکراتیک، وظایف دفاع ملی، انتظامات داخلی و رسیدگی قضایی از یکدیگر تفکیک میشوند.
طرح خودمختاری کردستان، در مواد چهارم، پنجم و نهم، به همین تفکیک توجه کرده است.
حفظ انتظامات داخلی منطقه در صلاحیت نهادهای خودمختاری قرار میگیرد.
دفاع ملی و امنیت سراسری در اختیار دولت مرکزی باقی میماند.
ارتش حق دخالت در امور انتظامی داخلی را ندارد و نیروهای انتظامی نیز تابع مقررات قضایی هستند.
این تقسیم مسئولیت، پاسخی ساختاری به مسئلهای است که در تاریخ کردستان پیامدهای سنگینی داشته است.
صلح؛ فراتر از توقف تیراندازی
صلح پایدار، تنها به معنای توقف عملیات نظامی نیست.
در جامعهای که ریشههای تبعیض و محرومیت باقی ماندهاند، پایان درگیری مسلحانه لزوماً به پایان بحران سیاسی منجر نمیشود.
صلح پایدار با حقوق برابر، مشارکت سیاسی، عدالت و امکان حل اختلافات از طریق نهادهای قانونی ارتباط دارد.
در برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت، پایاندادن به جنگ علیه مردم کردستان و تلاش برای محو آثار آن، از وظایف دولت موقت معرفی شد.
طرح ۱۷ آبان، ساختار سیاسی مورد نظر شورا را برای دوره پس از پایان جنگ و سرکوب مشخص کرد.
به این ترتیب، صلح در این برنامه با خودمختاری و حقوق مردم پیوند یافت.
درس تاریخی کردستان
مهمترین درس این تجربه، تفاوت میان تسلط بر یک منطقه و حل مسئله آن است.
قدرت نظامی میتواند موازنه نیروها را تغییر دهد؛ اما حق مشارکت مردم در اداره امور، موضوعی است که به مشروعیت سیاسی و ساختار حقوقی مربوط میشود.
مسئله کردستان، از این منظر، بخشی از مسئله عمومی دموکراسی در ایران است.
تا زمانی که مردم از حقوق برابر و امکان مشارکت واقعی برخوردار نباشند، تمرکز قدرت و تبعیض میتوانند زمینههای نارضایتی را بازتولید کنند.
طرح ۱۷ آبان، پاسخ سیاسی شورای ملی مقاومت به این مسئله بود.
فصل سیوهشتم
از خودمختاری تا حاکمیت مردم
نسبت حقوق کردستان با آزادی و دموکراسی در ایران
در طرح خودمختاری کردستان، یک اصل از آغاز تا پایان حضور دارد: مردم باید در تصمیمگیری درباره امور مربوط به زندگی خود مشارکت کنند.
این اصل، تنها به کردستان تعلق ندارد.
حاکمیت مردم، مبنای هر نظام دموکراتیک است.
اما در جوامعی که قدرت سیاسی بهشدت متمرکز شده و بخشهایی از مردم با تبعیض تاریخی روبهرو هستند، تحقق حاکمیت مردم به سازوکارهایی فراتر از انتخابات سراسری نیاز پیدا میکند.
طرح ۱۷ آبان، برای کردستان چنین سازوکاری را پیشبینی کرد.
رأی مردم؛ سرچشمه مشروعیت
در ماده نخست، تعیین قلمرو جغرافیایی منطقه خودمختار به مراجعه به آرای عمومی مردم منطقه کردنشین واگذار شده است.
در ماده دوم، شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد با رأی عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی تشکیل میشود.
در ماده دوازدهم، مردم کردستان همانند دیگر شهروندان ایران در اداره امور کشور مشارکت میکنند.
این سه ماده، رابطه میان خودمختاری و حاکمیت مردم را روشن میکنند.
مردم، هم در تعیین ساختار منطقهای و هم در اداره کشور نقش دارند.
در این چارچوب، خودمختاری به معنای جداکردن مردم کردستان از تصمیمگیری ملی نیست.
برعکس، دو سطح مشارکت سیاسی را به یکدیگر پیوند میدهد.
آزادی انتخابات و آزادی احزاب
انتخابات، هنگامی بیانگر اراده مردم است که امکان انتخاب آزادانه وجود داشته باشد.
آزادی احزاب، آزادی بیان، آزادی مطبوعات و حق تشکیل تشکلهای اجتماعی، از شرایط اساسی چنین انتخابی هستند.
ماده هشتم طرح، این حقوق را تضمین کرده است.
این ماده، نشان میدهد که شورای عالی کردستان صرفاً نهادی اداری نیست که نام انتخابات بر آن گذاشته شده باشد.
ساختار پیشبینیشده، بر آزادی رقابت سیاسی و حقوق عمومی شهروندان تکیه دارد.
اهمیت این موضوع در آن است که خودمختاری نباید به انحصار قدرت در دست یک حزب یا گروه منطقهای تبدیل شود.
حقوق مردم کردستان، به همه ساکنان منطقه تعلق دارد.
قانونگذاری منطقهای و قانون مشترک
یکی از مسائل مهم در تقسیم قدرت، رابطه میان قانونگذاری سراسری و منطقهای است.
طرح ۱۷ آبان، این رابطه را از طریق دو اصل تنظیم کرده است.
شورای عالی کردستان در امور داخلی منطقه قانونگذاری میکند.
در همان حال، قوانین عمومی جمهوری در منطقه خودمختار لازمالاجرا هستند و مصوبات شورای عالی نباید ناقض آنها باشند.
این ساختار، وجود دو سطح قانونگذاری را پیشبینی میکند.
اما حدود نهایی این صلاحیتها، در چارچوب نظام حقوقی آینده کشور تعیین میشوند.
مادهواحده مصوب ۱۷ آبان نیز تصریح کرده است که تعیین قانون اساسی آینده در صلاحیت مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی منتخب مردم خواهد بود.
به این ترتیب، طرح خودمختاری در جایگاه برنامه سیاسی شورا قرار میگیرد و جایگزین حق مردم ایران برای تعیین قانون اساسی نمیشود.
خطر بازتولید تمرکز قدرت
تمرکز قدرت، تنها مسئله حکومت مرکزی نیست.
هر نهادی که از نظارت عمومی خارج شود، میتواند به ساختاری غیرپاسخگو تبدیل شود.
به همین دلیل، انتقال اختیارات به نهادهای منطقهای، بدون آزادیهای سیاسی و تضمین حقوق شهروندان، بهتنهایی دموکراسی ایجاد نمیکند.
در طرح خودمختاری کردستان، اختیارات منطقهای با حقوق عمومی ساکنان پیوند خوردهاند.
این پیوند، اهمیت تعیینکننده دارد.
نهادهای منتخب منطقه، مسئول اداره امور داخلی هستند؛ اما همه ساکنان منطقه، با هر تعلق قومی، مذهبی یا سیاسی، از حقوق برابر برخوردارند.
زنان و مردان نیز از برابری حقوق برخوردارند.
بنابراین، خودمختاری در این سند، با مفهوم شهروندی برابر همراه شده است.
کردستان و آینده دموکراسی ایران
مسئله کردستان، در این برداشت، مسئلهای جدا از آینده سیاسی ایران نیست.
اگر حاکمیت مردم، اصل بنیادین نظام آینده باشد، این اصل باید در مناطق مختلف کشور نیز امکان تحقق پیدا کند.
مردم کردستان، حق دارند در اداره امور داخلی خود مشارکت کنند و در همان حال، در تعیین سرنوشت مشترک ایران نیز سهم داشته باشند.
این رابطه، یکی از مهمترین دستاوردهای فکری طرح ۱۷ آبان است.
آزادی کردستان و آزادی ایران، در این چارچوب، دو مطالبه جدا از یکدیگر نیستند؛ دو عرصه از تحقق حاکمیت مردماند.
فصل سیونهم
از منشور خودمختاری تا برنامه دهمادهای
استمرار یک تعهد سیاسی از ۱۳۶۲ تا ایران فردا
میان طرح دوازدهمادهای خودمختاری کردستان، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲، و برنامه دهمادهای مریم رجوی برای آینده ایران، پیوندی مستقیم و مستند وجود دارد.
این پیوند، تنها شباهت دو سند در استفاده از واژههایی مانند آزادی، برابری یا دموکراسی نیست.
ماده هفتم برنامه دهمادهای، صریحاً به طرح خودمختاری کردستان شورای ملی مقاومت ارجاع میدهد.
از این رو، بررسی برنامه دهمادهای در کتاب حاضر نه خروج از موضوع، بلکه دنبالکردن جایگاه طرح ۱۷ آبان در برنامه سیاسی بعدی مقاومت ایران است.
این پیوند، اهمیت تاریخی ویژهای دارد.
طرحی که در سال ۱۳۶۲ برای پاسخ به مسئله مشخص کردستان تصویب شد، در برنامهای گستردهتر برای آینده ایران، بهعنوان مبنای سیاست رفع ستم مضاعف از ملیتها و اقوام ایرانی مورد تأکید قرار گرفته است.
از یک طرح منطقهای تا برنامهای سراسری
طرح ۱۷ آبان، درباره خودمختاری کردستان ایران است.
در آن، حدود اختیارات نهادهای خودمختاری، مسئولیتهای دولت مرکزی، حقوق زبانی و فرهنگی و جایگاه مردم کردستان در اداره کشور مشخص شده است.
برنامه دهمادهای مریم رجوی، موضوعی گستردهتر دارد.
این برنامه، چشمانداز سیاسی مقاومت ایران برای نظام آینده کشور را در ده محور بیان میکند.
حاکمیت مردم، آزادیهای سیاسی، حقوق بشر، جدایی دین و دولت، برابری زنان و مردان، استقلال دستگاه قضایی، خودمختاری ملیتها، عدالت اقتصادی، حفاظت از محیط زیست و سیاست خارجی صلحآمیز از موضوعات آن هستند.
بر اساس معرفی رسمی این برنامه، نخستین ارائه آن در آذر ۱۳۸۵ در شورای اروپا انجام شد.
بنابراین، از نظر ترتیب تاریخی، طرح خودمختاری کردستان بیش از دو دهه پیش از ارائه برنامه دهمادهای به تصویب رسیده بود.
این تقدم تاریخی، اهمیت دارد.
برنامه دهمادهای، طرح خودمختاری کردستان را ایجاد نکرد؛ بلکه به سندی پیشتر تصویبشده ارجاع داد و آن را در چارچوب چشمانداز آینده ایران قرار داد.
Maryam Rajavi+1
ماده هفتم؛ پیوند مستقیم دو سند
در نسخه فارسی برنامه دهمادهای، ماده هفتم به خودمختاری و رفع ستم مضاعف از ملیتها و اقوام ایرانی اختصاص دارد.
این ماده، تحقق خودمختاری و رفع ستم مضاعف را در چارچوب طرح خودمختاری کردستان شورای ملی مقاومت مطرح میکند.
در نتیجه، پیوند میان دو سند، در متن رسمی برنامه وجود دارد.
طرح ۱۳۶۲، چارچوب مشخص خودمختاری کردستان را ارائه میدهد.
ماده هفتم برنامه دهمادهای، این چارچوب را در چشمانداز عمومی حقوق ملیتها و اقوام ایرانی مورد تأکید قرار میدهد.
این رابطه، از نظر تاریخی بیانگر استمرار یک تعهد سیاسی است.
اما یک تمایز نیز اهمیت دارد.
ارجاع برنامه دهمادهای به طرح کردستان، به معنای تصویب خودکار همان دوازده ماده، با همان قلمرو جغرافیایی و ساختار اداری، برای تمام مناطق قومی ایران نیست.
طرح ۱۳۶۲، سند مشخص کردستان باقی میماند.
برنامه دهمادهای، اصل خودمختاری و رفع ستم مضاعف را در سطحی گستردهتر مطرح میکند.
این تفاوت، هم جایگاه تاریخی سند نخست را حفظ میکند و هم دامنه سیاسی برنامه دوم را روشن میسازد.
NCRI+1
حاکمیت مردم؛ اصل مشترک
نخستین ماده برنامه دهمادهای، نفی ولایت فقیه و تأکید بر حاکمیت مردم در یک جمهوری مبتنی بر رأی آزاد و کثرتگرایی است.
این اصل، با مقدمه طرح خودمختاری کردستان ارتباط مستقیم دارد.
در مقدمه طرح ۱۷ آبان، دخالت و مشارکت مردم در تصمیمگیریهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، از شرایط تحقق دموکراسی شناخته شده است.
در ماده دوم، شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد شکل میگیرد.
در ماده دوازدهم نیز مشارکت مردم کردستان در اداره امور کشور تضمین میشود.
بنابراین، حاکمیت مردم در هر دو سند، جایگاهی بنیادی دارد.
تفاوت در سطح موضوع است.
طرح ۱۳۶۲، این اصل را در ساختار خودمختاری کردستان به مقررات مشخص تبدیل میکند.
برنامه دهمادهای، آن را در سطح نظام سیاسی آینده ایران بیان میکند.
آزادیهای سیاسی؛ شرط خودمختاری واقعی
ماده دوم برنامه دهمادهای، آزادی بیان، احزاب، اجتماعات، مطبوعات و فضای مجازی را مطرح میکند و خواهان انحلال نهادهای سرکوبگر حکومت ولایت فقیه است.
ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان نیز آزادی بیان، مطبوعات، احزاب، سازمانهای سیاسی، اتحادیهها و انجمنهای دموکراتیک را تضمین کرده است.
این اشتراک، اهمیت اساسی دارد.
خودمختاری، بدون آزادی فعالیت سیاسی، میتواند به انتقال قدرت از مرکز به نهادی غیرپاسخگو در منطقه محدود شود.
اما هنگامی که آزادی احزاب، انتخابات و تشکلهای مستقل تضمین شود، مردم امکان نظارت و تغییر مسئولان را پیدا میکنند.
از این منظر، آزادیهای سیاسی، شرط تحقق خودمختاری دموکراتیک هستند.
حقوق بشر و لغو اعدام
ماده سوم برنامه دهمادهای، بر حقوق فردی و اجتماعی مطابق اعلامیه جهانی حقوق بشر تأکید میکند.
این ماده، ممنوعیت شکنجه، لغو حکم اعدام و دادخواهی برای قتلعام زندانیان سیاسی را نیز دربرمیگیرد.
در طرح خودمختاری کردستان، ماده هشتم به اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقهای بینالمللی مربوط به آن استناد میکند.
در نتیجه، هر دو سند حقوق بشر را در شمار مبانی حقوقی و سیاسی خود قرار دادهاند.
با این حال، طرح ۱۳۶۲ درباره لغو مجازات اعدام مقرره مستقلی ندارد.
این موضوع، در برنامه دهمادهای بهصراحت بیان شده است.
این تفاوت، نشاندهنده گستردهتر بودن موضوع برنامه دهمادهای است.
طرح خودمختاری، درباره ساختار اداره کردستان و حقوق مردم منطقه تنظیم شده بود.
برنامه دهمادهای، مجموعهای از اصول عمومی نظام سیاسی و حقوقی آینده ایران را بیان میکند.
جدایی دین و دولت؛ تضمین برابری مذهبی
ماده چهارم برنامه دهمادهای، جدایی دین و دولت و آزادی ادیان و مذاهب را اعلام میکند.
در طرح خودمختاری کردستان، آزادی مذهب و منع تبعیض مذهبی در ماده هشتم جای گرفته است.
میان این دو حکم، پیوندی روشن وجود دارد.
آزادی مذهبی، هنگامی از تضمین ساختاری بیشتری برخوردار میشود که قدرت سیاسی به تعلق مذهبی شهروندان وابسته نباشد.
در نظام ولایت فقیه، ساختار حکومت بر پایه اقتدار مذهبی شکل گرفته است.
برنامه دهمادهای، با اعلام جدایی دین و دولت، برای این مسئله پاسخی در سطح ساختار حکومت ارائه میکند.
طرح خودمختاری نیز بر برابری مذهبی ساکنان کردستان تأکید دارد.
بنابراین، هر دو سند با تبعیض مذهبی مخالفت میکنند، هرچند در دو سطح متفاوت به موضوع میپردازند.
زنان؛ از برابری حقوق تا مشارکت در رهبری سیاسی
ماده پنجم برنامه دهمادهای، برابری کامل زنان و مردان را در حقوق سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی اعلام میکند.
همچنین مشارکت برابر زنان در رهبری سیاسی، آزادی انتخاب پوشش و حقوق مربوط به ازدواج، طلاق، تحصیل و اشتغال را مورد تأکید قرار میدهد.
در ماده هشتم طرح خودمختاری کردستان، برابری حقوق زنان و مردان بدون تبعیض جنسیتی پیشبینی شده است.
این اصل مشترک، اهمیت ویژهای دارد.
اما برنامه دهمادهای، در بیان مصادیق حقوق زنان تفصیلیتر است.
در آن، برابری تنها به برخورداری از حقوق عمومی محدود نمیشود؛ مشارکت برابر زنان در رهبری سیاسی نیز صریحاً مطرح شده است.
این گسترش، در بررسی تحول برنامههای سیاسی مقاومت ایران قابل توجه است.
دادگستری مستقل؛ از وحدت قضایی تا تضمین دادرسی عادلانه
ماده ششم برنامه دهمادهای، بر استقلال دستگاه قضایی، اصل برائت، حق دفاع، حق دادخواهی، محاکمه علنی و استقلال قضات تأکید دارد.
ماده نهم طرح خودمختاری کردستان، نظام قضایی کشور را واحد میشناسد و رسیدگی دادگاههای منطقه را بر پایه قوانین جمهوری و قوانین مصوب شورای عالی کردستان تنظیم میکند.
همچنین نیروهای انتظامی منطقه را تابع احکام و دستورهای مراجع قضایی قرار میدهد.
این دو ماده، مکمل یکدیگرند.
طرح خودمختاری، رابطه نظام قضایی سراسری با قوانین منطقهای را مشخص میکند.
برنامه دهمادهای، اصول عمومی استقلال قضایی و دادرسی عادلانه را بیان میکند.
در یک نظام دموکراتیک، هر دو موضوع اهمیت دارند.
نظام قضایی مشترک، بدون استقلال و تضمین حقوق شهروندان، بهتنهایی عدالت ایجاد نمیکند.
از سوی دیگر، قانونگذاری منطقهای نیز به نظام قضایی پاسخگو و مستقل نیاز دارد.
عدالت اقتصادی و توسعه مناطق محروم
ماده هشتم برنامه دهمادهای، عدالت و فرصتهای برابر اقتصادی را در چارچوب اقتصاد بازار آزاد مطرح میکند و بر احیای حقوق گروههای مختلف شغلی و اجتماعی تأکید دارد.
در طرح خودمختاری کردستان، ماده ششم به تقسیم اختیارات اقتصادی و ماده یازدهم به مسئولیت دولت مرکزی برای جبران عقبماندگی منطقه اختصاص دارد.
هر دو سند، مسئله عدالت اقتصادی را مورد توجه قرار دادهاند.
اما تفاوت موضوع آنها روشن است.
طرح ۱۳۶۲، به رابطه اقتصادی دولت مرکزی و منطقه خودمختار میپردازد.
برنامه دهمادهای، اصول عمومی اقتصاد و فرصتهای شغلی در سراسر کشور را مطرح میکند.
از این منظر، عدالت اقتصادی در برنامه دوم، حوزهای گستردهتر پیدا کرده است.
محیط زیست؛ موضوعی تازه در چارچوب برنامه سراسری
ماده نهم برنامه دهمادهای، حفاظت و احیای محیط زیست را یکی از اصول آینده ایران معرفی میکند.
طرح خودمختاری کردستان در سال ۱۳۶۲، ماده مستقلی درباره محیط زیست ندارد.
این تفاوت، اهمیت موضوعی دارد.
حفاظت از منابع طبیعی، آب، جنگلها، مراتع و محیط زندگی مردم، در دهههای اخیر به یکی از مسائل اساسی توسعه و حقوق شهروندی تبدیل شده است.
در مناطق مختلف ایران، از جمله کردستان، بحرانهای محیط زیستی با معیشت و سلامت مردم ارتباط دارند.
برنامه دهمادهای، این مسئله را در سطح ملی مطرح میکند.
اما نمیتوان مقرراتی درباره مدیریت محیط زیست را که در طرح ۱۳۶۲ وجود ندارند، به آن نسبت داد.
صلح و ایران غیراتمی
ماده دهم برنامه دهمادهای، ایران عاری از سلاح هستهای و دیگر سلاحهای کشتارجمعی، همراه با صلح، همزیستی و همکاری منطقهای و بینالمللی را مطرح میکند.
این موضوع، در طرح خودمختاری کردستان بهصورت مستقل وجود ندارد.
با این حال، مقدمه طرح ۱۷ آبان و برنامه دولت موقت، بر پایاندادن به جنگ در کردستان و حل سیاسی مسئله تأکید داشتند.
رابطه میان این دو سند، در این حوزه بیشتر رابطهای اصولی است تا حقوقی.
هر دو، در چارچوب برنامههای اعلامشده مقاومت ایران، به جایگاه صلح توجه دارند؛ اما موضوع و دامنه آنها متفاوت است.
از ۱۷ آبان تا ایران فردا؛ استمرار و تحول
مقایسه این دو سند، سه نتیجه روشن دارد.
نخست، طرح خودمختاری کردستان در سال ۱۳۶۲، برنامهای مشخص درباره حقوق مردم کردستان و اداره امور داخلی منطقه بود.
دوم، برنامه دهمادهای مریم رجوی، اصول سیاسی و حقوقی گستردهتری را برای آینده ایران مطرح میکند.
سوم، ماده هفتم برنامه دهمادهای، صریحاً به طرح خودمختاری کردستان شورای ملی مقاومت ارجاع میدهد.
این ارجاع، مهمترین دلیل حضور برنامه دهمادهای در کتاب حاضر است.
در نتیجه، پیوند دو سند نه ساخته تفسیر تاریخی، بلکه در متن برنامه سیاسی بعدی مقاومت ثبت شده است.
طرح ۱۷ آبان، صورتبندی مشخص خودمختاری کردستان بود؛ برنامه دهمادهای، آن را در چشمانداز عمومی حقوق برابر و آینده سیاسی ایران جای داد.
این پیوند، از مهمترین نکات تاریخی بخش پایانی کتاب است.
Maryam Rajavi+2
فصل چهلم
ایران فردا؛ حق انتخاب مردم
از دولت موقت تا مجلس مؤسسان و قانون اساسی آینده
یکی از مهمترین پرسشهایی که طرح خودمختاری کردستان پیش میکشد، رابطه میان تعهدات سیاسی مقاومت و حق مردم ایران برای تعیین نظام آینده کشور است.
این پرسش، در همان روز تصویب طرح پاسخ مشخصی دریافت کرد.
شورای ملی مقاومت، همزمان با تصویب دوازده ماده خودمختاری کردستان، مادهواحدهای درباره حدود صلاحیت قانونگذاری خود تصویب کرد.
در این مادهواحده، تعیین قانون اساسی نظام جمهوری آینده در صلاحیت مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی منتخب مردم شناخته شد.
این تصمیم، از نظر اصول دموکراتیک اهمیت بنیادی دارد.
قدرت سیاسی از آن مردم است
در یک نظام دموکراتیک، مشروعیت حکومت از اراده مردم سرچشمه میگیرد.
هیچ حزب، سازمان یا ائتلاف سیاسی، صرفاً به سبب مبارزه با یک حکومت استبدادی، مالک حاکمیت مردم نمیشود.
مبارزه برای آزادی، حق مردم برای انتخاب ساختار سیاسی آینده را از میان نمیبرد.
این اصل، در مادهواحده ۱۷ آبان مورد توجه قرار گرفت.
شورای ملی مقاومت، طرح خودمختاری کردستان را بهعنوان برنامه سیاسی خود تصویب کرد؛ اما تعیین قانون اساسی آینده را در صلاحیت نهاد منتخب مردم قرار داد.
این تمایز، یکی از مهمترین معیارهای سنجش رابطه میان برنامه سیاسی و حاکمیت مردم است.
دولت موقت؛ مسئولیت انتقالی
در برنامه شورای ملی مقاومت، دولت موقت برای دوره انتقالی پس از پایان حکومت ولایت فقیه پیشبینی شده است.
وظیفه این دولت، اداره مرحله انتقال و فراهمکردن شرایط انتقال حاکمیت به نهادهای منتخب مردم است.
در مورد کردستان، برنامه مصوب ۵ مهر ۱۳۶۰ و طرح ۱۷ آبان ۱۳۶۲، مسئولیت پایاندادن به جنگ، اعلام خودمختاری و تلاش برای اجرای طرح را در چارچوب وظایف دولت موقت قرار دادهاند.
این تعهد، جایگاه مشخصی در برنامه سیاسی شورا دارد.
اما دولت موقت، جایگزین دائمی نهادهای منتخب مردم نیست.
در برنامه انتقالی اعلامشده شورای ملی مقاومت، برگزاری انتخابات مجلس مؤسسان و قانونگذاری ملی در حداکثر شش ماه پس از سرنگونی حکومت ولایت فقیه پیشبینی شده است. این چارچوب در مواضع رسمی بعدی شورا نیز تکرار شده است.
NCRI+1
مجلس مؤسسان؛ تعیینکننده قانون اساسی
مجلس مؤسسان، نهادی است که برای تعیین قانون اساسی آینده از طریق انتخاب مردم تشکیل میشود.
در مادهواحده مصوب ۱۷ آبان، بر رأی عمومی، مستقیم، مساوی و مخفی تأکید شده است.
این ویژگیها، با اصول انتخاباتی طرح خودمختاری کردستان هماهنگ هستند.
در سطح منطقهای، شورای عالی کردستان از طریق انتخابات آزاد تشکیل میشود.
در سطح ملی، مجلس مؤسسان منتخب مردم مسئول تعیین ساختار قانون اساسی آینده است.
این رابطه، دو سطح حاکمیت دموکراتیک را به یکدیگر پیوند میدهد.
مردم کردستان، همانند دیگر شهروندان ایران، در تعیین قانون اساسی مشترک کشور مشارکت میکنند.
حقوق منطقهای و قانون اساسی مشترک
در طرح خودمختاری کردستان، قوانین عمومی جمهوری در منطقه خودمختار لازمالاجرا هستند.
همچنین شورای عالی کردستان اختیار قانونگذاری در امور داخلی منطقه را دارد.
اجرای این ساختار، به تعیین دقیق حدود صلاحیتها و رابطه میان قوانین منطقهای و سراسری نیاز دارد.
مادهواحده ۱۷ آبان، جایگاه نهایی قانون اساسی منتخب مردم را در این زمینه روشن میکند.
در نتیجه، طرح مصوب شورا، چارچوب تعهد سیاسی آن درباره خودمختاری کردستان است؛ اما تعیین نهایی ساختار حقوقی کشور در صلاحیت نهاد منتخب مردم قرار میگیرد.
این اصل، میان حق مردم کردستان برای اداره امور داخلی و حق همه مردم ایران برای تعیین قانون اساسی مشترک ارتباط برقرار میکند.
آزادی انتخابات؛ معیار تحقق تعهد
برگزاری انتخابات، تنها با اعلام تاریخ رأیگیری تحقق پیدا نمیکند.
انتخابات آزاد، به آزادی بیان، آزادی احزاب، امکان رقابت سیاسی، امنیت رأیدهندگان و نظارت بر سلامت رأیگیری نیاز دارد.
این حقوق، در طرح خودمختاری کردستان و برنامه دهمادهای مریم رجوی مورد تأکید قرار گرفتهاند.
از این رو، اعتبار دموکراتیک هر برنامه انتقالی، به رعایت همین اصول در مرحله اجرا وابسته است.
در یک نظام مبتنی بر حاکمیت مردم، هیچ نتیجه انتخاباتی از پیش به سود یک حزب یا سازمان تضمین نمیشود.
مردم، صاحبان حق انتخاب هستند.
حق مردم برای تعیین آینده
پیوند میان طرح ۱۷ آبان و مجلس مؤسسان، یکی از مهمترین ویژگیهای سیاسی این سند است.
شورای ملی مقاومت، درباره حقوق مردم کردستان برنامهای مشخص تصویب کرد.
در همان حال، تعیین قانون اساسی آینده را به رأی مردم واگذار کرد.
این رابطه، نشان میدهد که تعهد به خودمختاری در برنامه شورا، در چارچوب یک نظام سیاسی مبتنی بر حاکمیت مردم مطرح شده است.
آینده ایران، نه ملک یک حکومت و نه میراث انحصاری یک سازمان سیاسی، بلکه متعلق به مردمی است که حق دارند آزادانه درباره آن تصمیم بگیرند.
فصل چهلویکم
میراث ۱۷ آبان
جایگاه منشور خودمختاری در تاریخ مبارزه برای آزادی
پس از بررسی تاریخ ستم مضاعف، سرکوب کردستان، تلاشهای سیاسی سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۲، دوازده ماده طرح خودمختاری و پیوند آن با حقوق دیگر مردم ایران، اکنون میتوان جایگاه تاریخی ۱۷ آبان را در تصویری کاملتر مشاهده کرد.
این تاریخ، نقطهای در مسیر طولانی مبارزه برای آزادی و حقوق برابر است.
مسئلهای که از دوره سلطنت به ارث رسیده بود، پس از انقلاب ضدسلطنتی نیز حل نشد.
حکومت خمینی، با برخورد نظامی و سرکوب سیاسی، بحران کردستان را عمیقتر کرد.
در مقابل، نیروهای سیاسی مدافع حقوق مردم کردستان، راهحلهای مختلفی برای پایاندادن به بحران و تحقق مطالبات مردم مطرح کردند.
طرح ۱۷ آبان شورای ملی مقاومت، یکی از اسناد مشخص و مهم این مسیر است.
نخستین دستاورد؛ تبدیل مطالبه به ساختار
یکی از ویژگیهای مهم طرح، تبدیل اصول عمومی به مقررات مشخص است.
پیش از تصویب آن، مسئله خودمختاری در مواضع سیاسی، بیانیهها و پیشنهادهای مختلف مطرح شده بود.
اما طرح دوازدهمادهای، درباره ساختار اداره منطقه، تقسیم اختیارات، حقوق فرهنگی، آزادیهای عمومی و رابطه دولت مرکزی با نهادهای خودمختاری مقرراتی روشن ارائه کرد.
این تحول، از نظر تاریخ برنامههای سیاسی اهمیت دارد.
مطالبه خودمختاری، در این سند، از یک اصل عمومی به برنامهای قابل بررسی تبدیل شد.
دومین دستاورد؛ پیوند حقوق کردستان با وحدت ایران
طرح ۱۷ آبان، خودمختاری را در چارچوب تمامیت ارضی کشور تعریف کرد.
دولت مرکزی، مسئول دفاع ملی و روابط خارجی باقی ماند.
نظام قضایی کشور واحد شناخته شد.
مردم کردستان، در اداره امور سراسری ایران مشارکت میکنند.
در همان حال، نهادهای منتخب منطقه از اختیارات مشخصی در اداره امور داخلی برخوردار میشوند.
این ساختار، راهحلی سیاسی برای پیوند میان حقوق مردم منطقه و وحدت کشور ارائه کرد.
اهمیت آن، در نفی این تصور بود که تنها دو انتخاب وجود دارد: تمرکز کامل قدرت در حکومت مرکزی یا جدایی سرزمینی.
طرح ۱۷ آبان، شکل دیگری از رابطه میان مرکز و منطقه را پیشنهاد کرد.
سومین دستاورد؛ پیوند خودمختاری با حقوق بشر
در طرح مصوب، حقوق زبانی و فرهنگی مردم کردستان با آزادیهای سیاسی و حقوق عمومی شهروندان همراه شده است.
آزادی احزاب، مطبوعات، اتحادیهها و تشکلهای اجتماعی، بخشی از ساختار خودمختاری است.
برابری زنان و مردان و منع تبعیض قومی، نژادی و مذهبی نیز در متن سند جای دارد.
این موضوع، اهمیت بنیادی دارد.
خودمختاری در این طرح، تنها انتقال اختیارات اداری نیست.
حقوق عمومی همه ساکنان منطقه، بخشی از آن است.
در نتیجه، معیار دموکراتیکبودن ساختار خودمختاری، تنها وجود نهادهای منطقهای نیست؛ برخورداری همه شهروندان از آزادی و برابری نیز اهمیت دارد.
چهارمین دستاورد؛ عدالت اقتصادی
طرح ۱۷ آبان، مسئله اقتصاد را از حقوق سیاسی جدا نکرد.
ماده ششم، حدود اختیارات اقتصادی دولت مرکزی و نهادهای خودمختاری را مشخص کرد.
ماده یازدهم نیز دولت مرکزی را به اختصاص سهم بیشتری از درآمدهای عمومی برای جبران عقبماندگی منطقه موظف ساخت.
این دو ماده، نشان میدهند که رفع ستم مضاعف در سند، با مسئله توسعه اقتصادی و توزیع منابع عمومی ارتباط دارد.
حقوق فرهنگی و سیاسی، بدون توجه به نابرابریهای اقتصادی، همه ابعاد محرومیت را پوشش نمیدهند.
پنجمین دستاورد؛ استمرار در برنامه سیاسی بعدی
پیوند مستقیم طرح ۱۷ آبان با ماده هفتم برنامه دهمادهای مریم رجوی، نشان میدهد که سند خودمختاری کردستان در برنامههای بعدی مقاومت ایران جایگاه خود را حفظ کرده است.
این استمرار، از نظر تاریخ سیاسی اهمیت دارد.
طرح ۱۳۶۲، سندی متعلق به یک مقطع تاریخی مشخص است.
برنامه دهمادهای، چشماندازی گستردهتر برای آینده ایران ارائه میکند.
ارجاع مستقیم برنامه دوم به سند نخست، رابطه میان این دو مرحله را ثبت کرده است.
در این چارچوب، مسئله خودمختاری کردستان از برنامه سیاسی مقاومت کنار گذاشته نشده، بلکه در موضوع عمومی رفع ستم مضاعف از ملیتها و اقوام ایرانی جای گرفته است.
مرز دستاورد و تحقق
با وجود اهمیت تاریخی طرح، یک واقعیت را باید روشن نگه داشت.
تصویب سند، به معنای اجرای آن نیست.
در سال ۱۳۶۲، نهادهای خودمختاری پیشبینیشده در طرح تشکیل نشدند.
همهپرسی تعیین قلمرو برگزار نشد.
اختیارات دولت مرکزی به نهادهای منطقهای منتقل نشد.
بنابراین، دستاورد تاریخی ۱۷ آبان، یک توافق سیاسی و برنامه حقوقی بود، نه تحقق عملی خودمختاری.
این تمایز، ارزش سند را کاهش نمیدهد.
برعکس، جایگاه واقعی آن را در تاریخ روشن میکند.
تاریخ سیاسی، تنها تاریخ حکومتهایی نیست که قدرت را در اختیار داشتهاند؛ تاریخ برنامهها، اندیشهها و تعهداتی نیز هست که برای آینده جامعه تدوین شدهاند.
طرح خودمختاری کردستان، در همین جایگاه قابل بررسی است.
میراثی برای آینده
اهمیت ماندگار طرح ۱۷ آبان، در پرسشهایی است که پاسخ آنها همچنان برای آینده ایران اهمیت دارد.
مردم مناطق مختلف چگونه در اداره امور خود مشارکت میکنند؟
حقوق زبانهای مادری چگونه تضمین میشود؟
مرز اختیارات دولت مرکزی و نهادهای منطقهای کجاست؟
چگونه میتوان عدالت اقتصادی را با حقوق فرهنگی و سیاسی پیوند داد؟
و چگونه میتوان وحدت کشور را بر پایه رضایت و مشارکت برابر مردم استوار کرد؟
طرح خودمختاری کردستان، پاسخ شورای ملی مقاومت به این پرسشها در مقطع تاریخی سال ۱۳۶۲ بود.
این پاسخ، با تمام ویژگیهای حقوقی و سیاسی خود، بخشی از تاریخ مبارزه برای آزادی و حقوق برابر در ایران است.
فرجام کتاب
ایران آزاد؛ سرزمین حقوق برابر
از ستم مضاعف تا حاکمیت مردم
تاریخ کردستان ایران، تنها تاریخ یک منطقه جغرافیایی نیست.
این تاریخ، بخشی از سرگذشت مردم ایران در رویارویی با تمرکز قدرت، تبعیض و محرومیت از حقوق سیاسی و فرهنگی است.
از دوره سلطنت تا استقرار حکومت ولایت فقیه، مسئله حقوق مردم کردستان بارها در برابر ساختارهای متمرکز قدرت قرار گرفت.
انقلاب ضدسلطنتی بهمن ۱۳۵۷، فرصتی تاریخی برای پایاندادن به این وضعیت فراهم کرد.
اما حکومت خمینی، در نخستین ماههای پس از انقلاب، بهجای دستیابی به توافقی دموکراتیک درباره حقوق مردم کردستان، وارد رویارویی نظامی با نیروهای سیاسی منطقه شد.
فرمان پاوه، محاکمات و اعدامهای خلخالی و گسترش درگیریها، از رویدادهای مهم این دوره بودند.
در مقابل، تلاش برای ارائه راهحل سیاسی ادامه یافت.
سازمان مجاهدین خلق ایران، از اسفند ۱۳۵۷، رفع ستم مضاعف و حقوق ملیتها را در مواضع سیاسی خود مطرح کرد.
در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، بر ضرورت راهحل سیاسی، آتشبس و بهرسمیتشناختن حق اداره امور داخلی کردستان تأکید شد.
پس از تشکیل شورای ملی مقاومت در ۳۰ تیر ۱۳۶۰، مسئله خودمختاری در برنامه شورا و دولت موقت جای گرفت.
سرانجام، در ۱۷ آبان ۱۳۶۲، طرح خودمختاری کردستان در یک مقدمه و دوازده ماده به اتفاق آرا تصویب شد.
این مسیر، محور تاریخی کتاب حاضر را تشکیل میدهد.
اما اهمیت ۱۷ آبان تنها در رسیدن به یک توافق سیاسی خلاصه نمیشود.
محتوای سند، برای مسئلهای دیرینه ساختاری مشخص ارائه کرد.
مردم کردستان، از طریق نهادهای منتخب، در اداره امور داخلی خود مشارکت میکنند.
زبان کردی در آموزش و مکاتبات داخلی جایگاه رسمی پیدا میکند.
زبان فارسی، زبان مشترک ارتباط سراسری باقی میماند.
حقوق فرهنگی ساکنان غیرکرد بهرسمیت شناخته میشود.
آزادیهای دموکراتیک و برابری زنان و مردان تضمین میشوند.
دولت مرکزی، مسئول امور مشترک ملی است و نهادهای خودمختاری در حوزه اختصاصی خود اختیار دارند.
عدالت اقتصادی و جبران عقبماندگی منطقه نیز بخشی از تعهدات پیشبینیشده در سند است.
این مجموعه، نشان میدهد که مسئله خودمختاری در طرح ۱۷ آبان، به یک موضوع صرفاً اداری محدود نشده است.
موضوع اصلی، حق مردم برای مشارکت در اداره سرنوشت خود، همراه با برخورداری از آزادی و برابری است.
در بررسی این تاریخ، یک اصل بیش از همه برجسته میشود: وحدت ملی، با نفی حقوق مردم استحکام پیدا نمیکند.
ایران، سرزمین مردمانی با زبانها، فرهنگها و باورهای گوناگون است.
این تنوع، بخشی از واقعیت تاریخی و اجتماعی کشور است.
بهرسمیتشناختن حقوق فرهنگی و سیاسی مردم، با حفظ تمامیت ارضی ایران تعارض ندارد.
برعکس، مشارکت برابر شهروندان، یکی از پایههای وحدت دموکراتیک است.
تجربه کردستان، از این منظر، با مسئله حقوق دیگر گروههای قومی، زبانی و مذهبی ایران نیز ارتباط پیدا میکند.
اما هر منطقه، تاریخ و مطالبات خاص خود را دارد.
طرح دوازدهمادهای ۱۷ آبان، سند خودمختاری کردستان است و جایگزین بررسی مستقل حقوق دیگر مناطق نمیشود.
اصول عمومی آن، از جمله حقوق برابر، آزادیهای دموکراتیک و مشارکت مردم، در بررسی آینده سراسر ایران اهمیت دارند.
این اصول، در برنامه دهمادهای مریم رجوی نیز جایگاه یافتهاند.
ماده هفتم آن برنامه، صریحاً به طرح خودمختاری کردستان شورای ملی مقاومت ارجاع میدهد و مسئله رفع ستم مضاعف از ملیتها و اقوام ایرانی را مطرح میکند.
از این رو، میان سند سال ۱۳۶۲ و چشمانداز سیاسی بعدی مقاومت ایران، رابطهای مستند وجود دارد.
این رابطه، یکی از نتایج مهم پژوهش حاضر است.
اما سرانجام هر برنامه سیاسی، در مرحله اجرا و در برابر رأی مردم آزموده میشود.
مادهواحده مصوب ۱۷ آبان، تعیین قانون اساسی آینده را در صلاحیت مجلس مؤسسان منتخب مردم قرار داد.
این اصل، یادآور حقیقتی بنیادین است:
هیچ نیروی سیاسی، جایگزین حاکمیت مردم نیست.
مردم ایران، با همه تنوع قومی، زبانی، مذهبی و فرهنگی خود، صاحبان حق تعیین آینده کشور هستند.
حقوق مردم کردستان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند.
خودمختاری، در طرح ۱۷ آبان، حقی برای مشارکت در اداره امور داخلی منطقه است؛ حقی که با مشارکت برابر در اداره کشور همراه میشود.
این پیوند، یکی از مهمترین ویژگیهای سند است.
کتاب حاضر، از تاریخ ستم مضاعف آغاز شد و به بررسی منشوری رسید که برای پایاندادن به آن، راهحلی سیاسی و حقوقی ارائه کرد.
در این مسیر، تاریخ سرکوب، مقاومت، مذاکره، تدوین برنامه و تصویب سند مورد بررسی قرار گرفت.
حاصل این پژوهش، تصویری از یک تجربه تاریخی است: تلاش برای پاسخدادن به مسئله حقوق مردم کردستان از طریق یک برنامه مشخص خودمختاری در چارچوب ایران.
۱۷ آبان ۱۳۶۲، روز تحقق خودمختاری نبود.
روز تصویب تعهدی سیاسی برای تحقق آن بود.
این تمایز، هم حقیقت تاریخی را حفظ میکند و هم جایگاه سند را روشن میسازد.
میراث آن روز، در متن دوازده ماده و اصولی باقی مانده است که درباره مشارکت مردم، حقوق فرهنگی، آزادیهای دموکراتیک، عدالت اقتصادی و وحدت کشور مطرح شدند.
آینده ایران، با رأی آزاد مردم و برخورداری برابر آنان از حقوق شهروندی شکل میگیرد.
در چنین آیندهای، هیچ زبان و فرهنگی به حاشیه رانده نمیشود، هیچ مذهبی مبنای برتری سیاسی قرار نمیگیرد، هیچ زنی به سبب جنسیت از حقوق برابر محروم نمیشود و هیچ منطقهای از حق مشارکت در اداره امور خود کنار گذاشته نمیشود.
ایران آزاد، ایران حقوق برابر است.
کردستان آزاد، بخشی از همین ایران است.
و حاکمیت مردم، پیوند میان آزادی کردستان و آزادی سراسر ایران خواهد بود.
پایان کتاب
۱۷ آبان؛ منشور خودمختاری کردستان
از سرکوب و ستم مضاعف تا حقوق برابر در ایران فردا
نویسنده: شهرام بهزادی
آبان ۱۴۰۵
اسناد اصلی بخش ششم و پیوستهای کتاب
برای نسخه نهایی، این اسناد در انتهای کتاب قرار میگیرند و متن تاریخی آنها بدون دخلوتصرف حفظ میشود:
- بیانیه برنامه حداقل سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۷ اسفند ۱۳۵۷، بخش مربوط به حقوق ملیتها.
- مواضع سازمان مجاهدین درباره راهحل سیاسی مسئله کردستان در نشریات مجاهد سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰.
- برنامه شورای ملی مقاومت و دولت موقت، مصوب ۵ مهر ۱۳۶۰، بخش حقوق ملیتها.
- پیام مسعود رجوی درباره خودمختاری کردستان، شهریور ۱۳۶۲، منتشرشده در نشریه مجاهد شماره ۱۶۸.
- متن کامل و بدون تغییر طرح دوازدهمادهای خودمختاری کردستان ایران، مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲.
- مادهواحده مصوب ۱۷ آبان ۱۳۶۲ درباره صلاحیت قانونگذاری و مجلس مؤسسان، پس از مقابله با نسخه مستقل اصل مصوبه.
- پیام مسعود رجوی به مردم ایران و کردستان، ۱۷ آبان ۱۳۶۲، منتشرشده در نشریه مجاهد شماره ۱۷۷.
- مصاحبه عبدالرحمن قاسملو، ۲۴ آذر ۱۳۶۲، درباره تصویب طرح خودمختاری.
- متن رسمی برنامه دهمادهای مریم رجوی برای آینده ایران، با تأکید بر ماده هفتم و ارتباط آن با طرح خودمختاری کردستان.
منبع رسمی برنامه دهمادهای: متن رسمی برنامه دهمادهای برای آینده ایران
