کتاب ، شاهسازی دیجیتالی از کودتای سوم اسفند تا بازگشتخواهی سلطنت در عصر دیجیتال جلد اول نویسنده: شهرام بهزادی

شاه سازی دیجیتالی از کودتای سوم اسفند تا شاه پرستی در عصر دیجیتالجلد اول
فهرست مطالب
بخش اول: از کودتا تا سقوط سلطنت پهلوی
فصل اول: رضاخان؛ از کودتا تا تاج
فصل دوم: شاه فرار کرد؛ کودتا او را بازگرداند
فصل سوم: ساواک، زندان و پایان سلطنت
تکمیل بخش اول: جمهوریای که به سلطنت ختم شد
بخش دوم: از ولیعهد تبعیدی تا شاهسازی دیجیتالی
فصل چهارم: رضا پهلوی؛ وارث تاج و دارایی
فصل پنجم: بازسازی سلطنت در تبعید
فصل ششم: شاهسازی دیجیتالی؛ از ربات تا تاج
فصل تکمیلی: دو پادشاه، دو سقوط
بخش سوم: شاهسازی در میدان سیاست
فصل هفتم: وقتی دعوت یک حزب، حمایت یک پارلمان معرفی میشود
فصل هشتم: رسانههایی که تصویر سیاسی میسازند
فصل نهم: پول، میراث و تبلیغات
بخش چهارم: از تصویر رسانهای تا واقعیت سیاسی
فصل دهم: از خیابان تا صفحه نمایش
فصل یازدهم: اسرائیل، آمریکا و سیاست بازگشت
فصل دوازدهم: ارتش حسابهای جعلی
فصل سیزدهم: نه شاه، نه شیخ
فصل چهاردهم: شاهسازی دیجیتالی
بخش اول
از کودتا تا سقوط سلطنت پهلوی
این بخش تاریخ پیدایش، تثبیت و سقوط حکومت پهلوی را در سه فصل دنبال میکند: از ورود رضاخان به قدرت در سوم اسفند ۱۲۹۹ تا خروج محمدرضا شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ و پایان سلطنت در بهمن همان سال.
فصل اول
رضاخان؛ از کودتا تا تاج
قدرت نظامی، تمرکز حکومت و تصاحب زمینها
۱. سوم اسفند؛ ورود نظامیان به قدرت
بامداد سوم اسفند ۱۲۹۹، نیروهای قزاق به فرماندهی رضاخان وارد تهران شدند. این رویداد سرآغاز مسیری بود که چهار سال بعد به پایان سلطنت قاجار و تأسیس سلسله پهلوی انجامید.
ایران آن روز در شرایط ضعف حکومت مرکزی، بحران مالی، حضور نیروهای خارجی و کشمکش قدرتهای سیاسی قرار داشت. جنگ جهانی اول به پایان رسیده بود، ولی پیامدهای نظامی و اقتصادی آن همچنان بر کشور سنگینی میکرد. قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا نیز به یکی از موضوعات اصلی مناقشه سیاسی تبدیل شده بود.
در چنین وضعیتی، نیروی نظامی به عامل تعیینکننده انتقال قدرت بدل شد.
رضاخان در کودتای سوم اسفند فرمانده نیروی قزاق بود و سیدضیاءالدین طباطبایی ریاست دولت تازه را بر عهده گرفت. دولت سیدضیاء بیش از سه ماه دوام نیاورد، اما موقعیت رضاخان در ساختار قدرت تثبیت شد. او به وزارت جنگ رسید و با گسترش تسلط بر ارتش، قدرت خود را در برابر دولتها و نهادهای سیاسی افزایش داد.
نقش بریتانیا در زمینهسازی کودتا از موضوعات مهم تاریخ معاصر ایران است. حضور و حمایت برخی مقامهای نظامی بریتانیا، از جمله ژنرال ادموند آیرونساید، در روند صعود رضاخان ثبت شده است. با این حال، برای شناخت این رویداد باید نقش افسران بریتانیایی، تصمیمهای دولت لندن و اقدامات نیروهای ایرانی را جداگانه بررسی کرد؛ اینها یک سطح واحد از مسئولیت نیستند.
آنچه در نتیجه کودتا رخ داد، روشن است: رضاخان از فرماندهی یک نیروی نظامی به مرکز قدرت سیاسی کشور راه یافت و ارتش را به ابزار اصلی تثبیت موقعیت خود تبدیل کرد.
۲. از وزارت جنگ تا انقراض قاجار
رضاخان در سالهای پس از کودتا، همزمان دو مسیر را پیش برد: گسترش اقتدار نظامی و افزایش نفوذ سیاسی.
ارتش تازهساز، بهتدریج نیروهای پراکنده نظامی را زیر فرمان واحد قرار داد. دولت مرکزی کنترل خود را بر بخشهایی از کشور گسترش داد که پیشتر زیر نفوذ سران محلی، عشایر و نیروهای مسلح منطقهای قرار داشتند.
این روند با تغییر موازنه قدرت در تهران همراه شد. رضاخان در آبان ۱۳۰۲ به نخستوزیری رسید. احمدشاه قاجار بخش عمده این دوره را خارج از کشور گذراند و سلطنت قاجار بیش از پیش از قدرت اجرایی فاصله گرفت.
در نهم آبان ۱۳۰۴، مجلس شورای ملی به انقراض سلطنت قاجار رأی داد. مجلس مؤسسان در آذر همان سال سلطنت را به رضاخان پهلوی و اعقاب ذکور او واگذار کرد. مراسم تاجگذاری در اردیبهشت ۱۳۰۵ برگزار شد.
به این ترتیب، مردی که در سوم اسفند ۱۲۹۹ فرمانده نیروی قزاق بود، در فاصله کمتر از پنج سال به پادشاه ایران تبدیل شد.
تغییر حکومت فقط جابهجایی یک خاندان با خاندان دیگر نبود. ساختار قدرت نیز دگرگون شد. ارتش، دستگاه اداری و نهادهای امنیتی زیر فرمان حکومتی قرار گرفتند که در آن، شخص شاه جایگاهی تعیینکننده داشت.
۳. تمرکز قدرت و سرکوب نیروهای محلی
یکی از برنامههای اصلی رضاشاه، برقراری اقتدار دولت مرکزی در سراسر ایران بود.
این برنامه در برخی مناطق با ساخت راه، گسترش دستگاه اداری، ایجاد پادگان و برقراری ارتباطات جدید همراه شد. در همان حال، لشکرکشی، خلع سلاح اجباری و سرکوب نظامی نیز بخش مهمی از اجرای آن بود.
در لرستان، عملیات نظامی علیه نیروهای عشایری و گروههای مسلح محلی انجام گرفت. در مناطق کردنشین، دولت مرکزی برای درهمشکستن قدرت رهبران محلی و تثبیت کنترل نظامی اقدام کرد. در قلمرو بختیاریها نیز قدرت سیاسی و اقتصادی سران ایل محدود شد و شماری از آنان تحت تعقیب، بازداشت یا مجازات قرار گرفتند.
سرنوشت سردار اسعد بختیاری از نمونههای شناختهشده این دوره است. جعفرقلیخان بختیاری، وزیر جنگ رضاشاه، در سال ۱۳۱۲ بازداشت شد و در سال ۱۳۱۳ در زندان درگذشت.
سیاست تمرکز قدرت، فقط متوجه نیروهای مسلح محلی نبود. استقلال سیاسی سران ایلات، نفوذ اقتصادی مالکان بزرگ و امکان مخالفت سازمانیافته نیز محدود شد.
برای حکومت، نتیجه این اقدامات گسترش اقتدار دولت مرکزی بود. برای بسیاری از جوامع محلی، این روند به معنای از دست رفتن خودمختاری، خلع سلاح، فشار بر شیوه زندگی و تغییر اجباری مناسبات اجتماعی بود.
این دو پیامد همزمان رخ دادند و بررسی تاریخی هیچیک نباید دیگری را پنهان کند.
۴. از قدرت حکومتی تا مالکیت شخصی
یکی از مهمترین مسائل دوران رضاشاه، افزایش گسترده املاک شخصی او بود.
رضاخان پیش از صعود سیاسی، در شمار مالکان بزرگ ایران قرار نداشت. در پایان سلطنت، به یکی از بزرگترین مالکان زمین در کشور تبدیل شده بود.
این تغییر در فاصله کوتاه دو دهه اتفاق افتاد؛ دورهای که او ابتدا فرمانده نظامی و وزیر جنگ، سپس نخستوزیر و سرانجام پادشاه بود.
بر اساس مدخل «املاک» در دانشنامه ایرانیکا، رضاشاه هنگام کنارهگیری در سال ۱۳۲۰ بیش از دو هزار روستا را به مالکیت شخصی خود درآورده بود. این املاک پس از سقوط او به موضوع اختلافات حقوقی و شکایت مالکان پیشین تبدیل شدند.
Encyclopaedia Iranica
مهمترین مسئله فقط تعداد روستاها نبود، بلکه شیوه انتقال مالکیت بود.
در مطالعات تاریخی مربوط به املاک پهلوی، از مصادره، تصرف، خریدهای تحت فشار، معاوضه زمین و انتقال املاک به نام شاه سخن رفته است. بخشی از زمینها در ظاهر با سند خرید منتقل شدند، ولی وجود سند رسمی بهتنهایی نشاندهنده رضایت آزادانه فروشنده نیست. در شرایطی که خریدار بالاترین مقام سیاسی و نظامی کشور بود، امکان اعمال فشار نیز وجود داشت.
Pageplace
املاک وسیع شمال ایران، بهویژه در مازندران، جایگاه برجستهای در این روند داشتند. زمینهای کشاورزی، باغها، جنگلها و آبادیهایی که معیشت هزاران خانوار به آنها وابسته بود، وارد مجموعه املاک اختصاصی شاه شدند.
مالکیت زمین در جامعه روستایی آن روز فقط یک موضوع مالی نبود. زمین به معنای محصول، آب، حق کشت، مسکن، درآمد و امنیت اقتصادی خانواده بود. انتقال اجباری مالکیت میتوانست مناسبات یک روستا را برای سالها دگرگون کند.
۵. دو هزار روستا؛ ابعاد یک تمرکز ثروت
در منابع تاریخی درباره میزان املاک رضاشاه ارقام متفاوتی آمده است.
برخی منابع از حدود ۴۴ هزار سند مالکیت و بیش از دو هزار آبادی سخن میگویند. در شماری از گزارشها، تعداد روستاها تا حدود ۲۴۰۰ و وسعت زمینها تا بیش از یکونیم میلیون هکتار برآورد شده است.
برای ثبت دقیق این ارقام باید میان سند مالکیت، قطعه زمین، آبادی کامل، سهمی از یک آبادی و مساحت کل تفاوت گذاشت.
رقم بیش از دو هزار روستا یا بخشهایی از روستاها در دانشنامه ایرانیکا نیز ثبت شده و مبنای قابل اتکایی برای بیان گستردگی مالکیت رضاشاه است.
Encyclopaedia Iranica
در مطالعهای دانشگاهی درباره تاریخ مالکیت زمین در ایران نیز تصریح شده است که رضاشاه املاک خود را از راههای قانونی و غیرقانونی به دست آورد و پس از کنارهگیری او، فضای سیاسی برای طرح شکایت صاحبان پیشین فراهم شد.
cepn.univ-paris13.fr
اهمیت تاریخی این موضوع در پیوند مستقیم قدرت سیاسی و انباشت ثروت شخصی قرار دارد.
پادشاهی که دستگاه نظامی، اداری و قضایی کشور در ساختار حکومت او فعالیت میکرد، همزمان مالک مجموعهای عظیم از زمینهای کشاورزی و روستاها شد.
در چنین وضعیتی، پرسش از حقوق مالکان پیشین و امکان رسیدگی مستقل به شکایت آنان، به یکی از مسائل اصلی شناخت حکومت رضاشاه تبدیل میشود.
۶. دستگاه اداری، ارتش و محدودیت آزادیهای سیاسی
دوره رضاشاه با تأسیس و گسترش نهادهای جدید همراه بود.
راهآهن سراسری، توسعه راهها، تشکیل دانشگاه تهران، گسترش آموزش جدید، تغییرات قضایی و اداری و ایجاد ثبت احوال از تحولات مهم این دوره به شمار میروند.
این اقدامات در ساختار دولت ایران تأثیر ماندگار گذاشتند. با این حال، نوسازی اداری و اقتصادی با گسترش آزادی سیاسی همراه نشد.
قدرت مجلس در برابر دربار محدود شد. فعالیت مستقل احزاب و مطبوعات زیر فشار قرار گرفت. مخالفان سیاسی و حتی شماری از نزدیکان سابق حکومت با بازداشت، تبعید یا حذف از قدرت روبهرو شدند.
علیاکبر داور، عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی هر یک سرگذشتی متفاوت داشتند، ولی تحولات مربوط به آنان نشان میدهد که حتی نزدیکی به مرکز قدرت نیز تضمینی برای حفظ موقعیت سیاسی نبود.
تیمورتاش، وزیر مقتدر دربار، پس از برکناری زندانی شد و در سال ۱۳۱۲ در زندان درگذشت. گروه معروف به ۵۳ نفر نیز در سال ۱۳۱۶ در ارتباط با فعالیتهای سیاسی و فکری چپ بازداشت شدند.
حکومت رضاشاه دولتی متمرکز با نهادهای جدید ساخت، ولی امکان فعالیت آزاد و سازمانیافته مخالفان سیاسی را محدود کرد.
این ویژگی در فهم میراث سیاسی پهلوی اهمیت دارد: نهادهای اداری و نظامی گسترش یافتند، در حالی که سازوکارهای نظارت عمومی و رقابت آزاد سیاسی مجال رشد متناسب پیدا نکردند.
۷. شهریور ۱۳۲۰؛ پایان سلطنت رضاشاه
با آغاز جنگ جهانی دوم، موقعیت ایران بار دیگر زیر تأثیر رقابت قدرتهای خارجی قرار گرفت.
در سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروهای بریتانیا و اتحاد شوروی به ایران حمله کردند. دولت ایران بیطرفی خود را اعلام کرده بود، ولی اهمیت مسیرهای ارتباطی و نگرانی متفقین از نفوذ آلمان، ایران را به هدف عملیات نظامی تبدیل کرد.
ارتش ایران نتوانست در برابر تهاجم مشترک مقاومت مؤثری سازمان دهد.
در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، رضاشاه از سلطنت کناره گرفت و محمدرضا پهلوی جانشین او شد. رضاشاه از ایران خارج شد و سالهای پایانی زندگی خود را در تبعید گذراند.
پادشاهی که با اتکا به نیروی نظامی به قدرت رسیده و طی دو دهه ارتش و دستگاه حکومتی متمرکزی ایجاد کرده بود، در برابر حمله خارجی سلطنت را از دست داد.
پس از کنارهگیری او، مسئله املاک اختصاصی نیز دوباره مطرح شد.
در شهریور ۱۳۲۰ املاک رضاشاه به دولت منتقل شدند و قانون مصوب خرداد ۱۳۲۱ روند حقوقی رسیدگی به درخواست بازگرداندن آنها به صاحبان پیشین را تعیین کرد.
Encyclopaedia Iranica
این اقدام نشان میداد که اختلاف بر سر مالکیت زمینها، یک مناقشه واقعی و گسترده بود؛ مناقشهای که با خروج رضاشاه پایان نیافت و به دوره حکومت پسرش منتقل شد.
پایان فصل اول
رضاشاه در فاصله ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ از فرماندهی نیروی قزاق به سلطنت رسید، حکومت مرکزی را گسترش داد، ارتش و نهادهای اداری جدید ایجاد کرد و قدرت سیاسی را در دربار متمرکز ساخت.
در همین دوره، آزادی فعالیت مخالفان محدود شد، عملیات نظامی علیه نیروهای محلی انجام گرفت و مجموعه عظیمی از زمینها و روستاها به مالکیت شخصی شاه درآمد.
پایان سلطنت او نیز نه در نتیجه انتقال معمول قدرت، بلکه در پی اشغال نظامی ایران به دست متفقین رقم خورد.
محمدرضا پهلوی در شهریور ۱۳۲۰ وارث تاج شد؛ تاجی که بیست سال بعد، در مرداد ۱۳۳۲، برای حفظ آن به همکاری با عملیات براندازی دولت دکتر محمد مصدق روی آورد.
منابع اصلی فصل اول: دانشنامه ایرانیکا، مدخلهای «املاک» و «املاک خالصه»؛ پژوهشهای تاریخی درباره مالکیت زمین در دوره پهلوی؛ اسناد و قوانین مربوط به املاک واگذاری پس از شهریور ۱۳۲۰.
فصل دوم
شاه فرار کرد؛ کودتا او را بازگرداند
از نهضت ملی نفت تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
۱. سلطنتی که به محمدرضا رسید
محمدرضا پهلوی در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، پس از کنارهگیری رضاشاه، بر تخت سلطنت نشست. او هنگام رسیدن به سلطنت ۲۱ سال داشت.
حکومت تازه در شرایط اشغال ایران به دست نیروهای متفقین آغاز شد. قدرت ارتش و دربار نسبت به دوران رضاشاه کاهش یافته بود و فضای سیاسی کشور تغییر کرد.
احزاب و مطبوعاتی که در دوره رضاشاه امکان فعالیت مستقل نداشتند، دوباره وارد صحنه شدند. مجلس اهمیت بیشتری یافت و دولتها در برابر فشار نیروهای سیاسی و اجتماعی قرار گرفتند.
در این دوره، مسئله نفت به یکی از مهمترین موضوعات سیاست ایران تبدیل شد.
شرکت نفت ایران و انگلیس بخش بزرگی از صنعت نفت کشور را در اختیار داشت و اختلاف بر سر درآمد، مدیریت و حق حاکمیت ایران بر منابع نفتی شدت گرفت.
نهضت ملیشدن صنعت نفت از دل همین کشمکش شکل گرفت؛ نهضتی که دکتر محمد مصدق به چهره اصلی سیاسی آن تبدیل شد.
۲. مصدق؛ نفت و حاکمیت ملی
در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹، قانون ملیشدن صنعت نفت به تصویب رسید.
دکتر محمد مصدق در اردیبهشت ۱۳۳۰ نخستوزیر شد و اجرای ملیشدن نفت را در دستور کار قرار داد.
مصدق از سیاستمداران باسابقه مشروطه بود. او بر اجرای قانون اساسی، مسئولیت دولت در برابر مجلس و محدود بودن اختیارات شاه در اداره امور کشور تأکید داشت.
اختلاف دولت مصدق با بریتانیا فقط بر سر میزان درآمد نفت نبود. مسئله اصلی این بود که تصمیمگیری درباره استخراج، فروش و اداره نفت ایران در اختیار چه کسی قرار گیرد.
بریتانیا در برابر ملیشدن نفت، فشار اقتصادی و حقوقی را افزایش داد. صادرات نفت ایران با مشکلات شدید روبهرو شد و دولت مصدق با بحران درآمدی مواجه گردید.
در داخل کشور نیز اختلاف میان نیروهای سیاسی افزایش یافت. جبهه ملی، حزب توده، نیروهای مذهبی، دربار، فرماندهان نظامی و گروههای وابسته به منافع اقتصادی، مواضع یکسانی نداشتند.
با وجود این اختلافات، دولت مصدق از مسیر قانونی و پارلمانی به قدرت رسیده بود. سرنگونی آن از راه عملیات مخفی خارجی و اقدام نظامی داخلی، تغییری اساسی در مسیر سیاست ایران ایجاد کرد.
۳. طرح براندازی؛ از لندن تا واشنگتن
اسناد رسمی آمریکا نشان میدهند که دولت بریتانیا پیش از کودتای مرداد ۱۳۳۲، پیشنهاد براندازی دولت مصدق را با مقامهای آمریکایی مطرح کرده بود.
در یادداشت محرمانه ۲۶ نوامبر ۱۹۵۲، که اکنون در مجموعه اسناد رسمی وزارت خارجه آمریکا منتشر شده، پیشنهاد بریتانیا برای سازماندهی کودتا و جایگزینی دولت مصدق با دولتی مطلوبتر بهصراحت ثبت شده است.
Office of the Historian
در ماههای بعد، همکاری سازمانهای اطلاعاتی دو کشور به برنامه عملیاتی تبدیل شد.
عملیات مشترک با نام آژاکس شناخته شد. کرمیت روزولت، مأمور سیا، از چهرههای اصلی اجرای عملیات در ایران بود. نورمن داربیشایر نیز در طراحی بریتانیایی عملیات نقش داشت.
در سندی که سیا در ۸ مارس ۱۹۵۴ تهیه کرد، هدف عملیات چنین تعریف شده بود: برکناری دولت مصدق و جایگزینی آن با دولتی طرفدار غرب، تحت رهبری شاه و با نخستوزیری فضلالله زاهدی.
Office of the Historian
این سند، ماهیت عملیات را روشن میکند. هدف صرفاً تغییر یک وزیر یا حل اختلاف نفتی نبود؛ دولت منتخب ساختار سیاسی وقت باید کنار میرفت و آرایش قدرت در تهران تغییر میکرد.
سیا برای پیشبرد این هدف، از شبکههای سیاسی، تبلیغاتی و ارتباطات خود در ایران استفاده کرد. اسناد منتشرشده درباره عملیات، نقش فعالیتهای تبلیغاتی، ارتباط با نیروهای داخلی و تلاش برای همراه کردن فرماندهان نظامی را نشان میدهند.
nsarchive2.gwu.edu
۴. فرمان عزل و شکست نخستین مرحله کودتا
در مرداد ۱۳۳۲، محمدرضا شاه فرمان برکناری مصدق و انتصاب فضلالله زاهدی را امضا کرد.
قرار بود این فرمانها در چارچوب عملیات نظامی و سیاسی اجرا شوند. سرهنگ نعمتالله نصیری مأمور ابلاغ فرمان عزل به مصدق شد.
در شب ۲۴ به ۲۵ مرداد، تلاش برای اجرای طرح شکست خورد. نصیری بازداشت شد و دولت مصدق توانست مرحله نخست عملیات را خنثی کند.
شاه که در رامسر به سر میبرد، پس از شکست عملیات ایران را ترک کرد. او ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت.
این خروج، نقطهای تعیینکننده در زندگی سیاسی محمدرضا شاه بود. پادشاه ایران پس از شکست طرح برکناری نخستوزیر کشورش، از مرز خارج شده بود.
در این زمان، مصدق همچنان نخستوزیر بود و دولت او کنترل رسمی امور را در اختیار داشت.
شکست عملیات نخست، به معنای پایان تلاش برای براندازی نبود.
۵. دلار، تبلیغات و خیابان
در فاصله ۲۵ تا ۲۸ مرداد، تهران به صحنه رویارویی سیاسی و خیابانی تبدیل شد.
در این روزها، نیروهای طرفدار مصدق، مخالفان او، گروههای سلطنتطلب و شبکههای مرتبط با عملیات کودتا در خیابانها فعالیت داشتند.
در برنامه عملیاتی سیا، تبلیغات و بسیج نیروهای مخالف دولت جایگاه مشخصی داشت. اسناد از پرداختهای مخفیانه، استفاده از ارتباطات سیاسی و سازماندهی فعالیتهایی برای تضعیف دولت مصدق حکایت میکنند.
Office of the Historian+1
در میان چهرههای شناختهشده نیروهای خیابانی طرفدار شاه، نام شعبان جعفری، مشهور به شعبان بیمخ، برجسته است.
شعبان جعفری در روایتهای تاریخی کودتا بهعنوان یکی از چهرههای وابسته به جریان خیابانی سلطنتطلب شناخته میشود. برای تعیین دقیق نقش شخصی او در ساعات مختلف ۲۸ مرداد، باید خاطرات و مصاحبههای او را با گزارشهای همزمان و اسناد عملیاتی مقابله کرد.
در اینجا مسئله اصلی فراتر از یک فرد است.
کودتا تنها با صدور یک فرمان سلطنتی انجام نشد. برای تغییر حکومت، شبکهای از نیروهای نظامی، سیاسی، تبلیغاتی و خیابانی به کار گرفته شد.
این شبکهها وظایف متفاوت داشتند. برخی در جابهجایی نیرو و تجهیزات نقش داشتند؛ برخی در انتشار پیامهای سیاسی و تبلیغات؛ و برخی در ایجاد تجمع و آشوب خیابانی.
حضور جمعیت در خیابان، بهتنهایی نشانه اراده آزادانه همه شرکتکنندگان نبود. اسناد عملیات نشان میدهند که بخشی از تحرکات، سازماندهی و پشتیبانی مخفیانه داشت.
۶. بیستوهشتم مرداد؛ سقوط دولت مصدق
روز چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نیروهای طرفدار کودتا در تهران دست به اقدام زدند.
گروههای خیابانی و واحدهایی از ارتش و نیروهای امنیتی بهتدریج مراکز حساس شهر را در اختیار گرفتند. رادیو تهران تصرف شد و حمله به محل اقامت دکتر مصدق شدت گرفت.
تانکها و نیروهای مسلح در عملیات علیه خانه نخستوزیر شرکت کردند. پس از درگیری، محل اقامت مصدق به تصرف نیروهای کودتا درآمد.
دولت مصدق سقوط کرد و فضلالله زاهدی قدرت را در دست گرفت.
سند سیا درباره عملیات تصریح میکند که برکناری مصدق در ۱۹ اوت ۱۹۵۳، برابر با ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، با موفقیت انجام شد.
Office of the Historian
محمدرضا شاه در ۳۱ مرداد به ایران بازگشت.
توالی این رویدادها روشن است: نخست تلاش برای برکناری دولت مصدق، سپس شکست مرحله اول و خروج شاه، آنگاه اجرای موفق کودتا و سرانجام بازگشت پادشاه.
شاه در سال ۱۳۲۰ به سلطنت رسیده بود؛ در سال ۱۳۳۲ پس از کودتا موقعیت سیاسی و قدرت سلطنت او تثبیت شد.
۷. اعتراف اسناد آمریکایی
در خاطرات خصوصی دوایت آیزنهاور، رئیسجمهور وقت آمریکا، نقش ایالات متحده در سرنگونی مصدق ثبت شده است.
آیزنهاور در یادداشت ۸ اکتبر ۱۹۵۳ از اقداماتی سخن گفت که آمریکا برای بازگرداندن شاه به قدرت و کنار زدن مصدق انجام داده بود. او تصریح کرد که این اقدامات مخفیانه بودند و آشکار شدن آنها برای آمریکا پیامد سیاسی داشت.
این یادداشت در مجموعه رسمی اسناد وزارت خارجه آمریکا منتشر شده است.
Office of the Historian
اهمیت این سند در آن است که موضوع کودتا را از سطح اتهامهای سیاسی فراتر میبرد.
در کنار گزارشهای عملیاتی سیا و اسناد مربوط به همکاری بریتانیا و آمریکا، یادداشت آیزنهاور نشان میدهد که براندازی دولت مصدق اقدامی شناختهشده در بالاترین سطح تصمیمگیری دولت آمریکا بود.
کودتای ۲۸ مرداد صرفاً محصول اختلافات داخلی ایران نبود. اختلافات داخلی در آن نقش داشتند، ولی عملیات خارجی نیز در طراحی، هماهنگی و پیشبرد آن دخالت مستقیم داشت.
۸. پیامد کودتا؛ تغییر رابطه شاه و حکومت
پس از ۲۸ مرداد، دولت زاهدی قدرت را در دست گرفت و بسیاری از نیروهای طرفدار مصدق با بازداشت و محدودیت روبهرو شدند.
دکتر مصدق بازداشت و در دادگاه نظامی محاکمه شد. او به سه سال حبس محکوم شد و پس از پایان زندان، تا زمان مرگ در سال ۱۳۴۵ در احمدآباد تحت مراقبت و محدودیت زندگی کرد.
حسین فاطمی، وزیر امور خارجه دولت مصدق، نیز بازداشت شد و در آبان ۱۳۳۳ اعدام گردید.
حزب توده با سرکوب گسترده مواجه شد و شبکه سازمانی آن آسیب جدی دید. نیروهای جبهه ملی و دیگر مخالفان نیز با محدودیتهای تازه روبهرو شدند.
در سطح بینالمللی، روابط حکومت شاه با آمریکا گسترش یافت. کمکهای نظامی و اقتصادی و همکاریهای امنیتی افزایش پیدا کرد.
کودتا مسیر سلطنت را تغییر داد. محمدرضا شاه پس از آن، بهتدریج نقش مستقیمتری در اداره کشور پیدا کرد و دربار به مرکز تصمیمگیری سیاسی تبدیل شد.
در سالهای بعد، حکومت به ایجاد سازمان اطلاعاتی متمرکزی روی آورد که نام آن با تاریخ سرکوب سیاسی در ایران پیوند خورد: ساواک.
پایان فصل دوم
در مرداد ۱۳۳۲، محمدرضا شاه از ایران خارج شد و پس از سرنگونی دولت مصدق به کشور بازگشت.
اسناد رسمی آمریکا نشان میدهند که براندازی دولت مصدق با مشارکت دستگاههای اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا طراحی و اجرا شد. نیروهای داخلی، فرماندهان نظامی و شبکههای خیابانی نیز در تحقق آن نقش داشتند.
نتیجه، سقوط دولت مصدق، نخستوزیری زاهدی و تقویت قدرت سیاسی شاه بود.
این نقطه آغاز مرحله تازهای در تاریخ حکومت پهلوی شد؛ مرحلهای که در آن تمرکز قدرت، گسترش دستگاه امنیتی و سرکوب سازمانیافته مخالفان به ویژگیهای اصلی حکومت تبدیل شدند.
منابع اصلی فصل دوم: مجموعه اسناد روابط خارجی آمریکا درباره ایران در سالهای ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۴؛ گزارش سیا مورخ ۸ مارس ۱۹۵۴؛ یادداشت آیزنهاور مورخ ۸ اکتبر ۱۹۵۳؛ مجموعه اسناد عملیات آژاکس در آرشیو امنیت ملی دانشگاه جورج واشنگتن.
فصل سوم
ساواک، زندان و پایان سلطنت
از سرکوب مخالفان تا انقلاب بهمن ۱۳۵۷
۱. پس از کودتا؛ حکومت در مسیر تمرکز قدرت
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، توازن قدرت سیاسی در ایران را تغییر داد.
دولت مصدق سرنگون شد، نخستوزیر تازه با پشتیبانی نیروهای کودتا قدرت گرفت و دربار موقعیت خود را بازیافت. در سالهای بعد، محمدرضا شاه اختیارات بیشتری در اداره کشور به دست آورد.
فعالیت مخالفان سیاسی با محدودیتهای گسترده روبهرو شد. دستگاههای انتظامی، نظامی و اطلاعاتی برای شناسایی و کنترل نیروهای مخالف به کار گرفته شدند.
حکومت در کنار گسترش ارتش و نهادهای اداری، به سازمانی نیاز داشت که اطلاعات امنیتی را گردآوری کند، شبکههای مخالف را زیر نظر بگیرد و اقدامات ضدحکومتی را پیش از گسترش مهار کند.
این سازمان در سال ۱۳۳۵ تأسیس شد و فعالیت آن در سال ۱۳۳۶ گسترش یافت.
نام آن سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ساواک بود.
۲. تأسیس ساواک؛ دستگاه امنیتی سلطنت
ساواک با تصویب قانون مربوط به تشکیل سازمان اطلاعات و امنیت کشور ایجاد شد. این سازمان از مشاوره و همکاری اطلاعاتی آمریکا بهره گرفت و به یکی از نهادهای اصلی امنیتی حکومت محمدرضا شاه تبدیل شد.
دانشنامه ایرانیکا تأسیس ساواک در سال ۱۹۵۷ را با مشاوره آمریکا ثبت کرده است.
Encyclopaedia Iranica
تیمور بختیار، فرماندار نظامی تهران پس از کودتای ۲۸ مرداد، نخستین رئیس ساواک شد. پس از او حسن پاکروان و سپس نعمتالله نصیری ریاست سازمان را بر عهده گرفتند.
ساواک وظایف اطلاعاتی و امنیتی متعددی داشت، اما فعالیت آن به جمعآوری اطلاعات محدود نماند. مراقبت از مخالفان، نفوذ در تشکلها، بازداشت فعالان سیاسی و بازجویی از متهمان امنیتی از فعالیتهای این سازمان بود.
ساواک در دانشگاهها، ادارات، محیطهای فرهنگی و شبکههای سیاسی به دنبال شناسایی مخالفان حکومت بود.
حضور این سازمان در زندگی سیاسی کشور، بر امکان فعالیت آزادانه احزاب، گروههای دانشجویی و نیروهای مخالف اثر گذاشت.
دستگاه امنیتی شاه، بهتدریج به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ حکومت تبدیل شد.
۳. زندان سیاسی و شکنجه
در دوران محمدرضا شاه، زندانهای سیاسی جایگاه مهمی در برخورد حکومت با مخالفان داشتند.
زندان قصر، زندان اوین و بازداشتگاههای وابسته به دستگاههای امنیتی و انتظامی از مراکز شناختهشده نگهداری زندانیان سیاسی بودند.
بازداشتهای امنیتی، بازجوییهای طولانی، شکنجه و محاکمه در دادگاههای نظامی در پروندههای متعدد مخالفان حکومت ثبت شدهاند.
در سال ۱۳۵۰، کمیته مشترک ضدخرابکاری با مشارکت ساواک و شهربانی شکل گرفت و در سال ۱۳۵۱ فعالیت عملیاتی آن گسترش یافت. این نهاد برای مقابله با گروههای مسلح مخالف حکومت ایجاد شد و در تاریخ بازداشت و بازجویی زندانیان سیاسی جایگاه ویژهای پیدا کرد.
Encyclopaedia Iranica
در پروندههای زندانیان سیاسی، باید میان بازداشت، شکنجه، محکومیت قضایی، اعدام و کشتهشدن در درگیری تفاوت گذاشت.
این تفاوت صرفاً حقوقی نیست؛ برای ثبت درست سرگذشت هر انسان اهمیت اساسی دارد.
کسی که پس از محاکمه نظامی تیرباران شده است، سرگذشتی متفاوت از فردی دارد که در درگیری مسلحانه کشته شده یا در بازداشت جان باخته است.
تاریخ سرکوب سیاسی را باید با نام افراد، تاریخ رویدادها و مسئولیت نهادهای مربوط ثبت کرد.
۴. از نهضت آزادی تا پیدایش سازمان مجاهدین خلق
پس از کودتای ۲۸ مرداد، فعالیت نیروهای ملی و مذهبی مخالف حکومت ادامه یافت.
جبهه ملی و سپس نهضت آزادی ایران از جریانهایی بودند که بر ضرورت اصلاح ساختار سیاسی و محدود شدن قدرت شاه تأکید داشتند.
مهدی بازرگان، یدالله سحابی و محمود طالقانی از چهرههای شناختهشده نهضت آزادی بودند.
در دهه ۱۳۴۰، بخشی از فعالان جوان به این نتیجه رسیدند که فعالیت سیاسی در چارچوب موجود امکان تغییر حکومت را فراهم نمیکند.
در چنین شرایطی، سازمان مجاهدین خلق ایران در سال ۱۳۴۴ به دست محمد حنیفنژاد، سعید محسن و علیاصغر بدیعزادگان تأسیس شد.
بنیانگذاران سازمان از فعالان تحصیلکردهای بودند که تجربه فعالیت در فضای سیاسی ملی و مذهبی داشتند. آنان با نقد شیوههای پیشین مبارزه، تشکیلاتی مخفی با برنامه آموزشی، سیاسی و سپس نظامی ایجاد کردند.
mojahedin.org
سازمان در سالهای نخست، عمدتاً به آموزش اعضا، تدوین مبانی فکری و ایجاد شبکه تشکیلاتی پرداخت.
تا پیش از آغاز عملیات گسترده سازمان، ساواک توانست شمار زیادی از اعضا و مسئولان آن را شناسایی و بازداشت کند.
۵. ضربه شهریور ۱۳۵۰ و اعدام بنیانگذاران
در شهریور ۱۳۵۰، ساواک ضربه گستردهای به تشکیلات سازمان مجاهدین خلق وارد کرد.
تعداد زیادی از اعضا و مسئولان سازمان بازداشت شدند. محمد حنیفنژاد و دیگر اعضای رهبری نیز در جریان این دستگیریها به زندان افتادند.
پرونده بازداشتشدگان به دادگاههای نظامی ارجاع شد. محاکمات در فضایی برگزار شدند که حکومت فعالیت سازمان را تهدیدی علیه امنیت و موجودیت سلطنت معرفی میکرد.
در چهارم خرداد ۱۳۵۱، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و علیاصغر بدیعزادگان، سه بنیانگذار سازمان مجاهدین خلق، همراه با محمود عسگریزاده و عبدالرسول مشکینفام، از اعضای مرکزیت سازمان، اعدام شدند.
english.mojahedin.org+1
این پنج نفر در زندان و پس از صدور حکم اعدام در دادگاه نظامی تیرباران شدند؛ نه در یک درگیری خیابانی.
در پرونده دیگری، اعضایی از سازمان از جمله علی میهندوست، ناصر صادق، محمد بازرگانی و علی باکری نیز اعدام شدند.
مسعود رجوی، از اعضای مرکزیت سازمان، به اعدام محکوم شد، اما حکم او به حبس ابد تبدیل گردید.
اعدام بنیانگذاران، سازمان را از رهبران اصلی خود محروم کرد، ولی فعالیت تشکیلاتی و سیاسی مجاهدین پایان نیافت.
این رویداد یکی از مهمترین مقاطع برخورد حکومت شاه با مخالفان سازمانیافته در دهه ۱۳۵۰ بود.
۶. چریکهای فدایی خلق؛ از سیاهکل تا نبردهای شهری
در کنار سازمان مجاهدین خلق، جریانهای مارکسیستی مخالف حکومت نیز در دهه ۱۳۴۰ و اوایل دهه ۱۳۵۰ به سازماندهی مبارزه مسلحانه روی آوردند.
چریکهای فدایی خلق از پیوند گروههایی شکل گرفتند که چهرههایی مانند بیژن جزنی، حسن ضیاظریفی، امیرپرویز پویان، مسعود احمدزاده و حمید اشرف در تاریخ آنها نقش داشتند.
رویداد سیاهکل در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹، از نقاط عطف تاریخ این جریان بود.
حمله گروهی از چریکها به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل در گیلان، با عملیات گسترده نیروهای حکومتی برای تعقیب و بازداشت اعضای گروه همراه شد.
پس از سیاهکل، برخورد میان حکومت و چریکهای فدایی وارد مرحله تازهای شد. شماری از اعضا در درگیریها کشته شدند و گروهی دیگر پس از بازداشت و محاکمه اعدام شدند.
Encyclopaedia Iranica
امیرپرویز پویان در خرداد ۱۳۵۰ در تهران کشته شد. مسعود احمدزاده پس از بازداشت و شکنجه، در اسفند ۱۳۵۰ اعدام شد.
حمید اشرف از چهرههای اصلی سازماندهی چریکهای فدایی در سالهای بعد بود. او در تیر ۱۳۵۵ در درگیری مسلحانه با نیروهای امنیتی در تهران کشته شد.
این رویدادها نشان میدهند که سرکوب مخالفان مسلح حکومت فقط به صدور احکام اعدام محدود نبود؛ عملیات شناسایی، محاصره خانههای تیمی و درگیریهای مسلحانه نیز بخش مهمی از فعالیت نیروهای امنیتی را تشکیل میداد.
در همان زمان، چریکهای فدایی نیز عملیات مسلحانه، حمله به اهداف حکومتی و اقدامات دیگری را علیه حکومت انجام میدادند.
شناخت این دوره بدون بررسی اقدامات هر دو طرف و پیامدهای انسانی و سیاسی آنها کامل نمیشود.
۷. اعدامهای سیاسی و پروندههای دیگر
سرکوب مخالفان در دهه ۱۳۵۰ تنها به مجاهدین و فداییان محدود نبود.
خسرو گلسرخی، شاعر و فعال سیاسی، و کرامتالله دانشیان، فیلمساز و فعال سیاسی، در سال ۱۳۵۲ بازداشت و پس از محاکمه در دادگاه نظامی، در بهمن همان سال اعدام شدند.
محاکمه گلسرخی و دانشیان بازتاب گستردهای پیدا کرد و به یکی از پروندههای شناختهشده سیاسی دوره شاه تبدیل شد.
Encyclopaedia Iranica
در فروردین ۱۳۵۴ نیز ۹ زندانی سیاسی، از جمله بیژن جزنی و شماری از فعالان مرتبط با جریان فدایی، در تپههای اوین کشته شدند.
حکومت در آن زمان اعلام کرد آنان هنگام فرار کشته شدهاند. روایتهای بعدی از مشارکت مأموران امنیتی در کشتن زندانیان حکایت داشتند.
این پرونده از نمونههای مهم ضرورت بررسی اسناد و شهادتهای مربوط به مرگ زندانیان در اختیار حکومت است.
سرگذشت این افراد نشان میدهد که برخورد حکومت با مخالفان، علاوه بر فعالیتهای اطلاعاتی و امنیتی، شامل مجازات اعدام و موارد مرگ زندانیان نیز میشد.
۸. اصلاحات اقتصادی و انسداد سیاسی
حکومت محمدرضا شاه در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ برنامههای گسترده اقتصادی و اجتماعی اجرا کرد.
اصلاحات ارضی، گسترش آموزش، افزایش سرمایهگذاری صنعتی، توسعه زیرساختها و تغییرات حقوقی مربوط به زنان از تحولات مهم این دوره بودند.
اصلاحات ارضی ساختار مالکیت روستایی را تغییر داد. بخشی از زمینهای بزرگ میان کشاورزان توزیع شد و مناسبات سنتی ارباب و رعیتی دگرگون گردید.
با این حال، اجرای اصلاحات ارضی به معنای حل همه مسائل روستایی نبود. کمبود سرمایه، محدودیت آب، کوچک بودن قطعات زمین و مهاجرت روستاییان به شهرها از مسائل ادامهدار بودند.
در همین دوره، حکومت به تمرکز سیاسی ادامه داد.
در اسفند ۱۳۵۳، محمدرضا شاه تشکیل حزب رستاخیز را اعلام کرد. با این اقدام، نظام حزبی رسمی کشور به یک حزب فراگیر وابسته به حکومت تبدیل شد.
فعالیت مستقل حزبی در ساختار رسمی سیاست کشور بیش از پیش محدود گردید.
رشد اقتصادی و توسعه زیرساختها نتوانست جایگزین مشارکت آزاد سیاسی شود. بخشهایی از جامعه از امکانات جدید بهرهمند شدند، در حالی که مخالفت با حکومت همچنان با محدودیت و برخورد امنیتی مواجه بود.
۹. ثروت خاندان و بنیاد پهلوی
در کنار ساختار سیاسی و امنیتی حکومت، مسئله داراییهای خاندان پهلوی نیز اهمیت داشت.
بخش بزرگی از املاک رضاشاه پس از کنارهگیری او در شهریور ۱۳۲۰ به موضوع اختلاف حقوقی تبدیل شد.
محمدرضا شاه ابتدا املاک انتقالیافته از پدرش را به دولت واگذار کرد. سپس در سالهای بعد، بخشی از این داراییها دوباره تحت مدیریت نهادهای وابسته به سلطنت قرار گرفت.
بنیاد پهلوی در سال ۱۳۳۷ تأسیس شد و مدیریت مجموعهای از داراییها، سرمایهگذاریها و فعالیتهای اقتصادی و خیریه را بر عهده گرفت.
Encyclopaedia Iranica
فعالیتهای بنیاد، از مؤسسات آموزشی و خدماتی تا سرمایهگذاریهای اقتصادی را دربر میگرفت.
برای بررسی ثروت خاندان پهلوی، باید میان چند موضوع تفاوت گذاشت: املاک شخصی رضاشاه، داراییهای انتقالیافته به محمدرضا شاه، اموال تحت مدیریت بنیاد پهلوی، سرمایهگذاریهای وابسته به دربار و داراییهای شخصی اعضای خانواده.
اینها یک مجموعه واحد با مالکیت حقوقی یکسان نبودند.
با این حال، پیوند میان موقعیت سلطنتی و دسترسی به منابع اقتصادی، یکی از مسائل مهم بررسی ساختار قدرت در دوران محمدرضا شاه است.
این موضوع در بخش دوم کتاب، هنگام بررسی داراییها و منابع مالی رضا پهلوی، اهمیت مستقیم پیدا میکند.
۱۰. آغاز موج انقلاب
در سال ۱۳۵۶، اعتراضات سیاسی و اجتماعی علیه حکومت شدت گرفت.
فعالان سیاسی، دانشجویان، روحانیان مخالف شاه، نویسندگان و گروههای مختلف اجتماعی در فضای اعتراض حضور داشتند.
در سال ۱۳۵۷، دامنه اعتراضات گسترش یافت. تظاهرات خیابانی، اعتصابها و ناآرامیها بخشهای مختلف کشور را فراگرفت.
اعتراضات فقط به یک جریان سیاسی محدود نبود. نیروهای مذهبی، ملی، چپ، دانشجویی و بخشهایی از طبقات متوسط و کارگری در مخالفت با سلطنت حضور داشتند.
در هشتم سپتامبر ۱۹۷۸، برابر با ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، نیروهای حکومتی به تظاهرکنندگان در تهران تیراندازی کردند. این رویداد که به جمعه سیاه معروف شد، از نقاط مهم تشدید بحران سیاسی بود.
Encyclopaedia Iranica
در پاییز ۱۳۵۷، اعتصابها، از جمله در صنعت نفت، توان اقتصادی و اجرایی حکومت را تحت فشار قرار دادند.
محمدرضا شاه در آبان ۱۳۵۷ در یک پیام تلویزیونی اعلام کرد که صدای انقلاب مردم را شنیده است.
این پیام در شرایطی منتشر شد که اعتراضات از مرحله مطالبه اصلاحات فراتر رفته و خواست پایان سلطنت در بخش بزرگی از تظاهرات مطرح شده بود.
۱۱. بیستوششم دی؛ خروج شاه
در ماههای پایانی سال ۱۳۵۷، حکومت با بحران شدید سیاسی روبهرو بود.
تغییر نخستوزیران، اعلام حکومت نظامی، تلاش برای مصالحه و اقدامهای محدود برای گشایش سیاسی نتوانست اعتراضات را متوقف کند.
محمدرضا شاه سرانجام شاپور بختیار را به نخستوزیری منصوب کرد.
بختیار از چهرههای سابق جبهه ملی بود و برای اداره کشور در چارچوب قانون اساسی مشروطه و محدود کردن قدرت شاه تلاش کرد. با این حال، بخش عمده جریان انقلاب با ادامه سلطنت مخالفت میکرد.
در ۲۶ دی ۱۳۵۷، محمدرضا شاه همراه با فرح پهلوی ایران را ترک کرد.
خروج او در شرایطی رخ داد که سلطنت هنوز بهصورت رسمی پایان نیافته بود، اما قدرت سیاسی دربار بهشدت تضعیف شده بود.
این دومین خروج تعیینکننده محمدرضا شاه از ایران در یک بحران سیاسی بود.
در مرداد ۱۳۳۲، پس از شکست نخستین مرحله کودتا از کشور خارج شد و پس از موفقیت کودتا بازگشت.
در دی ۱۳۵۷، در میانه انقلاب از کشور خارج شد و دیگر به ایران بازنگشت.
این دو رویداد در فاصله بیستوپنج سال، دو نقطه مهم در تاریخ سلطنت او را تشکیل میدهند.
۱۲. بهمن ۱۳۵۷؛ پایان سلطنت
در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، روحالله خمینی پس از سالها تبعید به ایران بازگشت.
در روزهای بعد، دو مرکز قدرت در کشور شکل گرفتند: دولت شاپور بختیار و دولت موقت منصوب خمینی به نخستوزیری مهدی بازرگان.
اعتراضات و درگیریها ادامه یافت. بخشهایی از نیروهای مسلح و نظامیان از فرماندهی حکومت فاصله گرفتند.
در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، شورای عالی ارتش اعلام بیطرفی کرد و ساختار حکومت سلطنتی فروپاشید.
Encyclopaedia Iranica
به این ترتیب، سلطنت پهلوی پس از ۵۳ سال پایان یافت.
انقلاب ۱۳۵۷ حاصل یک روند طولانی سیاسی و اجتماعی بود. مخالفت با حکومت شاه از نیروهای گوناگون تشکیل میشد و خواستهها و برنامههای این نیروها یکسان نبود.
پایان سلطنت به معنای توافق همه جریانهای شرکتکننده در انقلاب بر سر نظام سیاسی آینده نبود.
پس از سقوط شاه، اختلافات درباره قدرت سیاسی، آزادیها، قانون اساسی و ساختار حکومت ادامه یافت. در سالهای بعد، حکومت ولایت فقیه شکل گرفت و بخش مهمی از نیروهایی که در مخالفت با شاه حضور داشتند، خود به مخالفان حکومت جدید تبدیل شدند.
این واقعیت تاریخی اهمیت دارد: مخالفت مشترک با سلطنت، به معنای داشتن برنامه سیاسی مشترک برای فردای انقلاب نبود.
۱۳. پایان یک حکومت، باقیماندن یک خاندان
با سقوط سلطنت، محمدرضا شاه دیگر پادشاه ایران نبود.
او پس از خروج از کشور در چند کشور اقامت کرد و سرانجام در پنجم مرداد ۱۳۵۹ در قاهره درگذشت.
رضا پهلوی، فرزند ارشد او، هنگام سقوط سلطنت در خارج از ایران بود. او در تابستان ۱۳۵۷، در ۱۷سالگی، برای آموزش خلبانی به آمریکا رفته بود.
با مرگ محمدرضا شاه، رضا پهلوی جایگاه نمادین ولیعهد پیشین را در میان هواداران سلطنت حفظ کرد، اما دیگر حکومتی در ایران وجود نداشت که او بتواند بر اساس قانون اساسی سلطنتی آن، قدرت اجرایی را به ارث ببرد.
از این مقطع، تاریخ خاندان پهلوی وارد مرحله تازهای شد.
پدر و پدربزرگ او در ایران حکومت کرده بودند. رضا پهلوی زندگی سیاسی خود را در خارج از کشور و بدون در اختیار داشتن نهادهای حکومتی آغاز کرد.
پرسشهای مربوط به داراییهای بهجامانده از خاندان، مواضع او درباره حکومت پدر، روابط سیاسی خارجی و فعالیتهای جریانهای سلطنتطلب، به موضوعات اصلی این دوره تبدیل شدند.
پایان فصل سوم
حکومت محمدرضا شاه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به سمت تمرکز بیشتر قدرت حرکت کرد.
ساواک تأسیس شد، فعالیت مخالفان سیاسی زیر نظارت امنیتی قرار گرفت و سازمانهای مخالف، از جمله مجاهدین خلق و چریکهای فدایی، با بازداشت، محاکمه نظامی، اعدام و عملیات مسلحانه نیروهای حکومتی مواجه شدند.
در همان دوره، برنامههای اقتصادی و اجتماعی مهمی اجرا شد، اما نظام سیاسی به سمت مشارکت آزاد و رقابت مستقل احزاب حرکت نکرد.
اعتراضات گسترده سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ سرانجام به خروج شاه و سقوط سلطنت انجامید.
حکومتی که با رضاشاه در سال ۱۳۰۴ تأسیس شده بود، در بهمن ۱۳۵۷ پایان یافت؛ اما نام خاندان پهلوی از سیاست ایران حذف نشد.
رضا پهلوی در خارج از ایران، فعالیت خود را بهعنوان وارث سیاسی سلطنت پیشین ادامه داد.
بررسی زندگی، داراییها، مواضع و کارزارهای سیاسی او، موضوع بخش دوم این کتاب است.
منابع اصلی فصل سوم: دانشنامه ایرانیکا، گاهشمار تاریخ ایران و مدخلهای مربوط به چریکهای فدایی و جریانهای سیاسی پس از ۱۳۳۲؛ تاریخچه سازمان مجاهدین خلق و اسناد مربوط به محاکمه و اعدام بنیانگذاران؛ پژوهشهای تاریخی درباره ساواک، بنیاد پهلوی و انقلاب ۱۳۵۷.
پایان بخش اول: «از کودتا تا سقوط سلطنت پهلوی»
بخش دوم با فصل چهارم، «رضا پهلوی؛ وارث تاج و دارایی»، آغاز میشود.
تکمیل بخش اول
فصل اول ـ رضاخان؛ از کودتا تا تاج
جمهوریای که به سلطنت ختم شد
از شکست قرارداد ۱۹۱۹ تا پایان جمهوریخواهی رضاخان
۱. مشروطه؛ مسئلهای که با کودتای سوم اسفند پایان نیافت
انقلاب مشروطه در سال ۱۲۸۵، سلطنت مطلقه قاجار را به پذیرش قانون اساسی و تشکیل مجلس وادار کرد. با این تحول، مسئله حدود قدرت پادشاه و حق مردم در اداره کشور به محور سیاست ایران تبدیل شد.
مشروطه فقط مطالبه تشکیل مجلس نبود. مسئله بنیادی آن، محدود کردن قدرت فردی و پاسخگو کردن حکومت در برابر قانون بود.
با وجود پیروزی اولیه مشروطهخواهان، کشور در سالهای بعد با مداخلات خارجی، بحران مالی، جنگ، ضعف دولت مرکزی و درگیریهای سیاسی روبهرو شد. بسیاری از نهادهایی که قرار بود ضامن حکومت قانون باشند، هنوز استحکام کافی نداشتند.
بریتانیا و روسیه تزاری در بخش بزرگی از این دوره، قدرتهای خارجی مؤثر بر سیاست ایران بودند. انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و خروج تدریجی نیروهای روس از معادلات پیشین، موقعیت بریتانیا را تغییر داد.
دولت بریتانیا در سال ۱۹۱۹ قراردادی با دولت وثوقالدوله امضا کرد که به موجب آن، مشاوران بریتانیایی نقش گستردهای در سازماندهی امور مالی و نظامی ایران پیدا میکردند. مخالفت سیاسی با این قرارداد مانع اجرای آن شد.
شکست قرارداد ۱۹۱۹، اختلاف بر سر استقلال سیاسی ایران را پایان نداد. دو سال بعد، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ ساختار قدرت کشور را وارد مرحله تازهای کرد.
رضاخان در نتیجه آن کودتا از فرماندهی نیروهای قزاق به مرکز قدرت سیاسی راه یافت. او در سالهای بعد، با اتکا به ارتش و گسترش نفوذ در دستگاه حکومت، موقعیت خود را تثبیت کرد.
اما میان کودتای سوم اسفند و تاجگذاری رضاشاه، یک رویداد تعیینکننده قرار دارد که نمیتوان از تاریخ صعود او حذف کرد: طرح جمهوریخواهی در سال ۱۳۰۲ و شکست آن در سال ۱۳۰۳.
۲. جمهوریخواهی در خدمت انتقال قدرت
در اواخر سال ۱۳۰۲، بحث تغییر نظام سلطنتی به جمهوری در محافل سیاسی ایران گسترش یافت.
رضاخان در آن زمان نخستوزیر و قدرتمندترین فرمانده نظامی کشور بود. احمدشاه قاجار در خارج از ایران اقامت داشت و موقعیت سیاسی سلسله قاجار بهشدت تضعیف شده بود.
هواداران رضاخان در مجلس و بیرون از آن، جمهوری را راه پایان دادن به سلطنت قاجار معرفی میکردند.
نام جمهوری برای جامعهای که تجربه انقلاب مشروطه را پشت سر گذاشته بود، اهمیت سیاسی داشت. جمهوری میتوانست به معنای پایان حکومت موروثی و انتقال حق تعیین حکومت به مردم باشد.
اما طرحی که در اطراف رضاخان شکل گرفت، از ابتدا با یک تناقض بنیادی روبهرو بود: مردی که خواهان ریاست نظام تازه بود، همزمان فرمانده نیروهای نظامی و صاحب قدرت اصلی اجرایی کشور بود.
پرسش اصلی مخالفان این نبود که آیا ایران باید برای همیشه سلطنتی بماند. مسئله این بود که جمهوری پیشنهادی چگونه تشکیل میشود، چه کسی قدرت را در اختیار میگیرد و چه نهادی میتواند در برابر فرمانده ارتش از آزادی انتخابات و حقوق مردم دفاع کند.
در این کشمکش، شکل حکومت از مسئله چگونگی اعمال قدرت جدا نبود.
جمهوریای که با فشار نظامی و بدون رقابت آزاد سیاسی برقرار شود، صرف تغییر عنوان سلطنت به ریاستجمهوری است؛ نه تضمین حاکمیت مردم.
۳. مدرس؛ مخالفت با جمهوری رضاخانی
سیدحسن مدرس از مهمترین مخالفان طرح جمهوریخواهی رضاخان در مجلس پنجم بود.
او پیشتر نیز در برابر گسترش قدرت رضاخان موضع گرفته بود و در جریان بحث جمهوری، به یکی از چهرههای اصلی مخالفت تبدیل شد.
مخالفت مدرس در بستری شکل گرفت که گروههای مختلف سیاسی و مذهبی، هر یک با انگیزههای متفاوت، در برابر طرح جمهوری قرار گرفته بودند.
برخی مخالفان از اصل برچیده شدن سلطنت حمایت نمیکردند. برخی دیگر نگران تمرکز قدرت در دست رضاخان بودند. گروهی نیز با شیوه پیشبرد طرح و فشارهای سیاسی همراه آن مخالفت داشتند.
بنابراین نمیتوان همه مخالفان جمهوری رضاخانی را طرفدار یک برنامه سیاسی واحد دانست.
نقطه مهم در موضع مدرس، اعتراض به شیوه انتقال قدرت و موقعیت رضاخان بود.
در کتاب «شعبده جمهوریخواهی رضاخان»، عبارتی به مدرس نسبت داده شده که در آن میان جمهوری واقعی و جمهوری تحمیلی تفاوت گذاشته میشود. مضمون این روایت آن است که مخالفت با جمهوری رضاخانی، لزوماً مخالفت با اصل جمهوریت نبود.
برای نقل مستقیم این عبارت در نسخه چاپی، متن باید با مأخذ تاریخی نخستین آن مقابله شود. اما خودِ مخالفت مدرس با طرح جمهوریخواهی رضاخان و نقش او در کشمکش مجلس پنجم، از رویدادهای شناختهشده تاریخ این دوره است.
۴. مجلس پنجم؛ میدان نبرد بر سر آینده حکومت
مجلس پنجم شورای ملی در بهمن ۱۳۰۲ افتتاح شد.
ترکیب مجلس برای آینده سیاسی رضاخان اهمیت داشت. فراکسیون تجدد و گروههایی از نمایندگان سوسیالیست از تغییر نظام سیاسی حمایت میکردند. در مقابل، مدرس و نمایندگان مخالف، در برابر پیشبرد سریع طرح جمهوری ایستادند.
بحثها به صحن مجلس محدود نماند.
در تهران، طرفداران و مخالفان جمهوری گردهمایی برگزار کردند. بازار، گروههای مذهبی، فعالان سیاسی و هواداران رضاخان در این کشمکش حضور داشتند.
در اسفند ۱۳۰۲، برخوردهای سیاسی و خیابانی شدت گرفت.
رویدادهای پیرامون مجلس نشان داد که انتقال قدرت از قاجار به یک نظام جدید، بدون مقاومت سیاسی انجام نخواهد شد.
رضاخان در مقام نخستوزیر و فرمانده نظامی، امکاناتی در اختیار داشت که هیچیک از مخالفان پارلمانی او به همان اندازه از آن برخوردار نبودند.
همین نابرابری قدرت، به مسئله اصلی بحران جمهوریخواهی تبدیل شد.
در یک سوی کشمکش، نخستوزیری قرار داشت که بر ارتش تکیه میکرد؛ در سوی دیگر، نمایندگان و نیروهای اجتماعی مخالفی بودند که تلاش میکردند از ابزارهای پارلمانی و اعتراض عمومی استفاده کنند.
۵. میرزاده عشقی؛ قلم در برابر قدرت نظامی
میرزاده عشقی از چهرههای برجسته ادبیات سیاسی و مطبوعات انتقادی آن دوره بود.
او در روزنامه «قرن بیستم» به نقد قدرت سیاسی، مداخلات خارجی و طرح جمهوریخواهی رضاخان پرداخت.
عشقی از زبان طنز و شعر برای افشای آنچه پشت صحنه سیاست میدید استفاده میکرد. در آثار او، مسئله جمهوریخواهی با نگرانی از دخالت بریتانیا و قدرتگیری نظامیان پیوند خورده است.
در شعر سیاسی «جمهورینامه»، که بخشهایی از آن در متن ارسالی آمده، عشقی با تمثیل دزد شیره و ردپای خر، طرح جمهوریخواهی را به موضوع انتقادی تند تبدیل میکند.
این شعر سندی مهم برای شناخت فضای سیاسی و نوع مخالفت مطبوعاتی با رضاخان است. شعر، بهتنهایی سند اثبات همه روابط پشت پرده سیاسی نیست؛ ارزش آن در ثبت موضع یک مخالف معاصر و زبان اعتراض آن دوران است.
میرزاده عشقی در تیر ۱۳۰۳ در تهران هدف سوءقصد قرار گرفت و جان باخت.
قتل او در فضای افزایش فشار بر مخالفان رضاخان رخ داد و به یکی از رویدادهای مهم تاریخ مطبوعات سیاسی ایران تبدیل شد.
عشقی از جمله کسانی بود که پیش از تأسیس سلطنت پهلوی، خطر تمرکز قدرت در دست رضاخان را در نوشتههای خود مطرح کرد.
۶. شکست جمهوریخواهی و عقبنشینی رضاخان
در واپسین روزهای اسفند ۱۳۰۲ و آغاز فروردین ۱۳۰۳، مخالفتها با طرح جمهوری شدت گرفت.
درگیریهای اطراف مجلس و اعتراضات گروههای سیاسی و مذهبی، ادامه برنامه جمهوریخواهی را با بحران روبهرو کرد.
رضاخان به قم رفت و با شماری از مراجع و روحانیان دیدار کرد. پس از این دیدارها، در فروردین ۱۳۰۳ اعلام کرد که از دنبال کردن موضوع جمهوری صرفنظر میکند.
این عقبنشینی به معنای کنارهگیری او از قدرت نبود.
رضاخان همچنان نخستوزیر و فرمانده نیروهای نظامی باقی ماند. شبکه قدرتی که پس از کودتای سوم اسفند ایجاد کرده بود، از میان نرفت.
آنچه تغییر کرد، مسیر انتقال قدرت بود.
طرح جمهوری شکست خورد، اما هدف پایان دادن به سلطنت قاجار همچنان در دستور کار سیاسی رضاخان و هواداران او قرار داشت.
در سال ۱۳۰۴، این هدف از راه دیگری تحقق یافت: برچیدن سلطنت قاجار و تأسیس سلسله تازه پهلوی.
۷. از جمهوری ناکام تا سلطنت موروثی
نهم آبان ۱۳۰۴، مجلس شورای ملی به پایان سلطنت قاجار رأی داد.
در آذر همان سال، مجلس مؤسسان تغییرات قانون اساسی را تصویب کرد و سلطنت به رضاخان پهلوی و جانشینان او واگذار شد.
رضاخان که پیشتر در مرکز طرح جمهوریخواهی قرار داشت، اکنون بنیانگذار یک سلسله سلطنتی موروثی شده بود.
این تحول، نقطه پایانی بر بحران انتقال قدرت از قاجار به پهلوی بود.
در فاصله سالهای ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۴، مسیر سیاسی رضاخان از فرماندهی قزاقخانه به وزارت جنگ، نخستوزیری، حمایت از تغییر نظام به جمهوری و سرانجام پادشاهی رسید.
در این روند، نیروی نظامی و کنترل دستگاه اجرایی نقشی تعیینکننده داشتند.
طرح جمهوریخواهی شکست خورد، اما تمرکز قدرتی که امکان طرح آن را فراهم کرده بود، باقی ماند و در قالب سلطنت جدید تثبیت شد.
پایان این مبحث
تاریخ جمهوریخواهی رضاخان نشان میدهد که نام یک نظام سیاسی، بهتنهایی ماهیت قدرت را تعیین نمیکند.
در سال ۱۳۰۳، اختلاف اصلی بر سر این بود که آیا تغییر عنوان حکومت، قدرت را به مردم منتقل میکند یا اقتدار موجود را در شکلی تازه تثبیت خواهد کرد.
رضاخان از جمهوریخواهی عقب نشست، ولی از مسیر رسیدن به قدرت مطلقه کنار نرفت.
یک سال بعد، سلطنت قاجار پایان یافت و سلطنت پهلوی تأسیس شد.
این واقعه، حلقه اتصال کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به تاجگذاری رضاشاه در سال ۱۳۰۵ است.
یادداشت تکمیلی اسناد فصل اول
بررسی منابع تاریخی مستقل، چند نکته مهم این مبحث را تأیید میکند.
پژوهش منتشرشده در انتشارات دانشگاه کمبریج نشان میدهد که طرح جمهوریخواهی رضاخان در آغاز، حامیان واقعی نیز داشت؛ اما فشار برای تصویب سریع آن، برخورد با مدرس و اعتراضات عمومی، زمینه شکست طرح را فراهم کرد. رضاخان در اول آوریل ۱۹۲۴ رسماً خواستار کنار گذاشتن موضوع جمهوری شد.
کمبریج
دانشنامه ایرانیکا نیز نقش بازار، مدرس و اعتراضات مقابل مجلس را ثبت کرده است.
Encyclopaedia Iranica
درباره میرزاده عشقی، همین دانشنامه تأیید میکند که او در آخرین شماره روزنامه «قرن بیستم» به جمهوریخواهی رضاخان حمله کرد و پنج روز بعد به دست دو مهاجم ترور شد.
Encyclopaedia Iranica
این اسناد نشان میدهند که مبحث افزودهشده، جایگاه تاریخی روشنی در فصل اول دارد.
با این تکمیل، حلقه مفقوده میان کودتای ۱۲۹۹ و تأسیس سلطنت پهلوی نیز وارد متن شد. فصلهای دوم و سوم بخش اول پیشتر نوشته شدهاند و نیازی به تکرار آنها نیست.
بنابراین اکنون میتوانیم بخش اول را از نظر ساختار روایی تکمیلشده بدانیم؛ مقابله نهایی تاریخها و ارجاعات برای نسخه چاپی باقی میماند. گام بعدی، آغاز بخش دوم با فصل چهارم «رضا پهلوی؛ وارث تاج و دارایی» است.
بخش دوم
از ولیعهد تبعیدی تا شاهسازی دیجیتالی
درآمد ـ سلطنتی که سقوط کرد؛ ثروتی که باقی ماند
در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، سلطنت پهلوی سقوط کرد. محمدرضا شاه پیش از آن، در ۲۶ دیماه، ایران را ترک کرده بود. حکومت ۵۳ساله خاندان پهلوی پایان یافت، اما سقوط حکومت به معنای پایان ثروت انباشتهشده این خاندان نبود.
رضاخان با کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ وارد مرکز قدرت شد و در سال ۱۳۰۴ تاج سلطنت بر سر گذاشت. در دوران حکومت او، مجموعه گستردهای از زمینها و روستاها به مالکیتش درآمد. این ثروت پس از کنارهگیری او در شهریور ۱۳۲۰، به محمدرضا شاه منتقل شد.
در دوران محمدرضا شاه، شبکه اقتصادی وابسته به خاندان سلطنتی گسترش یافت. املاک، شرکتها، بانکها، هتلها و سرمایهگذاریهای خارجی در کنار بنیاد پهلوی، بخشی از ساختار اقتصادی پیرامون دربار را تشکیل میدادند.
در بهمن ۱۳۵۷، قدرت سیاسی خاندان از میان رفت، اما اموال خارجی و سرمایههای خانوادگی بهطور کامل از بین نرفتند.
رضا پهلوی، ولیعهد پیشین، وارث نام و موقعیت خانوادگی این سلطنت بود. او پس از مرگ پدر در سال ۱۳۵۹، در تقسیم میراث مالی خاندان نیز سهم داشت.
این واقعیت، نقطه آغاز بررسی زندگی او در تبعید است.
در دهههای بعد، رضا پهلوی به فعالیت سیاسی علیه حکومت ولایت فقیه پرداخت. نام او در رسانههای فارسیزبان مطرح شد، هواداران سلطنت پیرامونش فعالیت کردند و سرانجام او برای ایفای نقش رهبری دوران گذار اعلام آمادگی کرد.
در همین دوره، فناوریهای دیجیتالی، شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی ابزارهای تازهای برای تبلیغات سیاسی فراهم کردند. تحقیقات منتشرشده درباره شبکههای جعلی و عملیات هماهنگ نشان دادند که رقابت بر سر آینده ایران به فضای مجازی نیز کشیده شده است.
برای شناخت این مسیر، باید از ثروت و موقعیت خانوادگی آغاز کرد، فعالیتهای سیاسی را بررسی کرد و سپس به شبکههای رسانهای و دیجیتالی رسید.
فصل چهارم
رضا پهلوی؛ وارث تاج و ثروت
از کاخ سلطنتی تا حسابهای بانکی و فعالیت سیاسی در تبعید
۱. ولیعهدی که مردم انتخاب نکردند
رضا پهلوی در ۹ آبان ۱۳۳۹ در تهران متولد شد. او فرزند محمدرضا شاه و فرح پهلوی بود و در سال ۱۳۴۶، هنگام مراسم تاجگذاری پدر و مادرش، عنوان ولیعهد گرفت.
این عنوان از رأی مردم به دست نیامده بود. قانون سلطنت موروثی، فرزند پسر پادشاه را در مسیر جانشینی قرار میداد.
رضا پهلوی در محیط دربار بزرگ شد؛ محیطی که امکانات آموزشی، رفاهی و امنیتی ویژهای در اختیار خاندان حاکم قرار میداد. از کودکی برای جانشینی پدر آماده میشد و آموزش خلبانی نیز بخشی از برنامه تربیتی او بود.
در تابستان ۱۳۵۷، در ۱۷سالگی، برای ادامه آموزش خلبانی به آمریکا رفت.
چند ماه بعد، محمدرضا شاه از ایران خارج شد و سلطنت در بهمن ۱۳۵۷ سقوط کرد.
رضا پهلوی هرگز بهعنوان پادشاه در ایران حکومت نکرد. اما پس از سقوط سلطنت، عنوان خانوادگی و میراث سیاسی پهلوی همچنان مبنای جایگاه او در میان سلطنتطلبان باقی ماند.
۲. از املاک رضاشاه تا سرمایههای محمدرضا شاه
برای شناخت منابع مالی خاندان پهلوی در تبعید، باید به دوران حکومت رضاشاه بازگشت.
رضاشاه در سالهای حکومت خود به مالک زمینها و روستاهای فراوانی تبدیل شد. شیوه تصاحب بخشی از این املاک، از جمله اعمال فشار بر مالکان، در پژوهشهای تاریخی و شکایتهای پس از کنارهگیری او ثبت شده است.
در شهریور ۱۳۲۰، با اشغال ایران به دست متفقین و کنارهگیری رضاشاه، مسئله سرنوشت املاک او مطرح شد.
محمدرضا شاه وارث موقعیت سیاسی پدر شد و داراییهای خاندان نیز در قالب انتقال مالکیت، واگذاری و ترتیبات حقوقی مختلف مورد رسیدگی قرار گرفتند.
در دوران سلطنت محمدرضا شاه، شبکه اقتصادی وابسته به دربار گسترش یافت.
بنیاد پهلوی، که در سال ۱۳۳۷ تأسیس شد، در حوزههای مختلف اقتصادی فعالیت داشت. در کنار آن، اعضای خاندان سلطنتی نیز در شرکتها و سرمایهگذاریهای متعدد حضور داشتند.
در این ساختار، مرز میان قدرت حکومتی، امتیازات اقتصادی و منافع خانوادگی یکی از مسائل اساسی تاریخ اقتصادی دوران پهلوی بود.
۳. خروج شاه؛ داراییهای خارج از کشور
محمدرضا شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد.
او در زمان خروج، دیگر نمیتوانست آینده حکومت خود را تضمین کند. اعتراضات گسترده ادامه داشت و کمتر از یک ماه بعد، سلطنت سقوط کرد.
اما خانواده پهلوی پیش از انقلاب دارای املاک، حسابها و ارتباطات مالی در خارج از کشور بود.
پس از مرگ محمدرضا شاه در پنجم مرداد ۱۳۵۹، مسئله تقسیم داراییهای باقیمانده میان بازماندگان مطرح شد.
در این پرونده، اظهارات احمدعلی مسعود انصاری اهمیت ویژهای دارد.
انصاری از نزدیکان پیشین خاندان پهلوی بود و مدتی در اداره امور مالی رضا پهلوی نقش داشت. او بعدها درباره داراییهای محمدرضا شاه، تقسیم ارثیه و منابع مالی رضا پهلوی مطالبی منتشر کرد.
۴. شهادت احمدعلی مسعود انصاری؛ چهار بخش ثروت شاه
احمدعلی مسعود انصاری در شرح داراییهای محمدرضا شاه، اموال او را به چهار قسمت تقسیم کرده است.
بخش نخست، وجوه نقدی بود. او گفته است که پس از مرگ محمدرضا شاه، حدود ۵۰ میلیون دلار از این داراییها باقی مانده و تقسیم شده است.
بخش دوم، املاک و مستغلات خارجی بود؛ از جمله ویلایی در سنتموریتس سوئیس و زمینهایی در اسپانیا.
بخش سوم، جواهراتی بود که به گفته انصاری از ایران خارج شده بودند.
بخش چهارم، داراییهایی بود که بنا بر اظهارات او در یک ساختار مالی موسوم به تراست نگهداری میشد.
انصاری درباره این تراست گفته است که طبق شرایط آن، پول به فردی از خاندان پهلوی تعلق میگیرد که به پادشاهی ایران برسد. او همچنین توضیح داده که در صورت انصراف جمعی خاندان از ادعای بازگشت سلطنت، امکان تقسیم دارایی بر اساس شرایط تراست وجود دارد.
در اظهارات او، نام سه بنیاد خارجی نیز آمده است: Niversa، Rukam و Zarima.
انصاری این بنیادها را به ترتیبات مالی و وصیتنامه محمدرضا شاه مرتبط میداند.
این روایت از آن جهت اهمیت دارد که بحث ثروت خاندان را از یک رقم کلی فراتر میبرد و به حسابها، املاک، بنیادها و ترتیبات انتقال دارایی پیوند میزند.
۵. سهم رضا پهلوی از ارثیه پدر
احمدعلی مسعود انصاری در اظهارات خود، سهم رضا پهلوی از وجوه نقدی بهجامانده از محمدرضا شاه را ۲۰ درصد اعلام کرده است.
با محاسبه این سهم از ۵۰ میلیون دلار مورد اشاره او، رقم حدود ۱۰ میلیون دلار به دست میآید.
این مبلغ، بر اساس روایت انصاری، فقط به بخش نقدی ارثیه مربوط است و املاک، جواهرات و داراییهای دیگر را شامل نمیشود.
بنابراین، رضا پهلوی پس از مرگ پدر، صرفاً وارث یک عنوان سیاسی نبود. او در تقسیم داراییهای خاندان نیز ذینفع بود.
پروندههای مالی بعدی نشان میدهند که مناسبات اقتصادی او به دریافت ارثیه اولیه محدود نماند.
در دهه ۱۹۹۰، اختلاف مالی میان رضا پهلوی و احمدعلی مسعود انصاری به دادگاه کشیده شد. در گزارشهای مطبوعاتی آن زمان، مبالغ چندمیلیوندلاری و اختلاف بر سر مدیریت داراییهای خانوادگی مطرح شده است.
این پرونده، یکی از مسیرهای مشخص برای بررسی سرمایههای در اختیار رضا پهلوی در دوران تبعید است.
۶. ادعای دریافت پول از سازمان سیا و عربستان سعودی
احمدعلی مسعود انصاری درباره منابع مالی رضا پهلوی پس از مرگ پدر نیز اظهاراتی مطرح کرده است.
او گفته است که رضا پهلوی علاوه بر ارثیه خانوادگی، از عربستان سعودی و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، پول دریافت کرده است.
در مطالب منتشرشده از انصاری، از پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار از سوی سیا در بخشی از دهه ۱۹۸۰ سخن رفته است.
این اظهارات از سوی فردی مطرح شده که سابقه حضور در مناسبات مالی خاندان را داشته است. رضا پهلوی ادعای دریافت پول از سیا را رد کرده است.
در اسناد عمومی بررسیشده، مدرک مستقلی که جزئیات این پرداختها را اثبات کند در دست نیست. ازاینرو، اظهارات انصاری به نام خود او ثبت میشود.
اما مسئله منابع مالی فعالیتهای سیاسی رضا پهلوی، با این اظهارات به موضوعی مشخص برای بررسی تبدیل میشود: ارثیه خانوادگی، مدیریت سرمایهها و کمکهای خارجی احتمالی، هر یک چه سهمی در تأمین هزینههای زندگی و فعالیت سیاسی او داشتهاند؟
۷. تجارت و سرمایهگذاری؛ پروندهای فراتر از سیاست
زندگی رضا پهلوی در خارج از کشور را نمیتوان فقط با سخنرانی، مصاحبه و دیدار با شخصیتهای سیاسی توصیف کرد.
او در دهههای گذشته با داراییهای خانوادگی و مناسبات مالی مرتبط بوده است. اختلاف قضایی با احمدعلی مسعود انصاری نیز نشان میدهد که اداره و سرمایهگذاری این داراییها بخشی از زندگی او بوده است.
در همین زمینه، فعالیتهای اقتصادی گسترده خاندان پهلوی در هتلها، شرکتها و مجموعههای تفریحی اهمیت دارد.
اما در بررسی این فعالیتها باید مشخص شود که هر ملک یا شرکت در مالکیت کدام عضو خاندان قرار داشته است.
وجود کازینو در شبکه اقتصادی دوران پهلوی، به معنای اثبات مالکیت شخصی رضا پهلوی بر همان کازینو نیست. ادعاهای مربوط به جزایر و املاک خارجی نیز باید با نام مالک و اسناد ثبت ملک بررسی شوند.
موضوع اصلی، ثبت دقیق مسیر داراییهاست؛ از سرمایههای شکلگرفته در دوران سلطنت تا اموالی که در اختیار نسل بعد قرار گرفت.
۸. ثروت خانوادگی و فعالیت سیاسی
رضا پهلوی از دهه ۱۳۶۰ فعالیت سیاسی علیه حکومت ولایت فقیه را دنبال کرد.
او در رسانهها، کنفرانسها و نشستهای سیاسی حضور یافت و درباره آینده ایران موضعگیری کرد.
در سالهای بعد، از انتخابات آزاد، جدایی دین از دولت و حق انتخاب مردم سخن گفت و خود را آماده ایفای نقش در دوران گذار معرفی کرد.
در این میان، مسئله منابع مالی فعالیت سیاسی او اهمیت دارد.
فعالیت سیاسی در خارج از کشور، بهویژه در مقیاس بینالمللی، با هزینههای سفر، ارتباطات، رسانه، مشاوره و سازماندهی همراه است.
بررسی این هزینهها باید در کنار سابقه مالی خاندان پهلوی و داراییهایی قرار گیرد که رضا پهلوی پس از مرگ پدر در اختیار داشته است.
این پیوند، بخشی از تاریخ سیاسی و اقتصادی جریان سلطنتطلب در تبعید است.
۹. از میراث خانوادگی تا ادعای رهبری
رضا پهلوی در سالهای اخیر، فعالیت خود را بر معرفی برنامهای برای دوران گذار متمرکز کرده است.
او در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که برای رهبری این دوران آمادگی دارد.
این اعلام، مرحله تازهای در فعالیت سیاسی او بود؛ مرحلهای که در آن، نام خانوادگی، سابقه سلطنت، شبکه هواداران، ارتباطات خارجی و امکانات رسانهای در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
در چنین موقعیتی، پرسش درباره منابع مالی دیگر صرفاً یک موضوع خصوصی نیست.
وقتی شخصیتی برای ایفای نقش رهبری سیاسی اعلام آمادگی میکند، منشأ منابع مالی فعالیتهای عمومی او، روابط با دولتهای خارجی و شیوه تأمین هزینههای تشکیلاتی به موضوعات مرتبط با پاسخگویی سیاسی تبدیل میشوند.
پایان فصل چهارم
رضا پهلوی از خاندان سلطنتیای برخاسته که طی بیش از نیم قرن حکومت، مجموعه بزرگی از داراییهای اقتصادی در ایران و خارج از کشور در اختیار داشت.
پس از سقوط سلطنت، او عنوان حکومتی خود را از دست داد، اما در میراث مالی خانواده سهم داشت.
اظهارات احمدعلی مسعود انصاری درباره وجوه نقدی، املاک خارجی، جواهرات، تراستها و کمکهای مالی ادعایی، بخشی از پرونده اقتصادی رضا پهلوی را روشن میکند و پرسشهای دیگری را برای بررسی اسنادی باقی میگذارد.
در دهههای بعد، رضا پهلوی تلاش کرد موقعیت خانوادگی خود را به جایگاهی سیاسی در میان مخالفان حکومت ایران تبدیل کند.
فصل بعد، مسیر بازسازی این جایگاه در رسانهها، سازمانهای سلطنتطلب و مناسبات سیاسی خارج از کشور را بررسی میکند.
فصل پنجم
بازسازی سلطنت در تبعید
از تشکیلات سلطنتطلب تا ادعای رهبری اپوزیسیون
۱. سقوط حکومت و پراکندگی نیروهای سلطنتطلب
با سقوط سلطنت در بهمن ۱۳۵۷، ساختار حکومتی پهلوی از میان رفت. دربار، فرماندهان ارتش، مدیران سیاسی و نهادهای وابسته به حکومت پیشین، موقعیت خود را از دست دادند.
بخشی از مقامهای سابق، نظامیان، صاحبان سرمایه و وابستگان حکومت پهلوی از ایران خارج شدند. آنان در آمریکا و کشورهای اروپایی شبکههایی از ارتباطات شخصی، اقتصادی و سیاسی ایجاد کردند.
این مجموعه از ابتدا دارای رهبری و برنامه واحد نبود. برخی خواهان بازگشت سلطنت بودند، گروهی به بازسازی ارتش و ساختار قدرت پیشین فکر میکردند و شماری نیز به فعالیتهای رسانهای و سیاسی روی آوردند.
رضا پهلوی در مرکز این جریان قرار گرفت؛ نه به دلیل سابقه اداره کشور یا رهبری یک جنبش سیاسی، بلکه به اعتبار فرزند آخرین شاه ایران بودن.
نام خانوادگی پهلوی، مهمترین سرمایه نمادین او در آغاز فعالیت سیاسی بود.
۲. از شکست سلطنت تا سازماندهی در خارج از کشور
در سالهای نخست پس از انقلاب، بخشی از سلطنتطلبان همچنان بازگشت سریع حکومت پیشین را ممکن میدانستند.
ژنرال غلامعلی اویسی، فرمانده پیشین نیروی زمینی ارتش و از مقامهای ارشد حکومت محمدرضا شاه، از چهرههایی بود که در خارج از کشور به فعالیت علیه حکومت تازه پرداخت.
در همین دوره، شاپور بختیار نیز فعالیت سیاسی خود را در تبعید ادامه داد. بختیار آخرین نخستوزیر منصوب محمدرضا شاه بود، اما برنامه سیاسی او را نباید با برنامه همه گروههای سلطنتطلب یکسان دانست.
در تیر ۱۳۵۹، کودتای نافرجام نقاب، معروف به کودتای نوژه، در ایران کشف و سرکوب شد. بررسی این پرونده، از جمله ارتباطات برخی مخالفان تبعیدی با نیروهای نظامی داخل کشور، بخشی از تاریخ تلاش برای تغییر حکومت پس از انقلاب است.
این رویدادها نشان میدهند که در سالهای نخست، بخشی از اپوزیسیون خارج از کشور همچنان به شیوههای نظامی برای تغییر قدرت توجه داشت.
اما گذشت زمان، سرکوب شبکههای داخلی و تثبیت ساختار حکومت جدید، شرایط فعالیت مخالفان را تغییر داد.
در دهههای بعد، رسانه، ارتباطات خارجی و سازماندهی سیاسی در تبعید اهمیت بیشتری پیدا کردند.
۳. رضا پهلوی؛ جانشینی بدون تاجوتخت
پس از مرگ محمدرضا شاه در مرداد ۱۳۵۹، رضا پهلوی در بیستمین سالروز تولدش، نهم آبان همان سال، ادعای جانشینی سلطنت را اعلام کرد.
در ایران دیگر سلطنتی وجود نداشت که او اداره آن را به دست بگیرد.
این اعلام، بیش از آنکه انتقال واقعی قدرت باشد، اقدامی برای حفظ تداوم نمادین خاندان پهلوی بود.
در میان سلطنتطلبان، این اقدام جایگاه او را تثبیت کرد. اما در سطح جامعه ایران، مسئله نمایندگی سیاسی همچنان حلنشده باقی ماند.
رضا پهلوی در سالهای بعد تلاش کرد تصویر خود را از یک ولیعهد تبعیدی به چهرهای سیاسی با برنامه تغییر حکومت تبدیل کند.
او در کتابها، مصاحبهها و سخنرانیهای خود از حقوق بشر، حکومت سکولار و مراجعه به رأی مردم سخن گفت.
با این تحول، ادعای سلطنت موروثی در تبلیغات عمومی او بیش از گذشته در کنار موضوع رهبری سیاسی دوران گذار قرار گرفت.
۴. بازسازی تصویر دوران پهلوی
یکی از مهمترین فعالیتهای رسانهای جریان سلطنتطلب، بازنمایی دوران رضاشاه و محمدرضا شاه بوده است.
در این بازنمایی، توسعه زیرساختها، ساخت راهآهن، گسترش آموزش، تغییرات اجتماعی، صنعتیشدن و مناسبات بینالمللی ایران جایگاه برجستهای دارند.
این تحولات بخشی از تاریخ کشور هستند. اما بررسی دوران پهلوی با ثبت پروژههای عمرانی پایان نمییابد.
در همان دوره، آزادی احزاب و مطبوعات محدود شد، مخالفان سیاسی تحت تعقیب قرار گرفتند و سازمانهای امنیتی در سرکوب اعتراضات نقش داشتند.
در فصلهای نخست کتاب، مسیر قدرتگیری رضاشاه، کودتای ۲۸ مرداد و عملکرد ساواک بررسی شد.
تاریخ را نمیتوان با حذف یکی از این دو بخش شناخت.
رسانهای که فقط ساختمانها، جادهها و مراسم سلطنتی را نمایش میدهد، تصویری ناقص از آن دوره ارائه میکند؛ همانگونه که حذف همه تحولات اقتصادی و اجتماعی نیز پژوهش تاریخی را ناقص میسازد.
مسئله اصلی این فصل، شیوه استفاده سیاسی از گذشته است.
وقتی گذشته به ابزاری برای معرفی یک خاندان بهعنوان راهحل آینده تبدیل میشود، انتخاب و حذف رویدادهای تاریخی خود به بخشی از رقابت سیاسی بدل میشود.
۵. مخالفت با حکومت ولایت فقیه و مسئله بازگشت سلطنت
در دهههای پس از انقلاب، مخالفت با حکومت ولایت فقیه در میان جریانهای سیاسی متنوعی گسترش یافت.
جمهوریخواهان، نیروهای چپ، سازمانهای مقاومت، فعالان حقوق بشر، جنبشهای دانشجویی، زنان و گروههای مختلف اجتماعی، هر یک با برنامه و سابقه متفاوتی علیه حکومت فعالیت کردهاند.
سلطنتطلبان نیز بخشی از این فضای سیاسی بودهاند.
اما مخالفت با حکومت موجود، به معنای پذیرش یک برنامه مشترک برای آینده نیست.
شعار علیه حکومت ولایت فقیه را نمیتوان بدون شواهد دیگر، رأی به بازگشت سلطنت دانست.
همین اصل درباره حمایت از رضا پهلوی نیز صادق است. حمایت از شخص او، پذیرش نظام سلطنتی و موافقت با رهبری او در دوران گذار، سه موضع متفاوتاند.
برای شناخت وزن اجتماعی هر کدام، باید دادههای مربوط به همان موضوع بررسی شود.
۶. رسانههای ماهوارهای؛ دوران پیش از شبکههای اجتماعی
پیش از گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی، تلویزیونهای فارسیزبان خارج از کشور یکی از ابزارهای مهم ارتباط با مخاطبان داخل ایران بودند.
شبکههای ماهوارهای سلطنتطلب، برنامههایی درباره خاندان پهلوی، انقلاب ۱۳۵۷ و وضعیت حکومت ایران پخش میکردند.
در این برنامهها، تصاویر آرشیوی دوران سلطنت، مصاحبه با مقامهای سابق و خاطرات اعضای خاندان جایگاه مهمی داشت.
این فعالیتها به حفظ حضور نام پهلوی در فضای رسانهای کمک کردند.
با گسترش اینترنت، بخش مهمی از همین محتوا وارد وبسایتها، یوتیوب، فیسبوک، اینستاگرام و سپس ایکس شد.
تغییر ابزار انتشار، دامنه مخاطبان و سرعت گردش محتوا را افزایش داد.
از این مرحله، تبلیغات سلطنتطلبانه دیگر به برنامههای تلویزیونی محدود نبود. کاربران مستقل، گروههای سیاسی و شبکههای سازمانیافته میتوانستند در تولید و بازنشر پیامها مشارکت کنند.
۷. جنبش زن، زندگی، آزادی و رقابت بر سر نمایندگی
در شهریور ۱۴۰۱، مرگ ژینا مهسا امینی پس از بازداشت توسط گشت ارشاد، موج گستردهای از اعتراضات را در ایران برانگیخت.
شعار «زن، زندگی، آزادی» به یکی از نمادهای اصلی اعتراضات تبدیل شد.
زنان و دختران در صف مقدم بسیاری از اعتراضات قرار داشتند و مطالبات مربوط به آزادی، حقوق شهروندی و پایان سرکوب حکومتی در سراسر کشور مطرح شد.
این اعتراضات توجه گسترده رسانههای بینالمللی را جلب کرد.
در خارج از ایران، جریانهای مختلف سیاسی تلاش کردند حمایت بینالمللی از معترضان را گسترش دهند و برای همکاری میان مخالفان حکومت زمینه ایجاد کنند.
رضا پهلوی نیز در این دوره حضور رسانهای پررنگتری پیدا کرد.
اما خیزش اجتماعی داخل ایران، تشکیلات سیاسی واحدی در خارج از کشور ایجاد نکرد. اختلاف میان جریانهای اپوزیسیون درباره رهبری، برنامه سیاسی و آینده حکومت همچنان ادامه یافت.
۸. منشور مهسا و شکست ائتلاف
در فوریه ۲۰۲۳، گروهی از چهرههای شناختهشده مخالف حکومت ایران در دانشگاه جورجتاون گرد هم آمدند.
رضا پهلوی، مسیح علینژاد، نازنین بنیادی، حامد اسماعیلیون و عبدالله مهتدی از جمله چهرههایی بودند که در این تلاش مشارکت داشتند.
هدف اعلامشده، ایجاد همکاری برای حمایت از مبارزات مردم ایران و انتقال قدرت به حکومتی دموکراتیک بود.
در مارس ۲۰۲۳، منشوری با عنوان «مهسا» منتشر شد.
اما این همکاری دوام نیاورد.
اختلافات درباره سازوکار تصمیمگیری، نقش افراد و جهتگیری سیاسی، امکان تبدیل این جمع به یک تشکیلات پایدار را از میان برد.
این تجربه نشان داد که حضور چهرههای شناختهشده در یک نشست، بهتنهایی سازمان سیاسی مشترک ایجاد نمیکند.
ائتلاف پایدار به برنامه، ساختار تصمیمگیری، مسئولیت مشخص و شیوه حل اختلاف نیاز دارد.
۹. ارتباطات خارجی و سفر اسرائیل
در آوریل ۲۰۲۳، رضا پهلوی به اسرائیل سفر کرد.
این سفر با استقبال مقامهایی از دولت اسرائیل همراه شد و تصاویر دیدارهای او بهطور گسترده منتشر گردید.
سفر یادشده به یکی از رویدادهای مهم فعالیت خارجی رضا پهلوی تبدیل شد.
روابط او با شخصیتها و مقامهای خارجی، موضوعی عمومی در بررسی فعالیت سیاسی اوست.
در همین زمینه، پرسش درباره منابع مالی، امکانات رسانهای و اهداف همکاریهای بینالمللی اهمیت پیدا میکند.
در فصل چهارم، اظهارات احمدعلی مسعود انصاری درباره ارثیه و کمکهای مالی ادعایی بررسی شد. این پرونده مالی را باید در کنار فعالیتهای خارجی رضا پهلوی مطالعه کرد، بدون آنکه هر دیدار سیاسی را بهخودیخود سند یک رابطه مالی دانست.
۱۰. بازگشت نام ساواک به تجمعات سیاسی
یکی از بحثبرانگیزترین جلوههای فعالیت برخی هواداران سلطنت، استفاده از نام و نماد ساواک در فضای سیاسی معاصر است.
ساواک در دوران محمدرضا شاه سازمان امنیت و اطلاعات کشور بود و سابقه آن با بازداشت، شکنجه و سرکوب مخالفان سیاسی پیوند دارد.
بازنمایی مثبت این سازمان در شعارها یا تصاویر سیاسی، مسئله برخورد با تاریخ سرکوب را مطرح میکند.
در این زمینه، ثبت نمونههای مشخص اهمیت دارد: تاریخ تجمع، محل برگزاری، متن شعار، تصاویر و هویت برگزارکنندگان.
حضور یک شعار در تجمع را نمیتوان بدون سند به دستور مستقیم رضا پهلوی نسبت داد.
اما خودِ استفاده از نماد ساواک، موضوعی است که باید در تاریخ بازسازی تصویر سلطنت ثبت شود.
۱۱. ادعای رهبری دوران گذار
در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۴، رضا پهلوی آمادگی خود را برای رهبری دوران گذار اعلام کرد.
این اعلام، مرحله تازهای از فعالیت سیاسی او را نشان میداد.
او دیگر فقط درباره شکل حکومت آینده یا ضرورت همکاری مخالفان سخن نمیگفت؛ برای خود نقشی مشخص در مرحله انتقال قدرت تعریف میکرد.
در برنامههای منتشرشده از سوی او، انتخابات آزاد، جدایی دین از دولت و حقوق شهروندی از اصول اعلامشدهاند.
اما رهبری دوران گذار به پرسشهای اجرایی مشخصی وابسته است: چه نهادی مسئولان را انتخاب میکند؟ اختیارات آنان چگونه تعیین میشود؟ مدت مسئولیت چقدر است؟ چه سازوکاری برای نظارت و برکناری وجود دارد؟
پاسخ به این پرسشها، بخشی از ارزیابی هر برنامه انتقال قدرت است.
پایان فصل پنجم
جریان سلطنتطلب پس از انقلاب ۱۳۵۷ در خارج از کشور به فعالیت ادامه داد.
در این مسیر، نام خاندان پهلوی، منابع اقتصادی بازمانده، شبکههای سیاسی تبعیدی، رسانههای ماهوارهای و ارتباطات خارجی در حفظ حضور این جریان نقش داشتند.
رضا پهلوی نیز از موقعیت ولیعهد پیشین به یکی از چهرههای فعال اپوزیسیون تبدیل شد و در سالهای اخیر برای رهبری دوران گذار اعلام آمادگی کرد.
اما در همین دوره، عرصه تبلیغات سیاسی دگرگون شد.
رسانههای دیجیتالی و هوش مصنوعی، امکان تازهای برای ساختن و تقویت تصویر قدرت سیاسی ایجاد کردند.
این تحول، موضوع فصل پایانی کتاب است.
فصل ششم
شاهسازی دیجیتالی؛ از ربات تا تاج
جنگ روایتها، شبکههای جعلی و تولید تصویر حمایت عمومی
۱. قدرتسازی در میدان تازه
در سال ۱۲۹۹، رضاخان با کودتای نظامی وارد مرکز قدرت شد. در سال ۱۳۳۲، محمدرضا شاه پس از سرنگونی دولت مصدق به ایران بازگشت و موقعیت سلطنت خود را تثبیت کرد.
در هر دو رویداد، قدرت نظامی و شبکههای سیاسی نقش تعیینکننده داشتند.
اما در قرن بیستویکم، ابزارهای تأثیرگذاری بر افکار عمومی دگرگون شدهاند.
امروز شبکههای اجتماعی میتوانند در زمانی کوتاه، تصویری از محبوبیت یک شخصیت سیاسی را در برابر میلیونها مخاطب قرار دهند.
عکس، فیلم، شعار و هشتگ، ابزارهای اصلی این میدان هستند.
در کنار کاربران واقعی، حسابهای خودکار و هویتهای ساختگی نیز میتوانند در انتشار پیام مشارکت کنند.
در چنین فضایی، مسئله فقط تعداد پیامها نیست؛ منشأ آنها نیز اهمیت دارد.
۲. تفاوت هوادار واقعی و حساب جعلی
هر فعالیت هماهنگ در شبکههای اجتماعی جعلی نیست.
هواداران واقعی یک شخصیت سیاسی میتوانند برای انتشار یک پیام یا هشتگ توافق کنند و بهطور همزمان فعالیت داشته باشند.
این نوع سازماندهی، بخشی از فعالیت سیاسی در فضای دیجیتال است.
اما هنگامی که حسابهایی با هویت ساختگی، تصاویر غیرواقعی و رفتار خودکار خود را شهروندان مستقل معرفی میکنند، ماهیت فعالیت تغییر میکند.
در این وضعیت، مخاطب با تصویری از افکار عمومی روبهرو میشود که ممکن است با تعداد واقعی مشارکتکنندگان مطابقت نداشته باشد.
برای شناسایی چنین شبکههایی، پژوهشگران زمان ساخت حسابها، الگوی انتشار، تصاویر نمایه، روابط بازنشر و هماهنگی پیامها را بررسی میکنند.
۳. پرونده PRISONBREAK
در اکتبر ۲۰۲۵، آزمایشگاه سیتیزنلب دانشگاه تورنتو تحقیقی با عنوان We Say You Want a Revolution منتشر کرد.
این تحقیق، شبکهای با نام PRISONBREAK را بررسی میکرد.
پژوهشگران ۵۳ حساب مرتبط با این عملیات را شناسایی کردند.
بخش بزرگی از حسابها در سال ۲۰۲۳ ایجاد شده بودند، اما فعالیت عمده آنها از سال ۲۰۲۵ آغاز شده بود.
شبکه از تصاویر ساختگی یا برداشتهشده از منابع دیگر، پیامهای هماهنگ و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی استفاده میکرد.
پژوهشگران همچنین انتشار محتوای گمراهکننده درباره تحولات ایران و جنگ دوازدهروزه ژوئن ۲۰۲۵ را ثبت کردند.
اهمیت این تحقیق در آن است که وجود یک عملیات هماهنگ دیجیتالی را بر اساس شواهد فنی بررسی کرده است.
۴. هوش مصنوعی و جعل رویداد
در گذشته، ساختن تصویری باورپذیر از یک رویداد سیاسی به امکانات تخصصی نیاز داشت.
امروز ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند در مدت کوتاه، تصویر، صدا و ویدئویی تولید کنند که برای بسیاری از مخاطبان واقعی به نظر برسد.
این قابلیت، روشهای تبلیغات سیاسی را تغییر داده است.
تصویر ساختگی از تجمع، صدای تقلیدشده یک شخصیت شناختهشده یا ویدئویی که زمان و مکان آن تغییر داده شده، میتواند بر برداشت مخاطب از یک رویداد اثر بگذارد.
در پرونده PRISONBREAK، پژوهشگران نمونههایی از استفاده از تصاویر و محتوای دستکاریشده را ثبت کردند.
این روشها امکان میدهند که یک عملیات تبلیغاتی، پیش از بررسی صحت محتوا، واکنش سیاسی گسترده ایجاد کند.
۵. اسرائیل و عملیات نفوذ دیجیتالی
در گزارش سیتیزنلب، شواهدی درباره احتمال ارتباط شبکه PRISONBREAK با نهادی وابسته به دولت اسرائیل یا پیمانکاری مرتبط با آن مطرح شده است.
پژوهشگران این ارزیابی را بر پایه ویژگیهای عملیات، زمانبندی فعالیتها و محتوای منتشرشده ارائه کردند.
هویت قطعی همه ادارهکنندگان شبکه در این تحقیق مشخص نشد.
در اکتبر ۲۰۲۵، روزنامه هاآرتص نیز گزارشی درباره فعالیت حسابهای جعلی فارسیزبان و کارزارهای دیجیتالی مرتبط با اسرائیل منتشر کرد.
در این تحقیق، موضوع انتشار پیامهای حمایت از رضا پهلوی و بازگشت سلطنت مطرح شد.
این دو گزارش، اهمیت بررسی نقش عملیات خارجی در فضای سیاسی ایران را نشان میدهند.
با این حال، هر شبکه و هر عملیات باید بر اساس شواهد مربوط به همان پرونده بررسی شود. وجود شباهت در اهداف تبلیغاتی، بهتنهایی اثباتکننده مدیریت واحد آنها نیست.
۶. کارزار حمایت از رضا پهلوی
یکی از موضوعات گزارش هاآرتص، فعالیت حسابهای ساختگی برای تقویت تصویر رضا پهلوی در فضای فارسیزبان بود.
در این کارزارها، پیامهای حمایت از او، تصاویر سلطنتی و هشتگهای مرتبط با بازگشت پادشاهی منتشر میشد.
چنین فعالیتهایی میتوانند بر تصور مخاطبان از میزان حمایت سیاسی تأثیر بگذارند.
وقتی صدها حساب هماهنگ یک پیام را تکرار میکنند، ممکن است آن پیام گستردهتر از میزان مشارکت واقعی شهروندان به نظر برسد.
اما وجود یک کارزار جعلی در حمایت از یک شخصیت، به معنای جعلی بودن همه هواداران او نیست.
همچنین برای نسبت دادن دستور یا مدیریت عملیات به خود آن شخصیت، مدارک مستقلی درباره ارتباط او با مجریان لازم است.
در بررسی شاهسازی دیجیتالی، مسئله اصلی همین تفکیک است: حمایت واقعی، تبلیغات سازمانیافته و عملیات ساختگی.
۷. هشتگ به جای صندوق رأی
در شبکههای اجتماعی، میزان دیده شدن یک پیام با تعداد انتشار، بازنشر و واکنشها سنجیده میشود.
اما این شاخصها با رأی سیاسی تفاوت دارند.
یک کاربر میتواند دهها پیام منتشر کند. یک حساب خودکار نیز ممکن است در مدت کوتاه صدها بار فعالیت داشته باشد.
از سوی دیگر، بسیاری از شهروندان ممکن است بدون فعالیت در شبکههای اجتماعی، از یک جریان سیاسی حمایت کنند.
بنابراین تعداد دنبالکنندگان، بازدیدها و هشتگها نمیتواند بهتنهایی میزان حمایت عمومی از یک مدعی قدرت را تعیین کند.
این موضوع درباره همه جریانهای سیاسی صدق میکند.
حضور گسترده دیجیتالی میتواند نشانه فعالیت رسانهای باشد؛ اما نمایندگی سیاسی به روشهای معتبرتری برای سنجش و تأیید نیاز دارد.
۸. شبکههای هماهنگ در بخش نظرات
در سال ۲۰۲۶، تحقیق مشترکی از رسانههای اروپایی درباره فعالیت شبکههای هماهنگ در بخش نظرات وبسایتهای خبری منتشر شد.
در این بررسی، شبکههایی شناسایی شدند که درباره تحولات ایران پیامهای مشابه و سازمانیافته منتشر میکردند.
بخشی از این فعالیتها در حمایت از رضا پهلوی بود.
پژوهشگران میان فعالیت کاربران واقعی و نشانههای رفتار خودکار تفاوت گذاشتند.
این یافته اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد که یک کارزار سیاسی ممکن است ترکیبی از مشارکت واقعی، سازماندهی گروهی و فعالیت حسابهای غیرواقعی باشد.
در نتیجه، تحلیل دقیق فضای دیجیتال نباید همه پیامهای هماهنگ را جعلی بداند یا همه آنها را بازتاب مستقل افکار عمومی معرفی کند.
۹. رسانه، ثروت و قدرت سیاسی
در فصل چهارم، پرونده داراییهای خاندان پهلوی و اظهارات احمدعلی مسعود انصاری درباره منابع مالی رضا پهلوی بررسی شد.
در فصل پنجم، مسیر فعالیت سیاسی و رسانهای جریان سلطنتطلب در خارج از کشور دنبال شد.
اکنون این دو موضوع در کنار تبلیغات دیجیتالی قرار میگیرند.
فعالیت رسانهای گسترده به منابع مالی، نیروی انسانی، امکانات فنی و شبکه ارتباطی نیاز دارد.
بنابراین بررسی تأمین مالی کارزارهای سیاسی، بخشی از شناخت ساختار قدرت در عصر دیجیتال است.
برای هر عملیات مشخص، باید معلوم شود چه کسی هزینهها را تأمین کرده، چه نهادی مسئول اجرا بوده و چه رابطهای میان سفارشدهنده و بهرهبردار سیاسی وجود داشته است.
گزارشهای مربوط به عملیات جعلی، آغاز چنین بررسیهایی هستند؛ نه جایگزین اسناد مالی و تشکیلاتی.
۱۰. مسئله حاکمیت مردم
در فاصله کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا عصر شبکههای اجتماعی، ابزارهای دستیابی به قدرت و تأثیرگذاری بر سیاست تغییر کردهاند.
اما پرسش اصلی ثابت مانده است: چه کسی حق دارد درباره حکومت بر مردم تصمیم بگیرد؟
سلطنت موروثی، جانشینی را بر اساس تولد تعیین میکند.
کودتای نظامی، قدرت را با استفاده از نیروی قهری جابهجا میکند.
عملیات دیجیتالی نیز میتواند با دستکاری اطلاعات، بر برداشت عمومی از میزان حمایت سیاسی اثر بگذارد.
این سه پدیده یکسان نیستند، اما هر یک مسئله رابطه میان قدرت و رضایت مردم را مطرح میکنند.
در نظامی مبتنی بر حاکمیت مردم، مسئولان باید از طریق سازوکارهای معتبر انتخاب شوند، اختیارات محدود و مشخص داشته باشند و در برابر شهروندان پاسخگو باشند.
هیچ عنوان خانوادگی یا شاخص رسانهای نمیتواند بهتنهایی جای چنین سازوکاری را بگیرد.
پایان فصل ششم
در این فصل، سازوکارهای تبلیغات دیجیتالی و نمونههایی از عملیات هماهنگ مرتبط با سیاست ایران بررسی شد.
تحقیقات منتشرشده در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهند که حسابهای ساختگی، محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی و کارزارهای سازمانیافته در رقابت سیاسی درباره ایران حضور داشتهاند.
بخشی از این فعالیتها با تبلیغ بازگشت سلطنت و حمایت از رضا پهلوی ارتباط داشته است.
این یافتهها، مسئله تشخیص حمایت واقعی از نمایش دیجیتالی حمایت را به یکی از موضوعات مهم بررسی آینده سیاسی ایران تبدیل میکنند.
نتیجهگیری بخش دوم
میراث سلطنت، ثروت و سیاست در عصر دیجیتال
رضا پهلوی در خانوادهای متولد شد که بیش از نیم قرن بر ایران حکومت کرد.
او در دوران سلطنت پدر عنوان ولیعهد گرفت، پیش از انقلاب از ایران خارج شد و پس از سقوط حکومت در خارج از کشور ماند.
با مرگ محمدرضا شاه، رضا پهلوی در میراث مالی خاندان سهم داشت. اظهارات احمدعلی مسعود انصاری، اختلافات مالی ثبتشده و اطلاعات مربوط به داراییهای خارجی خاندان، از منابع بررسی این بخش از زندگی او هستند.
در دهههای بعد، رضا پهلوی فعالیت سیاسی خود را ادامه داد و به یکی از چهرههای شناختهشده جریان سلطنتطلب ووابسته تبدیل شد.
در این مسیر، شبکههای رسانهای، روابط خارجی و تلاش برای ایجاد ائتلافهای سیاسی نقش داشتند.
با گسترش شبکههای اجتماعی، میدان تازهای برای تبلیغات و رقابت بر سر رهبری سیاسی شکل گرفت.
تحقیقات درباره حسابهای جعلی و عملیات هماهنگ نشان دادند که تصویر حمایت عمومی در فضای دیجیتال میتواند هدف دستکاری قرار گیرد.
تاریخ این تحولات، از یک سو به میراث سیاسی و اقتصادی خاندان پهلوی مربوط است و از سوی دیگر، به مسئله نمایندگی سیاسی در آینده ایران.
موضوع محوری کتاب، رابطه میان منشأ قدرت، منابع مالی، ابزارهای تبلیغاتی و حق مردم برای تعیین حکومت است.
.
منابع محوری بخش دوم
منابع زیر برای ارجاعدهی نسخه چاپی، بهویژه فصل ششم، اهمیت دارند:
- وبسایت رسمی رضا پهلوی؛ زندگینامه و اصول اعلامشده سیاسی — منبع اولیه برای ثبت مواضع و اطلاعاتی که خود او منتشر کرده است.
- مصاحبه ABC استرالیا با رضا پهلوی، فوریه ۲۰۲۳ — درباره دوران گذار، جمهوری یا سلطنت و ائتلاف اپوزیسیون.
- گزارش سیتیزنلب درباره عملیات PRISONBREAK، اکتبر ۲۰۲۵ — پژوهش فنی درباره ۵۳ حساب جعلی، هوش مصنوعی و احتمال ارتباط عملیات با اسرائیل.
- بازنشر تحقیق هاآرتص و دمارکر، اکتبر ۲۰۲۵ — درباره کارزارهای حسابهای جعلی در حمایت از بازگشت سلطنت.
- تحلیل بیبیسی مانیتورینگ، نوامبر ۲۰۲۵ — درباره شبکه رسانهای رضا پهلوی و تفکیک حمایت واقعی از فعالیت جعلی.
- تحقیق مشترک رسانههای اروپایی، ۲۰۲۶ — درباره شبکههای هماهنگ در بخش نظرات و فعالیت کاربران واقعی و خودکار.
- تحقیق رویترز، ژوئیه ۲۰۲۶ — درباره فعالیت سیاسی، منابع حمایت، اختلافات و ادعاهای تشکیلاتی رضا پهلوی.
همکاری با سیا؛ از دیدارهای محرمانه تا پخش تلویزیونی ۱۳۶۵
در بررسی منابع مالی و فعالیتهای سیاسی رضا پهلوی در دهه ۱۳۶۰، ارتباط او با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، جایگاه مهمی دارد. این موضوع تنها در خاطرات احمدعلی مسعود انصاری مطرح نشده است. نوشتههای کنت تیمرمن، پژوهش اندرو فریدمن و گزارشهای مطبوعاتی سال ۱۹۸۶ نیز بخشهایی از این ارتباطات را ثبت کردهاند.
در ژانویه ۱۹۸۳، رضا پهلوی با ویلیام کیسی، رئیس وقت سیا، و مایکل دیور، از مقامهای ارشد کاخ سفید، در باشگاه چویچیس نزدیک واشینگتن دیدار کرد. کنت تیمرمن در روایت خود از این دیدار، به پیشنهاد همکاری اطلاعاتی و تأمین منابع مالی برای شبکهای از مأموران سابق ایرانی اشاره میکند.
احمدعلی مسعود انصاری نیز که در آن زمان در امور مالی رضا پهلوی نقش داشت، از پیشنهاد پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار از سوی سیا سخن گفته است. به روایت او، رضا پهلوی این پیشنهاد را پذیرفت و مدیریت دریافت پول به شهریار آهی واگذار شد.
اندرو فریدمن در کتاب Covert Capital، منتشرشده در سال ۲۰۱۳ توسط انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، این روابط را در چارچوب فعالیتهای اطلاعاتی آمریکا در شمال ویرجینیا بررسی کرده است. او به اقامت رضا پهلوی در نزدیکی مقر سیا در لنگلی، مناسبات با ویلیام کیسی و اظهارات مشاور مالی او درباره پرداختهای ماهانه اشاره میکند.
ویکیپدیا
در سال ۱۹۸۵، رضا پهلوی به احمدعلی مسعود انصاری مأموریت داد زمینی در گریتفالز ویرجینیا خریداری کند. بر اساس روایت منتشرشده، عمارتی چندمیلیوندلاری در این ملک ساخته شد که بعدها محل اقامت و فعالیت سیاسی او و اطرافیانش بود.
اما مهمترین سند درباره همکاری عملیاتی سیا با فعالیتهای مرتبط با رضا پهلوی، به پنجم سپتامبر ۱۹۸۶، برابر با ۱۴ شهریور ۱۳۶۵، بازمیگردد.
در ساعت ۹ شب آن روز، برنامه عادی دو شبکه تلویزیونی ایران قطع شد و سخنرانی ضبطشده رضا پهلوی به مدت حدود یازده دقیقه روی آنتن رفت. او در این پیام از بازگشت خود به ایران سخن گفت.
روزنامه واشینگتنپست دو روز بعد، وقوع این عملیات و واکنشهای داخل تهران را گزارش کرد.
The Washington Post
در ۱۹ نوامبر همان سال، باب وودوارد در واشینگتنپست فاش کرد که سازمان سیا با فراهم کردن تجهیزات فنی و یک فرستنده کوچک، اجرای این عملیات را امکانپذیر کرده بود.
گزارش وودوارد همچنین از تصمیمهای محرمانه دولت آمریکا برای حمایت از برخی گروههای تبعیدی ایرانی و تخصیص نزدیک به شش میلیون دلار به فعالیتهای مرتبط با اپوزیسیون خبر داد. این رقم مربوط به مجموعهای از عملیات بود و نباید تمام آن را پرداخت شخصی به رضا پهلوی محسوب کرد.
The Washington Post
سند آرشیوی منتشرشده در وبسایت سیا
نسخه نگهداریشده گزارش باب وودوارد در بولتن خبری سازمان سیا، ۱۹ نوامبر ۱۹۸۶
گزارش کمیسیون تاور، که در فوریه ۱۹۸۷ برای بررسی پرونده ایران–کنترا منتشر شد، نیز به عملیات فنی سیا برای پخش پیام رضا پهلوی اشاره کرده است.
Wikimedia Commons
این رویداد در همان دورهای اتفاق افتاد که دولت رونالد ریگان در چارچوب پرونده ایران–کنترا، تماسها و معاملات محرمانه تسلیحاتی با حکومت ایران را دنبال میکرد.
بنابراین سیاست آمریکا در آن مقطع، همزمان شامل تماس با حکومت خمینی و حمایت از برخی گروههای مخالف آن بود.
رضا پهلوی در مصاحبههای بعدی، دریافت پول و همکاری با سیا را انکار کرد. که معلوم است او چه چیز را پذیرفته که این را بپذیرد.او مثل پاندول ساعت موضع عوض میکند..
The Washington Post
با این همه، نقش عملیاتی سیا در پخش سخنرانی رضا پهلوی، صرفاً ادعای احمدعلی مسعود انصاری نیست؛ این موضوع در گزارش مطبوعاتی همزمان و اسناد بعدی ثبت شده است.
پرونده سالهای ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۶ نشان میدهد که فعالیت سیاسی رضا پهلوی در تبعید، علاوه بر منابع مالی خانوادگی، با ارتباطات اطلاعاتی و حمایتهای عملیاتی خارجی نیز پیوند داشته است. میزان دقیق پرداختهای شخصی و نحوه مصرف آنها، موضوعی جداگانه در همین پرونده است.
فصل پایانی روایت پدر و پسر
دو پادشاه، دو سقوط
از سرکوب لرستان و کردستان تا موریس؛ از شکنجهگاه ساواک تا خروج شاه در دی ۱۳۵۷
۱. ارتشی که برای سرکوب داخلی ساخته شد
رضاشاه بخش مهمی از قدرت خود را بر ارتش متمرکز کرد. ارتشی که در تبلیغات رسمی، نماد اقتدار ملی و قدرت حکومت مرکزی معرفی میشد، در دهههای ۱۳۰۰ و ۱۳۱۰ در عملیات گسترده علیه نیروهای محلی، ایلات و عشایر به کار گرفته شد.
در لرستان، کردستان، مناطق بختیارینشین و دیگر نقاط کشور، عملیات نظامی با هدف گسترش اقتدار حکومت مرکزی انجام گرفت. این عملیات با خلع سلاح، بازداشت رهبران محلی، تبعید، مصادره اموال و کوچ اجباری همراه بود.
استفانی کرونین، پژوهشگر تاریخ ایران، در مقاله «رضاشاه و فروپاشی قدرت بختیاری» که در مجله Iranian Studies منتشر شده، روند استفاده از قدرت نظامی برای از میان بردن استقلال سیاسی و نظامی ایلات را بررسی کرده است.
دانشنامه ایرانیکا نیز در بررسی تاریخ فارس در دوران پهلوی، از عملیات ارتش علیه عشایر و استفاده از خودروهای زرهی و راههای نظامی برای کنترل مسیرهای کوچ گزارش میدهد.
کمبریج+1
این عملیات بخشی از روند تشکیل دولت متمرکز در ایران بود، اما هزینه انسانی و اجتماعی آن را نمیتوان از تاریخ حذف کرد.
ارتش رضاشاه در برابر جمعیتهای محلی و نیروهای عشایری، از برتری تسلیحاتی و امکانات دولت مرکزی برخوردار بود.
آزمون بزرگ این ارتش در شهریور ۱۳۲۰ فرا رسید؛ هنگامی که دیگر طرف مقابل، نیروهای عشایری و مخالفان داخلی نبودند.
۲. شهریور ۱۳۲۰؛ فروپاشی ارتش
در سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروهای بریتانیا و اتحاد شوروی از چند محور وارد ایران شدند.
ایران در جنگ جهانی دوم اعلام بیطرفی کرده بود، اما متفقین با هدف تأمین مسیر تدارکاتی شوروی و حفاظت از منافع راهبردی خود، کشور را اشغال کردند.
ارتشی که رضاشاه طی دو دهه برای ایجاد آن هزینه کرده بود، در برابر نیروهای مهاجم بهسرعت انسجام خود را از دست داد.
در برخی مناطق، واحدهای ایرانی مقاومت کردند و شماری از نظامیان در نبرد کشته شدند. اما مقاومت سازمانیافته در مقیاس کشوری ظرف چند روز فروپاشید و دولت در ششم شهریور دستور توقف جنگ را صادر کرد.
پژوهشهای تاریخی درباره اشغال ایران، ضعف فرماندهی، ناهماهنگی نیروها و ناتوانی ارتش در مقابله با دو قدرت بزرگ نظامی را ثبت کردهاند.
Learn Persian Online+1
در نتیجه، نیروی نظامیای که در سرکوب داخلی بهطور گسترده به کار گرفته شده بود، نتوانست از استقلال و تمامیت سرزمینی کشور در برابر تهاجم خارجی دفاع کند.
این شکست، پایان اقتدار رضاشاه را رقم زد.
۳. پایان قدرت؛ آغاز تبعید
در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، رضاشاه از سلطنت کنارهگیری کرد و محمدرضا پهلوی جانشین او شد.
رضاشاه دیگر اختیار تعیین سرنوشت سیاسی خود را نداشت.
شائول بخاش، تاریخنگار ایرانی، در پژوهش «سفر رضاشاه به تبعید» که در دسامبر ۲۰۱۷ منتشر شد، بر اساس اسناد وزارت خارجه و وزارت مستعمرات بریتانیا، جزئیات خروج رضاشاه از ایران را بازسازی کرده است.
رضاشاه مایل بود به آمریکای جنوبی برود، اما دولت بریتانیا این انتخاب را نپذیرفت و جزیره موریس را برای تبعید او تعیین کرد.
در پژوهش دیگری از بخاش با عنوان «این یک زندان است؛ مرگی در زندگی»، منتشرشده در نوامبر ۲۰۱۸، شرایط دشوار تبعید رضاشاه و محدودیتهایی که دولت بریتانیا بر زندگی و رفتوآمد او اعمال میکرد، شرح داده شده است.
دیجیتال ابراز+1
مجموعه اسناد کتابخانه بریتانیا با شماره IOR/L/PS/12/3518 نیز مکاتبات مقامهای بریتانیایی درباره مقصد تبعید، حرکت رضاشاه از بندرعباس در ۲۷ سپتامبر ۱۹۴۱ و انتقال بعدی او به آفریقای جنوبی را در بر دارد.
searcharchives.bl.uk
پادشاهی که سالها درباره سرنوشت مخالفان خود تصمیم میگرفت، اکنون درباره مقصد اقامت خود نیز تصمیمگیرنده نهایی نبود.
او سرانجام در چهارم مرداد ۱۳۲۳ در ژوهانسبورگ درگذشت.
۴. محمدرضا شاه؛ قدرتی که با کودتا تثبیت شد
محمدرضا شاه در شهریور ۱۳۲۰ جانشین پدر شد.
دوازده سال بعد، در مرداد ۱۳۳۲، سلطنت او با بحرانی بزرگ روبهرو شد.
پس از شکست مرحله نخست عملیات براندازی دولت محمد مصدق در ۲۵ مرداد، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد. او ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت.
در ۲۸ مرداد، کودتای سازماندهیشده با مشارکت عوامل داخلی و حمایت سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا، دولت مصدق را سرنگون کرد.
محمدرضا شاه پس از موفقیت کودتا به ایران بازگشت.
از آن پس، نقش ارتش، دستگاههای امنیتی و حمایت خارجی در حفظ ساختار قدرت او برجستهتر شد.
در سال ۱۳۳۶، ساواک تشکیل شد و در دهههای بعد به یکی از ابزارهای اصلی کنترل مخالفان سیاسی تبدیل گردید.
۵. مهدی رضایی؛ نوجوانی در برابر ساواک
مهدی رضایی، عضو نوزدهساله سازمان مجاهدین خلق ایران، در سال ۱۳۵۱ بازداشت شد.
او زیر شکنجه قرار گرفت و سپس در دادگاه نظامی محاکمه شد.
فرد هالیدی در مقاله «داستانی ایرانی؛ خانواده آقای رضایی»، منتشرشده در مجله New Left Review در سال ۱۹۸۲، شرحی از بازداشت، شکنجه و محاکمه مهدی رضایی ارائه کرده است.
هالیدی از کشیدن ناخنها، سوزاندن پوست بدن و دیگر شکنجههایی که مهدی رضایی متحمل شد، گزارش میدهد.
او همچنین شرح میدهد که پس از سخنان سیاسی مهدی رضایی در دادگاه، رسیدگی در جلسهای دیگر و بدون حضور خبرنگاران و اعضای خانواده ادامه یافت.
رادیو ایران در پنجم سپتامبر ۱۹۷۲ خبر اعدام او را اعلام کرد.
New Left Review
پرونده مهدی رضایی یکی از نمونههای مستند برخورد دستگاه امنیتی و قضایی حکومت محمدرضا شاه با مخالفان سیاسی است.
۶. علیاصغر بدیعزادگان؛ شکنجه با تخت داغ
علیاصغر بدیعزادگان، از بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق ایران، در سال ۱۳۵۰ بازداشت شد.
او در جریان بازجوییها تحت شکنجه شدید قرار گرفت.
گزارشهایی که بعدها در اسناد رسمی کنگره آمریکا ثبت شدند، جزئیات شکنجه بدیعزادگان را از زبان زندانیان سیاسی و شاهدان بیان میکنند.
در این اسناد، شهادت ناصر صادق درباره مشاهده زندانیانی آمده است که به تخت فلزی بسته شده و با وسیله حرارتی از زیر تخت شکنجه میشدند.
در گزارش روزنامه Sunday Times لندن، مورخ ۱۹ ژانویه ۱۹۷۵، نیز شهادت زندانیان درباره شکنجه بدیعزادگان با تخت داغ ثبت شده است.
این گزارشها از سوختگی شدید بدن و آسیب جدی به توانایی حرکت او خبر میدهند.
GovInfo
علیاصغر بدیعزادگان در چهارم خرداد ۱۳۵۱ همراه با دیگر بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق ایران اعدام شد.
این اسناد نشان میدهند که شکنجه مخالفان سیاسی در دوران محمدرضا شاه تنها موضوع خاطرات منتشرشده پس از انقلاب نیست؛ پیش از سقوط سلطنت نیز در گزارشهای بینالمللی ثبت شده بود.
۷. سال ۱۳۵۷؛ بحران در رأس سلطنت
در سال ۱۳۵۷، اعتراضات گسترده علیه حکومت محمدرضا شاه سراسر کشور را فرا گرفت.
اعتصابات، تظاهرات و نافرمانیهای سیاسی، اداره کشور را با بحرانی عمیق روبهرو کردند.
محمدرضا شاه در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ در یک پیام تلویزیونی اعلام کرد:
«من نیز پیام انقلاب شما ملت ایران را شنیدم.»
این سخن در شرایطی بیان شد که حکومت برای سالها آزادی فعالیت بسیاری از مخالفان سیاسی را محدود کرده و دستگاه امنیتی آن به بازداشت و شکنجه متوسل شده بود.
اکنون شاه از انقلاب سخن میگفت؛ انقلابی که موجودیت سلطنت را به چالش کشیده بود.
در همان ماه، ویلیام سولیوان، سفیر آمریکا در تهران، در گزارش محرمانه ۹ نوامبر ۱۹۷۸ با عنوان Thinking the Unthinkable، از کاهش شدید اقتدار شاه و تقریباً ناپدید شدن حمایت آشکار عمومی از سلطنت سخن گفت.
سولیوان در این گزارش، احتمال پایان سلطنت را نیز بهعنوان یکی از سناریوهای پیش روی سیاست آمریکا بررسی کرد.
National Security Archive
این سند نشان میدهد که حتی سفارت آمریکا، یکی از مهمترین حامیان خارجی حکومت پهلوی، دیگر تداوم سلطنت را امری تضمینشده نمیدانست.
۸. روایت سولیوان و هایزر؛ شاه در روزهای پایانی
ویلیام سولیوان در خاطرات و اظهارات بعدی خود، محمدرضا شاه را در ماههای پایانی سلطنت، فردی مردد در تصمیمگیریهای سیاسی توصیف کرده است.
روزنامه دانشجویی Harvard Crimson در ششم دسامبر ۱۹۸۰، سخنان سولیوان درباره وضعیت شاه را منتشر کرد. سولیوان در این گفتوگو، به تردیدهای شاه و نگرانی او از اینکه حمایت آشکار آمریکا تصویر وابستگیاش را تقویت کند، اشاره کرده بود.
The Harvard Crimson
ژنرال رابرت هایزر نیز در ژانویه ۱۹۷۹ از سوی دولت جیمی کارتر به تهران اعزام شد.
اسناد آزادشده دولت آمریکا نشان میدهند که مأموریت او شامل تماس با فرماندهان ارتش، بررسی وضعیت نیروهای مسلح و تلاش برای حفظ انسجام ارتش در شرایط خروج شاه بود.
در گزارش محرمانه ۱۳ ژانویه ۱۹۷۹، که از سوی زبیگنیو برژینسکی برای جیمی کارتر ارسال شد، اطلاعات مربوط به مأموریت هایزر و گزینههای پیش روی دولت آمریکا ثبت شده است.
National Security Archive
حضور هایزر در تهران و گزارشهای سولیوان، بخشی از تاریخ روزهای پایانی سلطنت محمدرضا شاه را تشکیل میدهند؛ روزهایی که آینده حکومت ایران در گفتوگوهای دیپلماتیک و نظامی واشینگتن نیز موضوع بررسی فوری بود.
۹. شانزدهم دی نبود؛ بیستوششم دی بود
در ۲۶ دی ۱۳۵۷، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد.
او خروج خود را با نیاز به استراحت مرتبط دانست.
مجله Time در شماره ۱۵ ژانویه ۱۹۷۹، یک روز پیش از خروج شاه، از خستگی آشکار او و پاسخ وی درباره تمایل به تعطیلات و استراحت گزارش داده بود.
TIME
اما خروج شاه در شرایط یک سفر عادی انجام نشد.
سلطنت در بحرانی فراگیر قرار داشت. تظاهرات و اعتصابات ادامه داشت و دولت شاپور بختیار نیز نتوانسته بود این بحران را پایان دهد.
شاه از ایران خارج شد و دیگر به کشور بازنگشت.
در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، ساختار سلطنت پهلوی فروپاشید.
۱۰. پایان دو سلطنت؛ آغاز میراث سیاسی نسل سوم
رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، پس از اشغال ایران و فروپاشی مقاومت ارتش، سلطنت را واگذار کرد و به تبعید رفت.
محمدرضا شاه نیز در دی ۱۳۵۷، در اوج انقلاب، کشور را ترک کرد و کمتر از یک ماه بعد سلطنت خاندان او پایان یافت.
این دو سقوط، در شرایط تاریخی متفاوتی رخ دادند.
در سال ۱۳۲۰، مداخله نظامی دو قدرت خارجی عامل تعیینکننده در پایان حکومت رضاشاه بود.
در سال ۱۳۵۷، انقلاب و اعتراضات گسترده داخلی ساختار سلطنت محمدرضا شاه را از میان برد.
با این حال، هر دو رویداد مسئلهای مشترک را در تاریخ حکومت پهلوی آشکار میکنند: تمرکز قدرت در رأس سلطنت و وابستگی بقای آن به ارتش و مناسبات خارجی.
رضا پهلوی وارث نام و موقعیت خانوادگی این دو پادشاه شد.
او نه فرمانده ارتش رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ بود و نه مسئول تصمیمهای ساواک در دهه ۱۳۵۰. اما تاریخ سیاسی خاندانی که او به آن تعلق دارد، بخشی از موضوع بررسی ادعای بازگشت سلطنت است.
برای شناخت این ادعا، نمیتوان از تاریخ سرکوب داخلی، کودتای ۲۸ مرداد، شکنجه زندانیان سیاسی و دو سقوط سلطنت عبور کرد.
تاریخ خاندان پهلوی، تنها تاریخ تاجگذاریها و مراسم رسمی نیست؛ تاریخ چگونگی دستیابی به قدرت، شیوه اعمال آن و شرایط از دست رفتنش نیز هست.
اسناد محوری این فصل
- شائول بخاش، Reza Shah’s Journey into Exile، دسامبر ۲۰۱۷، و This Is a Prison… A Death in Life، نوامبر ۲۰۱۸.
- استفانی کرونین، پژوهش درباره سرکوب قدرت بختیاری در دوره رضاشاه، Iranian Studies.
- فرد هالیدی، A Persian Tale—Mr Rezai’s Family، سال ۱۹۸۲.
- اسناد جلسات کنگره آمریکا درباره شکنجه زندانیان سیاسی دوران شاه، شامل شهادتهای مربوط به علیاصغر بدیعزادگان.
- ویلیام سولیوان، گزارش محرمانه Thinking the Unthinkable، ۹ نوامبر ۱۹۷۸.
- اسناد مأموریت ژنرال رابرت هایزر، ژانویه ۱۹۷۹.
بخش سوم
شاهسازی در میدان سیاست
از دعوتهای پارلمانی تا رسانه، پول و مناسبات خارجی
نویسنده: شهرام بهزادی
فصل هفتم
وقتی دعوت یک حزب، حمایت یک پارلمان معرفی میشود
پارلمان اروپا؛ تفاوت میان دیدار و نمایندگی
در بررسی فعالیتهای سیاسی رضا پهلوی، یکی از موضوعات مهم، چگونگی معرفی دیدارهای او با سیاستمداران خارجی است.
حضور یک شخصیت سیاسی در ساختمان پارلمان، دیدار با یک نماینده، سخنرانی در نشست یک گروه سیاسی و دعوت رسمی یک نهاد پارلمانی، چهار رویداد متفاوتاند. هرکدام جایگاه حقوقی و سیاسی مشخصی دارند.
این تفاوت را میتوان در اسناد مربوط به حضور رضا پهلوی در اروپا مشاهده کرد.
روزنامهنگاران یورونیوز در سوم مارس ۲۰۲۶ گزارش دادند که رضا پهلوی در سال ۲۰۲۳ با دعوت دو نماینده راستگرای پارلمان اروپا، چارلی وایمرز از سوئد و توماش زدخوفسکی از جمهوری چک، در بروکسل حضور یافته بود.
همین گزارش توضیح داد که در سال ۲۰۲۶ شماری از نمایندگان گروه محافظهکاران و اصلاحطلبان اروپا خواستار دعوت او به نشست عمومی پارلمان شدند، اما این پیشنهاد حمایت کافی دیگر نمایندگان را به دست نیاورد.
بنابراین، دو واقعیت در کنار یکدیگر قرار دارند: دعوت و حضور در یک نشست پارلمانی از یک سو، و عدم تصویب دعوت به نشست عمومی پارلمان از سوی دیگر.
Euronews
این دو رویداد را نمیتوان با یک عنوان واحد معرفی کرد.
بلژیک؛ پروندهای با تاریخ و نام مشخص
در اکتبر ۲۰۲۶، موضوع دعوت رضا پهلوی به مجلس نمایندگان بلژیک به اختلافی سیاسی تبدیل شد.
ژرژ-لویی بوشه، رئیس حزب جنبش اصلاحطلب بلژیک (MR)، پس از دیدار با رضا پهلوی در پاریس، برای دعوت او به بروکسل اقدام کرد.
اما موضوع از سطح تصمیم یک حزب فراتر رفت و به کنفرانس رؤسای مجلس نمایندگان کشیده شد.
روز ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، رسانه بلژیکی 21News گزارش داد که کنفرانس رؤسای مجلس برای استقبال رسمی از رضا پهلوی به توافق نرسیده است. وزارت امور خارجه بلژیک نیز نسبت به این دعوت ملاحظاتی مطرح کرده بود.
ماکسیم پروو، وزیر امور خارجه بلژیک، تأکید کرد که رضا پهلوی را نمیتوان تنها نماینده مخالفان حکومت ایران دانست.
21 News+1
این موضع از نظر سیاسی اهمیت دارد؛ زیرا یک مقام رسمی دولت بلژیک میان تماس با یکی از چهرههای مخالف حکومت ایران و بهرسمیتشناختن او بهعنوان نماینده مخالفان تفاوت گذاشت.
با وجود لغو استقبال رسمی مجلس، حزب MR دعوت خود را حفظ کرد.
روز پنجم نوامبر ۲۰۲۶، رضا پهلوی در محل مجلس نمایندگان بلژیک با اعضای گروه پارلمانی MR دیدار کرد. روز بعد، ششم نوامبر، خود حزب MR در اطلاعیه رسمیاش این دیدار و استقبال بعدی در مقر حزب را تأیید کرد.
رسانه BX1 نیز تصریح کرد که مجلس نمایندگان بلژیک به نام خود نشست رسمی با رضا پهلوی برگزار نکرده است.
MR+1
بنابراین نتیجه مستند این پرونده روشن است: رضا پهلوی به ساختمان مجلس بلژیک رفت، اما میزبان او حزب MR بود، نه مجلس نمایندگان بلژیک بهعنوان یک نهاد واحد.
در همان سفر، گزارشهایی از دیدار او با مقامهای دولتی بلژیک نیز منتشر شد. این دیدارها بخشی از برنامه سفر بودند و باید با نام مقامها و مسئولیت رسمی آنان ثبت شوند؛ بدون اینکه ملاقات دیپلماتیک با شناسایی رهبری سیاسی ایران یکسان گرفته شود.
هلند؛ چه چیزی در اسناد آمده است؟
روز ششم ژوئیه ۲۰۲۶، رضا پهلوی در کمیسیون امور خارجی مجلس نمایندگان هلند سخنرانی کرد.
متن این سخنرانی در وبسایت رسمی او منتشر شده است. او در آغاز سخنان خود از رئیس و اعضای کمیسیون برای دعوت تشکر کرد و سپس درباره سیاست اروپا در قبال حکومت ایران و ادعای رهبری دوران انتقال سخن گفت.
Reza Pahlavi
وجود این سخنرانی ثبت شده است. اما برای تعیین تعداد نمایندگان حاضر، ترکیب حزبی آنان و میزان استقبال، صورتجلسه و فهرست حضور رسمی کمیسیون ملاک است.
تعداد حاضران را نمیتوان از عنوان نشست یا عکسهای انتخابشده برای تبلیغات نتیجه گرفت.
نتیجه فصل
پروندههای پارلمان اروپا، بلژیک و هلند نشان میدهند که باید سه موضوع را جداگانه ثبت کرد: چه کسی دعوت کرده، چه کسی در نشست حضور داشته و چه نهادی موضع رسمی گرفته است.
در بلژیک، مخالفت با استقبال رسمی مجلس و برگزاری دیدار حزبی هر دو در اسناد ثبت شدهاند. در پارلمان اروپا، دعوت دو نماینده در سال ۲۰۲۳ و عدم حمایت از دعوت به نشست عمومی در مارس ۲۰۲۶ دو واقعیت جداگانهاند.
این جزئیات، جایگزین برداشتهای تبلیغاتی میشوند و امکان بررسی دقیق وزن سیاسی هر رویداد را فراهم میکنند.
فصل هشتم
رسانههایی که تصویر سیاسی میسازند
از شبکه تلویزیونی تا ماشین تبلیغات
فعالیت رسانهای رضا پهلوی محدود به مصاحبه و سخنرانی نیست. در سالهای اخیر، انتشار هماهنگ پیامها، ویدئوها، تصاویر و هشتگها، بخش مهمی از حضور عمومی او را تشکیل داده است.
رسانهها در این روند دو نقش متفاوت دارند: انتشار خبر درباره یک شخصیت سیاسی و مشارکت در ساختن تصویری مشخص از جایگاه او.
برای بررسی این دو نقش، باید به محتوای منتشرشده، منابع مالی، ساختار تولید و روش توزیع پیام توجه کرد.
گزارش بیبیسی مانیتورینگ
روز سوم نوامبر ۲۰۲۵، سرباز نظری در بخش مانیتورینگ بیبیسی گزارشی با عنوان آیا عملیات رسانهای ولیعهد پیشین ایران تا این اندازه تأثیرگذار است؟ منتشر کرد.
این گزارش، فعالیت رسانهای رضا پهلوی را ترکیبی از متخصصان روابط عمومی، حامیان فعال در خارج کشور و فعالیت حسابهای غیرواقعی توصیف کرد.
بیبیسی مانیتورینگ نوشت که تحقیقات سیتیزنلب و روزنامه هاآرتص، از فعالیت شبکههایی با حسابهای جعلی، تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی و پیامهای هماهنگ در حمایت از رضا پهلوی خبر دادهاند.
گزارش همچنین توضیح داد که این فعالیتها، سنجش میزان واقعی حمایت عمومی از او را دشوار کردهاند.
BBC Monitoring
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که موضوع را از اختلافنظرهای سیاسی فراتر برده و به روشهای تولید و توزیع پیام پرداخته است.
تکرار چگونه به تصویر عمومی تبدیل میشود؟
در فضای دیجیتال، یک پیام میتواند در چند دقیقه از دهها حساب منتشر شود.
تکرار یک نام، شعار یا تصویر در شبکههای اجتماعی، بهخودیخود نشاندهنده تعداد اشخاص مستقل تولیدکننده آن نیست.
تحقیقات مربوط به عملیات نفوذ دیجیتالی، روشهایی مانند انتشار همزمان، بازنشر زنجیرهای، استفاده از هویتهای ساختگی و تولید محتوای مصنوعی را بررسی میکنند.
وقتی یک عملیات هماهنگ شناسایی میشود، پرسش اصلی تنها تعداد حسابها نیست؛ بلکه باید مشخص شود چه محتوایی منتشر شده، چه مخاطبانی هدف قرار گرفتهاند و چگونه این محتوا از شبکه اولیه به رسانههای بزرگتر منتقل شده است.
رسانه و مسئولیت مستندسازی رسانه، سرمایه و ساختن تصویر سیاسی
بررسی نقش رسانهها در معرفی رضا پهلوی، بدون شناخت منابع مالی و ساختار مالکیت آنها کامل نیست.
روزنامه گاردین در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۸، در تحقیقی به قلم سعید کمالی دهقان، ارتباط منابع مالی تلویزیون ایران اینترنشنال با افراد نزدیک به محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، را مطرح کرد. این روزنامه به نقل از یک منبع، از اختصاص ۲۵۰ میلیون دلار برای راهاندازی شبکه خبر داد. گردانندگان ایران اینترنشنال این ادعاها را رد کردند.
در سال ۲۰۲۶، فایننشال تایمز نیز با بررسی اسناد مالی شرکت مادر ایران اینترنشنال، از تبدیل ۶۴۸ میلیون پوند بدهی به سهام و پرسشهای مربوط به مالکیت و منابع مالی این مجموعه گزارش داد.
در سوی دیگر این پرونده، احمدعلی مسعود انصاری، از نزدیکان سابق خاندان پهلوی و مسئول پیشین امور مالی رضا پهلوی، اعلام کرده است که رضا پهلوی علاوه بر ارثیه پدر، از عربستان سعودی و سازمان سیا نیز پول دریافت کرده است.
این اسناد، دو موضوع مشخص را پیش روی بررسی تاریخی قرار میدهند: منابع مالی فعالیتهای رضا پهلوی و منابع مالی رسانههایی که در فضای سیاسی ایران نقشآفرینی میکنند.
برای شناخت نقش رسانهها در برجستهسازی رضا پهلوی، باید در کنار این اسناد مالی، محتوای برنامهها، میزان پوشش خبری، شیوه معرفی او و جایگاه سایر جریانهای مخالف حکومت ایران را نیز بررسی کرد.
این بررسی، بر پایه اسناد منتشرشده و عملکرد ثبتشده رسانهها انجام میشود؛ نه بر پایه تصویر تبلیغاتی آنها از خودشان.
نتیجه فصل
تحقیق بیبیسی مانیتورینگ در نوامبر ۲۰۲۵ یک مسئله روشن را وارد بحث کرد: بخشی از تصویر عمومی رضا پهلوی در شبکههای اجتماعی، تحت تأثیر فعالیتهای سازمانیافته و حسابهای غیرواقعی قرار گرفته است.
بررسی این تصویر، بدون شناخت ساختار رسانهای و روشهای انتشار پیام کامل نمیشود.
فصل نهم بخش سوم: شاهسازی در میدان سیاست
فصل نهم
پول، میراث و تبلیغات
از داراییهای محمدرضا شاه تا منابع مالی فعالیتهای رضا پهلوی در تبعید
۱. ثروتی که همراه سلطنت از ایران خارج شد
در بررسی تاریخ سیاسی رضا پهلوی، مسئله ثروت خاندان پهلوی جایگاهی مستقل دارد. رضا پهلوی پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت سیاسی خود را در شرایطی آغاز کرد که نام خانوادگی، ارتباطات بینالمللی و بخشی از داراییهای بهجامانده از سلطنت پدر را در اختیار داشت.
این داراییها تنها به موجودی یک حساب بانکی محدود نبودند. املاک خارج از کشور، سرمایهگذاریها، حسابهای بانکی، جواهرات و داراییهای تحت مدیریت مؤسسات مالی، از موضوعاتی بودند که پس از مرگ محمدرضا شاه در سال ۱۳۵۹، در اختلافات مالی و اظهارات نزدیکان خاندان پهلوی مطرح شدند.
برای شناخت این میراث، یکی از منابع مهم، اظهارات احمدعلی مسعود انصاری است؛ فردی که سالها با خاندان پهلوی ارتباط داشت و در دورهای مسئولیت اداره بخشی از امور مالی رضا پهلوی را بر عهده گرفت.
۲. احمدعلی مسعود انصاری؛ چهار بخش دارایی شاه
احمدعلی مسعود انصاری در توضیح داراییهای باقیمانده از محمدرضا شاه، آنها را به چهار بخش تقسیم کرده است.
نخست، داراییهای نقدی که به گفته او، پس از مرگ شاه حدود ۵۰ میلیون دلار از آن باقی مانده بود و میان وارثان تقسیم شد.
دوم، املاک و مستغلات خارج از کشور؛ از جمله ویلایی در سنتموریتس سوئیس و زمینهایی در اسپانیا.
سوم، جواهراتی که از ایران خارج شده بودند.
چهارم، وجوهی که به گفته انصاری، در یک ساختار مالی امانی یا تراست نگهداری میشدند.
انصاری درباره بخش چهارم توضیح داده است که مطابق شرایط این تراست، اختیار دارایی به فردی از خاندان پهلوی میرسید که به پادشاهی ایران دست یابد. او همچنین گفته است در صورت توافق خاندان پهلوی بر کنارگذاشتن ادعای بازگشت به سلطنت، امکان تقسیم آن دارایی طبق شرایط تراست وجود داشت.
در اظهارات او، نام سه بنیاد مالی Niversa، Rukam و Zarima نیز مطرح شده است. انصاری این بنیادها را به ترتیبات مربوط به وصیتنامه محمدرضا شاه و داراییهای منتقلشده از حساب بانکی سوئیس مرتبط دانسته است.
این اظهارات، دو موضوع را در کنار یکدیگر قرار میدهند: ثروت خانوادگی و ترتیبات حقوقی مربوط به اداره و انتقال آن.
برای بررسی دقیق این بخش، متن وصیتنامه، اسناد بنیادها و شرایط حقوقی تراست اهمیت اساسی دارند. ارقام و ترتیبات یادشده در اینجا، همان مواردی هستند که انصاری درباره آنها سخن گفته است.
۳. ارثیه و آغاز فعالیت سیاسی در تبعید
رضا پهلوی در سال ۱۳۵۷ برای آموزش خلبانی در آمریکا به سر میبرد. پس از سقوط سلطنت، زندگی و فعالیت سیاسی او در خارج از ایران ادامه یافت.
محمدرضا شاه در پنجم مرداد ۱۳۵۹ در قاهره درگذشت. رضا پهلوی چند ماه بعد، در نهم آبان همان سال و در بیستمین سالروز تولدش، ادعای جانشینی سلطنت را اعلام کرد.
از این زمان، مسئله اداره داراییهای خانوادگی با هزینههای زندگی و فعالیت سیاسی او در تبعید پیوند یافت.
فعالیت سیاسی در خارج از کشور مستلزم تأمین هزینههای دفتر، کارکنان، سفر، ارتباطات، انتشار مطالب و برگزاری نشستها بود. اسناد مالی و اختلافات بعدی رضا پهلوی با مدیر پیشین داراییهایش، بخشی از این هزینهها و ساختار مالی را آشکار کردند.
۴. واشینگتنپست؛ پرونده ۲۴ میلیون دلار
روز ۲۱ ژوئیه ۱۹۹۶، روزنامه واشینگتنپست گزارشی تحقیقی به قلم اسپنسر اس. هسو با عنوان Reversal of Fortune منتشر کرد. عنوان فرعی گزارش به ادعای پسر شاه درباره اختلاس میلیونها دلار توسط مشاور سابقش اختصاص داشت.
این گزارش بر اساس اسناد پرونده قضایی، اظهارات طرفین اختلاف و اطلاعات مربوط به داراییهای رضا پهلوی تهیه شده بود.
واشینگتنپست نوشت که رضا پهلوی در ۱۲ آوریل ۱۹۸۹ برای بررسی اسناد مالی خود به صندوق امانات بانکی در ژنو مراجعه کرد و با وضعیتی روبهرو شد که به اختلاف جدی او با احمدعلی مسعود انصاری انجامید.
بر اساس شکایت رضا پهلوی، تا حدود ۲۴ میلیون دلار از داراییهای خانوادگی در جریان اداره حسابها، سرمایهگذاریها و معاملات مالی از دست رفته بود.
این رقم در گزارش، بهعنوان ادعای مطرحشده در پرونده قضایی ثبت شده است.
واشینگتنپست توضیح داد که اختلاف دو طرف در سال ۱۹۹۰ به طرح دعاوی متقابل انجامید. دادگاه ایالتی در ویرجینیا انصاری را به ارائه حسابرسی کامل از مدیریت داراییها ملزم کرد و پس از اجرا نشدن این دستور، حکم بازپرداخت ۷٫۳ میلیون دلار و جریمهای دیگر به مبلغ ۲ میلیون دلار صادر شد. پرونده در زمان انتشار گزارش همچنان در مرحله رسیدگی تجدیدنظر قرار داشت.
The Washington Post
در اسناد قضایی، نام حسابهای بانکی سوئیس، یک بانک در آنگویلا در منطقه کارائیب، شرکت نفتی در آمریکا و شرکت فعال در املاک و مستغلات ویرجینیا مطرح شده بود.
واشینگتنپست همچنین جزئیاتی از ادعاهای مالی رضا پهلوی را منتشر کرد: ۱٫۲ میلیون دلار وجه نقد، ۹۱۰ هزار دلار هزینههای کارت اعتباری، ۶٫۸ میلیون دلار هزینه یا انتقال وجه به حسابهای مختلف، ۵۴۰ هزار دلار برای خانههایی در آتلانتا و گریت فالز و ۳ میلیون دلار در معاملات دیگر املاک.
این ارقام، موضوعات مطرحشده در شکایت بودند و نباید بدون مقابله با پرونده، بهعنوان مجموعهای از مبالغ مستقل و قابل جمع معرفی شوند.
اختلاف بر سر این پولها، یکی از مهمترین پروندههای علنی درباره اداره ثروت رضا پهلوی در سالهای نخست تبعید بود.
۵. عمارت گریت فالز؛ زندگی در ویرجینیا
یکی دیگر از موضوعات گزارش واشینگتنپست، زندگی رضا پهلوی در ایالت ویرجینیا بود.
او در دهه ۱۹۸۰ در منطقه گریت فالز، نزدیک واشینگتن و مقر سازمان سیا در لنگلی، اقامت داشت.
گزارش واشینگتنپست در سال ۱۹۹۶ نوشت که هزینههای ماهانه رضا پهلوی و مجموعه همراهانش در دهه ۱۹۸۰ حدود ۲۰۰ هزار دلار برآورد میشد.
این روزنامه همچنین گزارش داد که او عمارت گریت فالز را به بهای حدود ۳ میلیون دلار فروخت و همراه همسر و فرزندانش به منطقه پوتوماک نقل مکان کرد.
در همان گزارش آمده بود که او در جریان کاهش هزینهها، همکاری با محافظان قدیمی خود را نیز پایان داد.
The Washington Post
این اطلاعات نشان میدهند که فعالیت رضا پهلوی در تبعید با یک مجموعه مالی و اداری همراه بوده است.
مسئله هزینههای ماهانه نیز صرفاً مربوط به مخارج شخصی نبود؛ گزارش از هزینههای رضا پهلوی و همراهانش سخن میگفت.
۶. دیدار با ویلیام کیسی؛ روایت انصاری
احمدعلی مسعود انصاری در نوشتهای منتشرشده در سال ۲۰۱۷، جزئیات ارتباط رضا پهلوی با ویلیام کیسی، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، را شرح داده است.
به نوشته انصاری، ماریون اسموک، از چهرههای مرتبط با محافل سیاسی آمریکا، در سال ۱۹۸۳ نقش مهمی در ترتیب دادن دیدار رضا پهلوی با ویلیام کیسی داشت.
انصاری از برگزاری نشستی در باشگاه چوی چیس در مریلند و ملاقاتهای بعدی رضا پهلوی و کیسی در خانه اسموک خبر داده است.
او سپس نوشته است که رضا پهلوی در سال ۱۹۸۴ به وی اطلاع داد کیسی پیشنهاد پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار از سوی سازمان سیا را مطرح کرده است.
انصاری تصریح کرده که با دریافت این پول مخالفت کرده بود؛ زیرا نقش سازمان سیا در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ همچنان یکی از موضوعات انتقاد از محمدرضا شاه بود.
به نوشته او، پس از این مخالفت، مسئولیت دریافت وجوه به شهریار آهی واگذار شد.
انصاری در همان نوشته اعلام کرده است که پرداخت ماهانه از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸ ادامه داشته است.
این روایت، از سوی فردی منتشر شده که خود در دوره مورد بحث مسئولیت امور مالی شخصی و سیاسی رضا پهلوی را بر عهده داشته است.
۷. اندرو فریدمن؛ همکاری اطلاعاتی در حومه واشینگتن
موضوع ارتباط رضا پهلوی با سازمان سیا تنها در اظهارات احمدعلی مسعود انصاری مطرح نشده است.
اندرو فریدمن در کتاب Covert Capital: Landscapes of Denial and the Making of U.S. Empire in the Suburbs of Northern Virginia، منتشرشده در سال ۲۰۱۳ از سوی انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، به این موضوع پرداخته است.
فریدمن در بررسی تاریخ سیاسی و اطلاعاتی حومه شمالی ویرجینیا، اقامت رضا پهلوی در گریت فالز را نیز بررسی میکند.
او مینویسد که نزدیکی محل اقامت رضا پهلوی به مقر سازمان سیا، بخشی از زمینه سیاسی انتخاب این منطقه بود.
فریدمن به نقل از مشاور مالی رضا پهلوی و دیگر منابع، از دریافت کمکهزینه ماهانه سازمان سیا سخن میگوید و رقم پرداخت را در برخی دورهها تا ۱۵۰ هزار دلار ذکر میکند.
او همچنین به همکاری اطلاعاتی پس از تماس رضا پهلوی با ویلیام کیسی اشاره میکند.
این کتاب، موضوع ارتباط رضا پهلوی با سازمان سیا را در چارچوب گستردهتری از فعالیتهای اطلاعاتی آمریکا در دوران جنگ سرد قرار میدهد.
۸. عربستان سعودی؛ اظهارات انصاری و گزارشهای دیگر
احمدعلی مسعود انصاری در اظهارات خود درباره منابع درآمد خاندان پهلوی پس از مرگ محمدرضا شاه، گفته است که رضا پهلوی علاوه بر ارثیه پدر، از عربستان سعودی و سازمان سیا نیز پول دریافت کرده است.
در کتاب The Coming Nuclear Showdown with Iran نوشته کنت تیمرمن، موضوع کمک مالی عربستان سعودی به رضا پهلوی نیز مطرح شده است.
تیمرمن از هدیه ۵ میلیون دلاری پادشاه عربستان به رضا پهلوی سخن میگوید و با استناد به مدارک دادگاهی مرتبط با اختلافات انصاری، به هزینهکرد بخشی از آن پول برای تجهیز فضای تفریحی خصوصی در محل اقامت رضا پهلوی اشاره میکند.
در همین روایت، مبلغ ۷۰۰ هزار دلار برای ساخت و تجهیز یک دیسکوتک خصوصی در زیرزمین خانه مطرح شده است.
تیمرمن همچنین پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار از سوی سازمان سیا و نقش شهریار آهی در اداره این وجوه را شرح میدهد.
در کنار نوشته انصاری، این کتاب منبع دیگری است که درباره کمک مالی خارجی به رضا پهلوی اطلاعات مشخص ارائه میکند.
۹. از منابع مالی شخصی تا هزینههای فعالیت سیاسی
در بررسی این پرونده، سه دسته هزینه مطرحاند.
نخست، هزینههای زندگی شخصی و خانوادگی رضا پهلوی.
دوم، هزینههای دفتر، کارکنان، مشاوران و شبکه سیاسی او در تبعید.
سوم، هزینههای تبلیغات، رسانهها، سفرها و ارتباطات سیاسی.
گزارش واشینگتنپست در سال ۱۹۹۶، هزینههای مجموعه همراهان رضا پهلوی را در دهه ۱۹۸۰ حدود ۲۰۰ هزار دلار در ماه برآورد کرده بود.
احمدعلی مسعود انصاری نیز در نوشتههای خود از پرداخت حقوق به افراد مرتبط با فعالیت سیاسی رضا پهلوی و اداره امور مالی این مجموعه سخن گفته است.
این اسناد، امکان بررسی فعالیت سیاسی رضا پهلوی را از منظر منابع مالی و هزینههای اجرایی فراهم میکنند.
در دهههای بعد، شکل فعالیت سیاسی تغییر کرد. شبکههای تلویزیونی، رسانههای اینترنتی، شرکتهای روابط عمومی و شبکههای اجتماعی، ابزارهای تازهای برای تولید و توزیع پیام سیاسی فراهم کردند.
اما بررسی منابع مالی هر فعالیت، همچنان به اسناد همان فعالیت وابسته است.
۱۰. رسانه، سرمایه و تبلیغات در دوره جدید
در اکتبر ۲۰۱۸، روزنامه گاردین تحقیقی درباره منابع مالی شبکه ایران اینترنشنال منتشر کرد.
این گزارش به قلم سعید کمالی دهقان، در تاریخ ۳۱ اکتبر، به ساختار مالکیت و تأمین مالی شبکه پرداخت.
گاردین گزارش داد که تأمین مالی شبکه از طریق ساختارهای شرکتی مرتبط با افرادی نزدیک به محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، انجام میشد.
در این گزارش، یک منبع از اختصاص ۲۵۰ میلیون دلار برای راهاندازی شبکه سخن گفته بود. روزنامه توضیح داد که دوره دقیق تخصیص این مبلغ از سوی منبع مشخص نشده، اما بررسی هزینههای شبکه، احتمال تخصیص آن در دورهای حدود پنج سال را مطرح میکرد.
گاردین همچنین از بررسی اسناد شرکتی، روابط مدیران و اظهارات کارکنان پیشین شبکه خبر داد.
ایران اینترنشنال و شرکت گرداننده آن، در پاسخ منتشرشده پس از گزارش، ادعاهای مربوط به ارتباط با دولت عربستان و دخالت خارجی در سیاست تحریریه را رد کردند.
The Guardian
این گزارش، بخشی از تاریخ منابع مالی رسانههای فارسیزبان خارج کشور است.
در فصل هشتم، موضوع نقش رسانهها در ساختن تصویر سیاسی رضا پهلوی بررسی شد. در این فصل، اسناد مالی نشان میدهند که شناخت ساختار رسانهای بدون بررسی منابع سرمایه و مالکیت کامل نیست.
در کنار این موضوع، تحقیقات سال ۲۰۲۵ درباره حسابهای جعلی و عملیات هماهنگ دیجیتالی، مسئله هزینه و سازماندهی تبلیغات سیاسی را به عرصه تازهای منتقل کردند.
این دو مجموعه اسناد، یکی درباره ساختار مالی رسانه و دیگری درباره عملیات دیجیتالی، هرکدام موضوع مشخص خود را دارند.
۱۱. اختلافات مالی و مسئله پاسخگویی
پرونده اختلاف رضا پهلوی و احمدعلی مسعود انصاری تنها یک اختلاف شخصی بر سر اداره داراییها نبود.
این پرونده اطلاعاتی درباره حسابهای بانکی، سرمایهگذاریها، املاک، هزینههای کارکنان و شیوه اداره منابع مالی مجموعه سیاسی رضا پهلوی در دهه ۱۹۸۰ در اختیار افکار عمومی قرار داد.
واشینگتنپست در سال ۱۹۹۶، بر اساس مدارک دادگاه، جزئیات این اختلاف را منتشر کرد.
انصاری در سالهای بعد نیز در نوشتهها و مصاحبههای خود به منابع مالی، ارتباطات سیاسی و پرداختهای خارجی پرداخت.
در مقابل، رضا پهلوی در پرونده قضایی، مشاور سابق خود را مسئول از دست رفتن بخش بزرگی از داراییهایش معرفی کرده بود.
این اختلافات در اسناد ثبت شدهاند و هر یک بخشی از تاریخ مالی دوران تبعید را روشن میکنند.
موضوع پاسخگویی مالی در فعالیت سیاسی نیز از همینجا اهمیت پیدا میکند.
کسی که برای فعالیت سیاسی به منابع مالی قابلتوجه دسترسی دارد، با پرسشهایی درباره منشأ منابع، شیوه هزینهکرد و مسئولیت اداره آنها روبهروست.
در بررسی تاریخ رضا پهلوی، این پرسشها را میتوان بر پایه پروندههای قضایی، گزارشهای مطبوعاتی و اظهارات مدیران سابق مالی او دنبال کرد.
۱۲. میراث سلطنت و فعالیت سیاسی نسل سوم
رضا پهلوی در سال ۱۳۵۹، پس از مرگ محمدرضا شاه، ادعای جانشینی سلطنت را اعلام کرد.
او در دهههای بعد، فعالیت سیاسی خود را در آمریکا و اروپا ادامه داد.
اسناد مالی این دوران، تصویری از منابعی ارائه میکنند که در مراحل مختلف زندگی و فعالیت او مطرح بودهاند: داراییهای بهارثرسیده، حسابهای بانکی، املاک، سرمایهگذاریها و کمکهای خارجی گزارششده.
احمدعلی مسعود انصاری درباره ساختار داراییهای محمدرضا شاه و دریافت پول از عربستان سعودی و سازمان سیا سخن گفته است.
کنت تیمرمن در کتاب خود، موضوع کمک مالی عربستان و پرداختهای سازمان سیا را مطرح کرده است.
اندرو فریدمن در پژوهش دانشگاهی سال ۲۰۱۳، ارتباط رضا پهلوی با سازمان سیا و اقامت او در نزدیکی مقر این سازمان را بررسی کرده است.
واشینگتنپست نیز در سال ۱۹۹۶، با استناد به پرونده قضایی، ابعاد اختلاف مالی و هزینههای مجموعه رضا پهلوی را گزارش کرده است.
این مجموعه اسناد، امکان بازسازی بخشی از تاریخ مالی فعالیت سیاسی رضا پهلوی را فراهم میکند؛ تاریخی که در کنار سخنرانیها، نشستها و برنامههای سیاسی او قرار دارد.
نتیجه فصل نهم
پول در پشت صحنه فعالیت سیاسی
فعالیت سیاسی رضا پهلوی در تبعید، از آغاز با مسئله دارایی خانوادگی و تأمین هزینههای فعالیت همراه بوده است.
گزارشهای مطبوعاتی و اظهارات اشخاص نزدیک به او، اطلاعات مشخصی درباره این منابع ارائه کردهاند.
در سال ۱۹۹۶، واشینگتنپست پرونده اختلاف بر سر حدود ۲۴ میلیون دلار دارایی و برآورد هزینههای ماهانه ۲۰۰ هزار دلاری رضا پهلوی و همراهانش در دهه ۱۹۸۰ را منتشر کرد.
احمدعلی مسعود انصاری، مسئول پیشین امور مالی او، از دریافت پول از عربستان سعودی و سازمان سیا سخن گفته و جزئیات پیشنهاد پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار از سوی ویلیام کیسی را شرح داده است.
اندرو فریدمن نیز در کتاب منتشرشده از سوی دانشگاه کالیفرنیا، این ارتباطات را در تاریخ فعالیتهای اطلاعاتی آمریکا بررسی کرده است.
در دوره جدید، گسترش رسانههای فارسیزبان و عملیات تبلیغاتی دیجیتالی، ابعاد تازهای به مسئله منابع مالی فعالیت سیاسی افزوده است.
بررسی تاریخ سیاسی رضا پهلوی بدون بررسی منابع مالی، داراییهای خانوادگی، هزینههای فعالیت در تبعید و ارتباطات خارجی او ناقص میماند.
اسناد این فصل، بخشی از همین تاریخ را ثبت میکنند.
منابع اصلی فصل نهم
| منبع | تاریخ | موضوع |
| واشینگتنپست، Reversal of Fortune | ۲۱ ژوئیه ۱۹۹۶؛ انتشار اینترنتی ۲۲ ژوئیه | اختلاف مالی ۲۴ میلیون دلاری، املاک، حسابهای بانکی و هزینههای ماهانه |
| نوشته احمدعلی مسعود انصاری | ۲۰۱۷ | دیدار با ویلیام کیسی، پرداخت ماهانه ۱۵۰ هزار دلار و نقش شهریار آهی |
| Covert Capital، اندرو فریدمن، انتشارات دانشگاه کالیفرنیا | ۲۰۱۳ | اقامت در ویرجینیا و ارتباطات اطلاعاتی |
| The Coming Nuclear Showdown with Iran، کنت تیمرمن | ۲۰۰۵ | کمک مالی عربستان و پرداختهای گزارششده سازمان سیا |
| گاردین، تحقیق درباره منابع مالی ایران اینترنشنال | ۳۱ اکتبر ۲۰۱۸ | ساختار مالی شبکه و رقم گزارششده ۲۵۰ میلیون دلار |
بخش چهارم
از تصویر رسانهای تا واقعیت سیاسی
خیابان، مناسبات خارجی و عملیات دیجیتالی
فصل دهم
از خیابان تا صفحه نمایش
چه کسی نماینده اعتراض مردم است؟
قیام مردم و مسئله نمایندگی
در تاریخ معاصر ایران، اعتراضات گسترده بارها مناسبات سیاسی کشور را تغییر دادهاند.
از انقلاب مشروطه تا ملیشدن صنعت نفت، از اعتراضات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ تا جنبشهای اعتراضی دهههای اخیر، حضور مردم در خیابان یکی از عوامل تعیینکننده تحولات سیاسی بوده است.
در این تاریخ، مسئله نمایندگی همواره اهمیت داشته است.
حضور در رسانه، تعداد دنبالکنندگان و شرکت در نشستهای خارجی، سه شاخص قابل مشاهدهاند؛ اما هیچکدام بهتنهایی نشان نمیدهند که یک شخصیت سیاسی از سوی معترضان داخل کشور به نمایندگی انتخاب شده است.
این مسئله در جریان اعتراضات پس از کشتهشدن مهسا امینی در سال ۱۴۰۱ برجسته شد.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» با حضور زنان، جوانان، دانشجویان، کارگران و گروههای مختلف اجتماعی گسترش یافت. در خارج کشور نیز جریانهای سیاسی متعددی تلاش کردند در برابر این تحولات موضع بگیرند و نقش خود را تعریف کنند.
نشست جورجتاون؛ تلاش برای تشکیل ائتلاف
در فوریه ۲۰۲۳، گروهی از چهرههای شناختهشده مخالف حکومت ایران در نشست دانشگاه جورجتاون حضور یافتند.
رضا پهلوی، مسیح علینژاد، حامد اسماعیلیون، نازنین بنیادی، شیرین عبادی و شماری دیگر از فعالان و چهرههای سیاسی در این روند مشارکت داشتند.
هدف اعلامشده، ایجاد همکاری میان نیروهای مخالف حکومت ایران بود.
اما این همکاری پایدار نماند. اختلافات درباره ساختار تصمیمگیری، نحوه نمایندگی و شیوه فعالیت سیاسی، به خروج برخی اعضا و ازهمگسیختگی ائتلاف انجامید.
این تجربه از آن جهت اهمیت دارد که مسئله اتحاد سیاسی را از سطح اعلامیه و عکس مشترک به سطح همکاری عملی منتقل کرد.
گردهمایی چند چهره شناختهشده میتواند آغاز یک همکاری باشد؛ دوام آن به توافق سیاسی، سازوکار تصمیمگیری و توانایی اداره اختلافات بستگی دارد.
ادعای رهبری دوران انتقال
رضا پهلوی در سالهای بعد، بارها آمادگی خود را برای هدایت دوران انتقال اعلام کرد.
در ششم ژوئیه ۲۰۲۶، در سخنرانی منتشرشده در وبسایت رسمیاش درباره مجلس هلند، گفت که به درخواست دهها میلیون ایرانی برای رهبری دوران انتقال پیشقدم شده است.
Reza Pahlavi
این سخن، ادعای سیاسی مشخصی است که از سوی خود او مطرح شده است.
برای بررسی پشتوانه آن باید به شواهد قابلسنجش رجوع کرد: نظرسنجیهای دارای روششناسی روشن، تشکلهای سازمانیافته، سازوکارهای نمایندگی و شواهد فعالیت میدانی.
خبرگزاری رویترز در تحقیق ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶ درباره تلاش رضا پهلوی برای رهبری مخالفان ایران، گزارش داد که نتوانسته ادعاهای او درباره شبکههای سازمانیافته در داخل کشور را مستقلاً تأیید کند. رویترز همچنین به اختلافات میان مخالفان، پرسشها درباره سازماندهی داخلی و محدودیتهای تلاش او برای ایجاد ائتلاف پرداخت.
Reuters
فاصله میان مخاطب و عضو سازمانیافته
تماشای یک سخنرانی، پسندیدن یک پیام یا شرکت در یک تجمع، با عضویت در یک سازمان سیاسی تفاوت دارد.
سازمان سیاسی به ساختار، مسئولیت، برنامه، منابع و استمرار فعالیت نیاز دارد.
این تفاوت در بررسی هر جریان سیاسی اهمیت دارد؛ بهویژه هنگامی که یک شخصیت سیاسی از حمایت گسترده سخن میگوید.
در چنین وضعیتی، اسناد مربوط به تشکیلات و فعالیت مستمر اهمیت بیشتری از آمار بازدید یک ویدئو پیدا میکنند.
نتیجه فصل
مسئله نمایندگی سیاسی را نمیتوان با شهرت رسانهای حل کرد.
تجربه ائتلاف جورجتاون، ادعاهای رضا پهلوی درباره رهبری دوران انتقال و گزارش تحقیقی رویترز در سال ۲۰۲۶، سه موضوع مشخص را پیش روی بررسی تاریخی قرار میدهند: تلاش برای اتحاد، ادعای نمایندگی و توانایی سازماندهی.
فصل یازدهم
اسرائیل، آمریکا و سیاست بازگشت
سفر آوریل ۲۰۲۳ به اسرائیل
در آوریل ۲۰۲۳، رضا پهلوی همراه همسرش یاسمین پهلوی به اسرائیل سفر کرد.
این سفر با میزبانی گیلا گملیئل، وزیر وقت اطلاعات اسرائیل، انجام شد.
در بیانیه رسمی منتشرشده در وبسایت رضا پهلوی، تاریخ آغاز سفر ۱۶ آوریل اعلام شد. در این بیانیه، دیدار با مقامهای اسرائیلی، کارشناسان آب و کشاورزی و ایرانیان مقیم اسرائیل از اهداف سفر معرفی شده بود.
Reza Pahlavi
در جریان این سفر، رضا پهلوی با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور آن کشور، دیدار کرد.
او همچنین در مراسم یادبود قربانیان هولوکاست در مرکز ید وشم حضور یافت.
روزنامه تایمز اسرائیل در ۱۹ آوریل ۲۰۲۳ جزئیات این دیدارها را منتشر کرد.
The Times of Israel
این سفر یکی از مهمترین نمونههای ارتباط آشکار رضا پهلوی با مقامهای ارشد دولت اسرائیل بود.
ارتباط سیاسی و حمایت رسمی
دیدار با نخستوزیر یا رئیسجمهور یک کشور، رویدادی سیاسی و قابل ثبت است.
اما برای بررسی نتیجه آن باید به مواضع رسمی پس از دیدار، توافقهای اعلامشده و اقدامات بعدی مراجعه کرد.
در گزارشهای سفر ۲۰۲۳، مقامهای اسرائیلی از امکان همکاری آینده میان دو کشور سخن گفتند.
گیلا گملیئل در گفتوگو با تایمز اسرائیل، جزئیات مذاکرات با نتانیاهو و هرتزوگ را منتشر نکرد. او همچنین درباره اینکه آیا این سفر نشاندهنده تغییر سیاست اسرائیل در همکاری آشکار با مخالفان حکومت ایران است، پاسخ قطعی نداد.
The Times of Israel
بنابراین، اسناد این سفر، دیدار و ارتباط سیاسی را ثبت میکنند؛ محتوای توافقهای منتشرنشده را نمیتوان به جای سند وارد تاریخ کرد.
مناسبات آمریکا؛ از دوران جنگ سرد تا امروز
رابطه خاندان پهلوی با آمریکا، سابقهای طولانی دارد.
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، حمایت دولتهای آمریکا از حکومت محمدرضا شاه و همکاریهای نظامی و اطلاعاتی دو کشور، بخش مهمی از تاریخ سلطنت دوم پهلوی را تشکیل میدهند.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز رضا پهلوی فعالیت سیاسی خود را عمدتاً از خارج کشور ادامه داد.
گزارشهای مربوط به دیدارهای او با مقامهای اطلاعاتی آمریکا در دهه ۱۹۸۰ و اظهارات احمدعلی مسعود انصاری درباره پیشنهاد پرداخت ماهانه از سوی سیا، در فصل مربوط به منابع مالی و فعالیتهای دوران تبعید بررسی شدند.
در دورههای بعد، روابط او با سیاستمداران و محافل آمریکایی شکل علنیتری یافت.
خبرگزاری رویترز در تحقیق ژوئیه ۲۰۲۶، ضمن بررسی روابط سیاسی و کمکهای مالی حامیان ایرانیآمریکایی، گزارش داد که برخی حامیان از نتایج تلاشهای او برای ایجاد رهبری سیاسی ناراضی شدهاند.
Reuters
جایگاه مناسبات خارجی در یک پروژه سیاسی
در بررسی فعالیت رضا پهلوی، مناسبات خارجی باید بر اساس اسناد واقعی ثبت شوند: دیدارها، حمایتهای مالی، دعوتها، بیانیهها و توافقهای منتشرشده.
مسئله تاریخی، صرف داشتن ارتباط با دولتهای خارجی نیست. موضوع، نقش این ارتباطات در شکلگیری و پیشبرد پروژه سیاسی بازگشت سلطنت است.
برای پاسخ به این مسئله، باید میان روابط شخصی، حمایت سیاسی، تأمین مالی و اقدام عملی دولتها تفاوت گذاشت.
نتیجه فصل
سفر اسرائیل در آوریل ۲۰۲۳، ارتباطات سیاسی رضا پهلوی با محافل آمریکایی و گزارشهای مربوط به فعالیتهای مالی او، بخشهای مستند یک پروندهاند.
این پرونده نشان میدهد که فعالیت سیاسی رضا پهلوی تنها در چارچوب جامعه ایرانیان خارج کشور جریان نداشته و مناسبات خارجی نیز بخشی از آن بوده است.
فصل دوازدهم
ارتش حسابهای جعلی
پرونده PRISONBREAK و تحقیقات سال ۲۰۲۵
۵۳ حساب؛ یک تحقیق دانشگاهی
روز ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵، آزمایشگاه سیتیزنلب وابسته به دانشگاه تورنتو، تحقیقی درباره یک عملیات نفوذ دیجیتالی با نام PRISONBREAK منتشر کرد.
پژوهشگران این تحقیق عبارت بودند از آلبرتو فیتارلی، ران دایبرت، مارکوس میکائلسن، مایا اسکات و دارن لینویل.
آنها شبکهای متشکل از ۵۳ حساب غیرواقعی در شبکه اجتماعی ایکس را بررسی کردند.
بر اساس گزارش، حسابها در سال ۲۰۲۳ ساخته شده بودند، اما تقریباً تمام فعالیت مؤثر آنها از ژانویه ۲۰۲۵ آغاز شده بود.
پژوهشگران دریافتند که ۹۹٫۵ درصد مطالب منتشرشده این شبکه مربوط به دوره پس از آغاز سال ۲۰۲۵ بوده است.
The Citizen Lab
روشهای شناسایی
تحقیق سیتیزنلب تنها به شباهت محتوای حسابها متکی نبود.
پژوهشگران چند نشانه را همزمان بررسی کردند: زمانهای مشابه انتشار، استفاده از ابزار مشترک برای ارسال پیام، تکرار متن و هشتگ، تصاویر پروفایل غیرواقعی یا برگرفته از منابع دیگر و الگوی فعالیت حسابها.
از میان ۵۳ حساب بررسیشده، تصویر پروفایل ۳۰ حساب بهگونهای بود که چهره فرد را بهطور کامل یا جزئی پنهان میکرد.
در مواردی، تصاویر از سایتهای عکس و پلتفرمهایی مانند پینترست گرفته شده بودند.
گزارش همچنین از استفاده شماری از حسابها از دامنه ایمیل مشابه در زمان ثبتنام خبر داد.
مجموعه این نشانهها، مبنای نتیجهگیری پژوهشگران درباره هماهنگ و غیرواقعی بودن شبکه بود.
The Citizen Lab
هوش مصنوعی در خدمت عملیات تبلیغاتی
یکی از یافتههای مهم تحقیق، استفاده از تصاویر و ویدئوهای تولیدشده یا دستکاریشده با هوش مصنوعی بود.
سیتیزنلب نمونههایی از محتوای مربوط به حمله به زندان اوین، بحران آب و فراخوانهای اعتراضی را بررسی کرد.
در بخشی از این محتوا، نشانههای دستکاری تصویری شناسایی شد.
پژوهشگران همچنین از انتشار ویدئوهایی خبر دادند که ظاهراً اعتراضات خیابانی را نشان میدادند، اما در بررسی دقیق، اصالت بخشی از آنها زیر سؤال رفت.
این فعالیتها در دوره جنگ دوازدهروزه ژوئن ۲۰۲۵ شدت گرفت.
سیتیزنلب نتیجه گرفت که زمانبندی انتشار برخی مطالب با عملیات نظامی اسرائیل هماهنگی قابلتوجهی داشته است.
بر اساس ارزیابی این مؤسسه، عملیات به احتمال زیاد توسط نهادی اسرائیلی یا پیمانکاری نزدیک به دولت اسرائیل انجام شده بود.
The Citizen Lab
گزارش هاآرتص و دمارکر
در اکتبر ۲۰۲۵، روزنامههای اسرائیلی هاآرتص و دمارکر نیز تحقیقاتی درباره عملیات نفوذ دیجیتالی مرتبط با ایران منتشر کردند.
روزنامه فرانسویزبان L’Orient Today در هشتم اکتبر ۲۰۲۵، با استناد به تحقیق مشترک این رسانهها، گزارش داد که یک کارزار دیجیتالی با حمایت مالی اسرائیل، محتوای تبلیغاتی در حمایت از رضا پهلوی و بازگشت سلطنت منتشر کرده است.
این گزارش به فعالیت حسابهای جعلی در دوره جنگ دوازدهروزه و تلاش برای تقویت تصویر سیاسی رضا پهلوی اشاره کرد.
L’Orient Today
در سوم نوامبر همان سال، بیبیسی مانیتورینگ نیز در گزارشی مستقل، یافتههای سیتیزنلب و هاآرتص را در بررسی فعالیت رسانهای رضا پهلوی مطرح کرد.
بیبیسی توضیح داد که حسابهای جعلی، تصاویر ساختهشده با هوش مصنوعی و انتشار هماهنگ پیامها در تقویت تصویر حمایت عمومی از او نقش داشتهاند.
BBC Monitoring
دو پرونده، دو مجموعه سند
تحقیق PRISONBREAK و گزارشهای مربوط به تبلیغات مستقیم در حمایت از رضا پهلوی، باید با مشخصات مستقل خود ثبت شوند.
در تحقیق سیتیزنلب، محور اصلی بررسی، شبکه حسابهای غیرواقعی و عملیات تحریک مخاطبان ایرانی علیه حکومت بود.
در گزارش هاآرتص و دمارکر، موضوع حمایت تبلیغاتی از رضا پهلوی و نقش عوامل مرتبط با اسرائیل برجسته شد.
قرار دادن این دو مجموعه سند در کنار یکدیگر، تصویری از روشهای عملیات دیجیتالی در رقابت سیاسی درباره ایران به دست میدهد.
نتیجه فصل
تا اکتبر ۲۰۲۵، مسئله حسابهای جعلی و عملیات دیجیتالی دیگر صرفاً موضوع مشاجره میان کاربران شبکههای اجتماعی نبود.
یک آزمایشگاه دانشگاهی، روزنامههای تحقیقی اسرائیلی و بخش مانیتورینگ بیبیسی، یافتههای مشخصی درباره شبکههای غیرواقعی، استفاده از هوش مصنوعی و تبلیغات سیاسی منتشر کرده بودند.
۵۳ حساب شناساییشده در پرونده PRISONBREAK، یک عدد مستند است؛ نه تخمین تعداد هواداران و نه معیاری برای اندازهگیری کل افکار عمومی ایران.
اهمیت این تحقیق در شناسایی روش عملیات، ساختار هماهنگی و نوع محتوای منتشرشده است.
فصل سیزدهم
نه شاه، نه شیخ
مسئله آزادی در برابر دو تجربه حکومت
از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷
تاریخ مبارزه برای آزادی در ایران، پیش از به قدرت رسیدن خاندان پهلوی آغاز شده بود.
انقلاب مشروطه، با مطالبه قانون، محدودکردن قدرت سلطنت و تشکیل مجلس شکل گرفت.
در آن دوران، مسئله اصلی تنها تغییر پادشاه نبود. مبارزه بر سر این بود که قدرت سیاسی چگونه محدود شود و مردم چه نقشی در اداره کشور داشته باشند.
این مسئله در دوران رضاشاه و محمدرضا شاه نیز ادامه یافت.
تمرکز قدرت در سلطنت، محدودیت فعالیت احزاب، کنترل مطبوعات و برخورد امنیتی با مخالفان، از موضوعات اصلی کشمکش سیاسی در این دوره بود.
انقلاب ۱۳۵۷ سلطنت پهلوی را پایان داد، اما مسئله آزادی و حاکمیت مردم با سقوط شاه حل نشد.
با استقرار حکومت ولایت فقیه، ساختار تازهای از تمرکز قدرت شکل گرفت.
دو تجربه تاریخی، یک مسئله بنیادین
سلطنت پهلوی بر جایگاه موروثی پادشاه استوار بود.
حکومت ولایت فقیه، مشروعیت قدرت سیاسی را در چارچوب نهاد ولایت فقیه تعریف کرد.
این دو نظام از نظر ساختار حقوقی، مبانی ایدئولوژیک و شرایط تاریخی یکسان نیستند.
اما بررسی تجربه تاریخی آنها یک پرسش مشترک را پیش میکشد: مردم چگونه میتوانند قدرت حاکمان را محدود کنند و حق تعیین سرنوشت خود را اعمال کنند؟
در نظام سلطنتی، جانشینی موروثی بخشی از ساختار قدرت بود.
در نظام ولایت فقیه، انتخاب رهبر و اختیارات او در چارچوب قانون اساسی و نهادهای خاص حکومت تعریف شده است.
در هر دو تجربه، مسئله پاسخگویی قدرت و امکان تغییر مسالمتآمیز حاکمان اهمیت بنیادی دارد.
زن، مقاومت، آزادی
زنان در مبارزات سیاسی و اجتماعی ایران نقش مستمر داشتهاند.
از انقلاب مشروطه تا مبارزات دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، از انقلاب ۱۳۵۷ تا اعتراضات دهههای بعد، حضور زنان بخشی از تاریخ مقاومت اجتماعی و سیاسی بوده است.
در اعتراضات سال ۱۴۰۱، نام ژینا مهسا امینی به نماد جنبشی تبدیل شد که شعار «زن، زندگی، آزادی» را در سطح ایران و جهان مطرح کرد.
در کنار این جنبش، جریانهای سیاسی و سازمانیافته نیز با برنامهها، شعارها و ساختارهای متفاوت به مبارزه علیه حکومت ولایت فقیه ادامه دادهاند.
در بررسی این جریانها، نقش زنان در سازماندهی، رهبری و فعالیت سیاسی باید بر اساس تاریخ و اسناد هر تشکل ثبت شود.
برای من، مفهوم «زن، مقاومت، آزادی» بر پیوند میان مشارکت زنان، فعالیت سازمانیافته و مطالبه آزادی تأکید دارد.
نه بازگشت به گذشته، نه تکرار استبداد
شعار «نه شاه، نه شیخ» بیانگر موضع بخشی از مخالفان سیاسی ایران است که هم با حکومت ولایت فقیه مخالفت میکنند و هم بازگشت سلطنت موروثی را نمیپذیرند.
این شعار در فضای سیاسی ایران، بیان یک انتخاب تاریخی و سیاسی است؛ انتخابی که باید در کنار برنامهها و فعالیتهای مشخص جریانهای حامل آن بررسی شود.
برای شناخت این موضع، تنها تکرار شعار کافی نیست.
باید روشن شود که هر جریان سیاسی درباره حق رأی، آزادی احزاب، برابری زنان و مردان، حقوق اقوام و ملیتها، استقلال قوه قضائیه، آزادی بیان و انتقال قدرت چه برنامهای ارائه کرده است.
همچنین باید عملکرد گذشته و ساختار سازمانی آن جریان بررسی شود.
نتیجه فصل
تاریخ معاصر ایران را نمیتوان به رقابت دو عنوان «شاه» و «شیخ» محدود کرد.
در کنار دو تجربه حکومتی، تاریخ طولانی مبارزات آزادیخواهانه، فعالیت احزاب، جنبشهای اجتماعی و مقاومت سازمانیافته وجود دارد.
این تاریخ، بخشی مستقل از موضوع کتاب است و در بررسی آینده سیاسی ایران نمیتوان آن را نادیده گرفت.
فصل چهاردهم
شاهسازی دیجیتالی
از کودتای سوم اسفند تا سیاست در عصر هوش مصنوعی
یک قرن؛ سه نسل
در سوم اسفند ۱۲۹۹، رضاخان با کودتایی نظامی وارد مسیر دستیابی به قدرت شد.
در سال ۱۳۰۴، سلطنت قاجار پایان یافت و رضاشاه به پادشاهی رسید.
در شهریور ۱۳۲۰، اشغال ایران به دست نیروهای بریتانیا و شوروی، به کنارهگیری و تبعید او انجامید.
محمدرضا پهلوی جانشین پدر شد.
در مرداد ۱۳۳۲، کودتای سازماندهیشده علیه دولت محمد مصدق، سلطنت او را پس از بحرانی بزرگ تثبیت کرد.
در دهههای بعد، ارتش، ساواک و ساختار متمرکز حکومت، از پایههای قدرت سیاسی او بودند.
در ۲۶ دی ۱۳۵۷، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد و در ۲۲ بهمن همان سال، سلطنت پهلوی پایان یافت.
رضا پهلوی، نسل سوم این خاندان، فعالیت سیاسی خود را در تبعید ادامه داد.
اما ابزارهای فعالیت او با ابزارهای دو نسل پیش تفاوت داشتند.
از ارتش تا رسانه
رضاخان در مسیر قدرت، بر نیروی نظامی تکیه داشت.
محمدرضا شاه، پس از کودتای ۲۸ مرداد، از ارتش، دستگاه امنیتی، مناسبات خارجی و رسانههای دولتی برای حفظ و معرفی قدرت خود استفاده کرد.
رضا پهلوی در دوران تبعید، بدون برخورداری از ساختار حکومتی ایران، از رسانههای بینالمللی، شبکههای تلویزیونی، نشستهای سیاسی و فضای دیجیتال برای پیشبرد فعالیتهای خود استفاده کرده است.
این تفاوت، موضوع مرکزی کتاب حاضر است.
در عصر دیجیتال، تصویر سیاسی یک فرد تنها از طریق سخنرانی و روزنامه شکل نمیگیرد.
حسابهای شبکههای اجتماعی، ویدئوهای کوتاه، تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی، هشتگها و انتشار هماهنگ پیامها نیز در ساختن و گسترش آن نقش دارند.
میراث مالی و شبکههای سیاسی
در فصلهای این کتاب، داراییهای خاندان پهلوی، اختلافات مالی رضا پهلوی و اظهارات احمدعلی مسعود انصاری بررسی شد.
گزارش واشینگتنپست در ژوئیه ۱۹۹۶، اختلاف بر سر میلیونها دلار دارایی، معاملات مالی و هزینههای زندگی رضا پهلوی و اطرافیانش را ثبت کرده است.
The Washington Post
در ادامه، مناسبات سیاسی او با محافل آمریکایی و اسرائیلی، از دیدارهای دهه ۱۹۸۰ تا سفر رسمی آوریل ۲۰۲۳ به اسرائیل، بررسی شد.
این مجموعه اسناد نشان میدهد که تاریخ سیاسی رضا پهلوی را نمیتوان تنها با بررسی پیامهای عمومی او شناخت.
منابع مالی، ارتباطات خارجی، ساختار رسانهای و فعالیت سازمانی نیز بخشی از این تاریخاند.
از تبلیغات سنتی تا عملیات دیجیتالی
در اکتبر ۲۰۲۵، تحقیق سیتیزنلب درباره PRISONBREAK، فعالیت شبکهای متشکل از ۵۳ حساب غیرواقعی را ثبت کرد.
در همان ماه، گزارشهای هاآرتص و دمارکر درباره کارزارهای دیجیتالی مرتبط با اسرائیل و تبلیغات در حمایت از رضا پهلوی منتشر شد.
بیبیسی مانیتورینگ در سوم نوامبر ۲۰۲۵، این تحقیقات را در بررسی عملیات رسانهای رضا پهلوی مطرح کرد.
The Citizen Lab+2
این گزارشها، مسئله تازهای را به تاریخ رقابت سیاسی ایران افزودند: امکان تولید و گسترش مصنوعی نشانههای حمایت سیاسی در شبکههای اجتماعی.
در چنین شرایطی، پژوهش تاریخی باید میان محتوای منتشرشده، هویت منتشرکننده، شیوه انتشار و مخاطب واقعی تفاوت بگذارد.
تصویر رسانهای و جایگاه نهادی
پرونده سفر رضا پهلوی به بلژیک در نوامبر ۲۰۲۶ نمونه روشنی از اهمیت این تفاوتهاست.
استقبال رسمی مجلس نمایندگان بلژیک انجام نشد، اما حزب MR در ساختمان مجلس با او دیدار کرد.
هر دو واقعیت در گزارشهای همان دوره ثبت شدهاند.
در مارس ۲۰۲۶ نیز یورونیوز از عدم حمایت کافی برای دعوت رضا پهلوی به نشست عمومی پارلمان اروپا گزارش داد؛ در حالی که حضور او در نشستهای دیگری با دعوت نمایندگان مشخص ثبت شده بود.
BX1+2
در تاریخنگاری سیاسی، این تفاوتها جزئیات حاشیهای نیستند.
این جزئیات مشخص میکنند که چه نهادی تصمیم گرفته، چه فردی دعوت کرده و چه میزان حمایت رسمی در سند ثبت شده است.
نتیجهگیری نهایی
کتاب «شاهسازی دیجیتالی» از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ آغاز شد؛ از زمانی که رضاخان مسیر رسیدن به سلطنت را با اتکا به قدرت نظامی طی کرد.
این مسیر با حکومت رضاشاه، انتقال سلطنت به محمدرضا پهلوی، کودتای ۲۸ مرداد، شکلگیری ساواک، انقلاب ۱۳۵۷ و پایان سلطنت ادامه یافت.
سپس به نسل سوم خاندان پهلوی رسید؛ نسلی که دیگر تاج و تخت و ارتش در اختیار نداشت، اما نام خانوادگی، میراث مالی، ارتباطات سیاسی و امکانات رسانهای را وارد فعالیت خود در تبعید کرد.
اسناد بررسیشده در این کتاب، از گزارشهای مالی و مطبوعاتی دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ تا تحقیقات دیجیتالی سال ۲۰۲۵ و رویدادهای سیاسی ۲۰۲۶، مسیر این فعالیت را در دورههای مختلف نشان میدهند.
این اسناد همچنین روشن میکنند که در عصر دیجیتال، میان شهرت رسانهای، فعالیت حسابهای هماهنگ، حمایت سیاسی و نمایندگی مردم تفاوت وجود دارد.
شاهسازی دیجیتالی، عنوان بررسی همین فاصله است: فاصله میان تصویری که ابزارهای تبلیغاتی تولید میکنند و واقعیتهایی که اسناد تاریخی، فعالیتهای سیاسی و تحقیقات مستقل ثبت کردهاند.
پایان کتاب، پایان پرسش درباره آینده ایران نیست.
این کتاب تاریخ یک خاندان، مسیر فعالیت سیاسی نسل سوم آن و شیوههای تبلیغاتی عصر جدید را بررسی میکند. داوری درباره آینده سیاسی ایران، موضوع اراده و انتخاب مردم ایران است.
