جنگ سیاسی؛ جنگ پنهان برای حذف یک مقاومت از سال ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴ تاریخ عملی نبرد با جنگ سیاسی، تروریسم، نفوذ و شیطانسازی علیه مقاومت ایران نویسنده: شهرام بهزادی

جنگ سیاسی؛ جنگ پنهان برای حذف یک مقاومت از سال ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴ تاریخ عملی نبرد با جنگ سیاسی، تروریسم، نفوذ و شیطانسازی علیه مقاومت ایران نویسنده: شهرام بهزادی
بخش نخست
شناخت میدان نبرد
فصل اول
جنگی که پیش از شلیک آغاز میشود
از تخریب اعتبار تا حذف سیاسی؛ شناخت سلاحهایی که در میدان جنگ دیده نمیشوند
جنگ سیاسی چیست؟
آیا میتوان یک مقاومت را بدون شکستدادن در میدان نظامی از صحنه سیاست حذف کرد؟ آیا میتوان سازمانی را که از زندان، اعدام، جنگ، محاصره و حملات نظامی عبور کرده است، با مجموعهای از عملیات تبلیغاتی، اطلاعاتی، دیپلماتیک و روانی از میدان بیرون راند؟ چرا حکومتهایی که مخالفان خود را به زندان میاندازند و برای نابودی آنان از نیروی نظامی استفاده میکنند، همزمان دستگاههای عظیم تبلیغاتی و اطلاعاتی را برای تخریب همان مخالفان به کار میگیرند؟
پاسخ این پرسشها ما را به شناخت یکی از پیچیدهترین عرصههای رویارویی سیاسی میرساند: جنگ سیاسی.
جنگ سیاسی، نبرد بر سر قدرت، مشروعیت، اعتبار، مناسبات و امکان اثرگذاری بر تحولات جامعه است. در این جنگ، هدف تنها شکستدادن یک نیروی مخالف در یک رویارویی مشخص نیست؛ هدف میتواند محرومکردن آن نیرو از امکان فعالیت، ارتباط با جامعه، برخورداری از حمایت بینالمللی و ایفای نقش در آینده سیاسی کشور باشد.
در جنگ نظامی، تصرف یک موضع، انهدام تجهیزات یا ازکارانداختن توان رزمی دشمن از اهداف شناختهشده است. در جنگ سیاسی، موضعی که برای تصرف آن تلاش میشود، گاه افکار عمومی است؛ گاه اعتبار یک سازمان؛ گاه جایگاه حقوقی آن در یک کشور؛ و گاه روابطی که طی سالها مبارزه و فعالیت سیاسی به دست آمده است.
در این میدان، یک خبر میتواند مقدمه یک تصمیم سیاسی باشد. یک گزارش رسانهای میتواند زمینه محدودیت حقوقی را فراهم کند. یک اتهام تکرارشونده میتواند در مناسبات دیپلماتیک به ابزار فشار تبدیل شود. یک عملیات اطلاعاتی نیز میتواند با هدف ازهمگسیختن اعتماد، ایجاد اختلاف یا مختلکردن فعالیت یک تشکیلات طراحی شود.
اما جنگ سیاسی را نباید با هر اختلاف سیاسی یا هر انتقاد رسانهای یکی دانست. ویژگی تعیینکننده آن، استفاده سازمانیافته از ابزارهای سیاسی، اطلاعاتی، تبلیغاتی، حقوقی و دیپلماتیک برای دستیابی به هدفی مشخص در یک رویارویی قدرت است.
جنگ سیاسی میتواند آشکار یا پنهان باشد. میتواند با یک بیانیه رسمی آغاز شود یا از عملیاتی محرمانه سرچشمه بگیرد. میتواند در یک مجلس قانونگذاری جریان پیدا کند یا در اتاقهای بسته دستگاههای اطلاعاتی طراحی شود.
در جنگ سیاسی، شناخت هدف یک اقدام بهاندازه شناخت خود آن اقدام اهمیت دارد.
ممکن است دو رویداد در ظاهر ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند: انتشار یک گزارش رسانهای در اروپا و افزایش فشار سیاسی بر یک گروه مخالف در کشوری دیگر. آنچه پیوند احتمالی این دو را روشن میکند، بررسی زمانبندی، منابع، بازیگران، تصمیمهای بعدی و نتایج واقعی آنهاست.
اینجاست که مطالعه جنگ سیاسی از سطح مشاهده حوادث فراتر میرود و به شناخت سازوکارهای قدرت تبدیل میشود.
جنگ کثیف؛ هنگامی که مرزهای قانونی شکسته میشوند
جنگ کثیف نامی است برای مجموعهای از روشهای پنهانی، فریبکارانه یا غیرقانونی که با هدف ضربهزدن به یک نیروی سیاسی به کار گرفته میشوند.
ترور، آدمربایی، جعل سند، تهدید خانوادهها، نفوذ برای خرابکاری، پروندهسازی و عملیات مخفیانه تخریب اعتبار از شناختهشدهترین ابزارهای این نوع جنگ هستند.
ویژگی جنگ کثیف تنها خشونت آن نیست. پنهانکردن عامل واقعی عملیات، انتقال مسئولیت به دیگران و ساختن تصویری خلاف واقع از رویدادها نیز از اجزای آن است.
در چنین جنگی، ممکن است عامل یک اقدام تا سالها ناشناخته بماند. ممکن است یک عملیات با پوشش فعالیت مستقل اجرا شود. ممکن است منبع اصلی یک روایت در پشت چند واسطه پنهان شود تا مخاطب نتواند منشأ آن را تشخیص دهد.
تاریخ معاصر نمونههای روشنی از این شیوهها در اختیار ما گذاشته است.
در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، برنامهای با نام COINTELPRO نداشت؛ این برنامه متعلق به پلیس فدرال آمریکا، افبیآی، بود. برنامهای که از سال ۱۹۵۶ آغاز شد و هدف آن نفوذ، مراقبت، ایجاد اختلال و بیاعتبارسازی برخی سازمانها و جنبشهای سیاسی و اجتماعی در آمریکا بود.
اسناد این برنامه بعدها نشان دادند که دستگاه امنیتی چگونه از نامههای جعلی، عوامل نفوذی، انتشار اطلاعات تخریبی و تحریک اختلافات داخلی استفاده میکرد.
اهمیت این نمونه تاریخی در شناخت یک روش است: دستگاه امنیتی برای تضعیف یک سازمان، تنها به دستگیری اعضای آن متکی نمیماند؛ تلاش میکند روابط درونی، اعتماد متقابل، اعتبار اجتماعی و ظرفیت سازماندهی آن را نیز هدف قرار دهد.
نمونه دیگر، عملیات مخفی دستگاه امنیت دولتی آلمان شرقی، اشتازی، علیه مخالفان سیاسی بود. در مجموعه روشهایی که با عنوان Zersetzung شناخته میشد، هدف ایجاد فرسایش روانی و اجتماعی در زندگی مخالفان بود.
تخریب اعتبار فرد، ایجاد بیاعتمادی میان همکاران، برهمزدن روابط شخصی و واردکردن فشارهای پنهانی از جمله روشهای ثبتشده این دستگاه بود.
این تجربهها یک حقیقت را آشکار میکنند: جنگ کثیف همیشه برای نابودی فوری یک مخالف طراحی نمیشود؛ گاهی هدف آن فرسودهکردن تدریجی توان مقاومت است.
شیطانسازی؛ جنگ برای نابودی اعتبار
یکی از مهمترین ابزارهای جنگ سیاسی، شیطانسازی است.
شیطانسازی فرایندی است که در آن، یک فرد، سازمان یا جریان سیاسی بهصورت مستمر و سازمانیافته با مجموعهای از ویژگیهای منفی، تهدیدآمیز و نفرتبرانگیز معرفی میشود تا اعتبار اجتماعی و سیاسی آن آسیب ببیند.
در این فرایند، هدف فقط مخالفت با اندیشه یا عملکرد یک سازمان نیست. هدف آن است که نام سازمان، پیش از هر شناخت مستقلی، در ذهن مخاطب با ترس، نفرت، بیاعتمادی یا خطر پیوند بخورد.
شیطانسازی از چند سازوکار شناختهشده استفاده میکند.
نخست، تکرار. یک اتهام یا تصویر منفی بارها در رسانهها، کتابها، مصاحبهها و شبکههای اجتماعی بازتولید میشود.
دوم، تعدد ظاهری منابع. محتوایی که از یک منشأ آغاز شده، از مسیرهای گوناگون منتشر میشود تا چنین به نظر برسد که منابع مستقل متعددی به نتیجهای یکسان رسیدهاند.
سوم، جابهجایی موضوع. بهجای پاسخدادن به برنامه سیاسی، عملکرد یا اسناد یک سازمان، توجه مخاطب به مجموعهای از اتهامات درباره هویت، مناسبات داخلی یا شخصیت اعضای آن منتقل میشود.
چهارم، تبدیل اتهام به پیشفرض. پس از تکرار طولانی، ادعایی که در ابتدا نیازمند اثبات بود، در برخی روایتها به نقطه شروع بحث تبدیل میشود.
پنجم، پیوند تبلیغات با تصمیم سیاسی. هنگامی که تصویری منفی در افکار عمومی تثبیت شد، ممکن است از آن برای توجیه محدودیت، محرومیت، فشار دیپلماتیک یا اقدامات شدیدتر استفاده شود.
برای شناخت این روش، تاریخ جنگ جهانی دوم نمونهای هولناک در اختیار ما قرار میدهد.
دستگاه تبلیغاتی آلمان نازی به رهبری یوزف گوبلز، با استفاده گسترده از مطبوعات، رادیو، سینما و تبلیغات تصویری، به ترویج نفرت علیه یهودیان و گروههای دیگر پرداخت. این تبلیغات در کنار قوانین تبعیضآمیز، سرکوب دولتی و سیاستهای نژادی، در آمادهسازی فضای اجتماعی برای آزار و جنایات گسترده نقش داشت.
این نمونه تاریخی نشان میدهد که تبلیغات نفرتمحور چگونه میتواند به بخشی از سازوکار سرکوب تبدیل شود.
در مطالعه شیطانسازی، یک پرسش اهمیت بنیادی دارد:
چه زمانی تبلیغات علیه یک مخالف سیاسی از مرحله تخریب اعتبار عبور میکند و به زمینهسازی برای حذف عملی او تبدیل میشود؟
پاسخ را باید در پیوند میان تبلیغات، تصمیمهای حکومتی و اقدامات اجرایی جستوجو کرد.
جنگ روانی؛ نبرد بر سر تصمیم و اراده
جنگ روانی با تأثیرگذاری بر ادراک، احساسات، محاسبات و تصمیمهای مخاطب سروکار دارد.
در این جنگ، هدف میتواند ایجاد ترس، گسترش ناامیدی، تضعیف اعتماد، بزرگنمایی قدرت یک طرف یا القای ناتوانی طرف مقابل باشد.
برای نمونه، دستگاهی که میخواهد یک تشکیلات مخالف را تضعیف کند، ممکن است پیوسته خبرهایی درباره فروپاشی قریبالوقوع آن منتشر کند. هدف چنین عملیاتی میتواند ایجاد تردید در میان هواداران، کاهش انگیزه فعالیت و تأثیرگذاری بر محاسبات متحدان سیاسی باشد.
جنگ روانی بهویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که طرف مقابل، از نظر سازمانی یا اجتماعی، توان ادامه فعالیت داشته باشد و فشار مستقیم به نتیجه موردنظر نرسیده باشد.
در این شرایط، حمله به اراده و اعتماد جایگاه برجستهتری پیدا میکند.
با این حال، تبلیغات روانی تنها زمانی به موفقیت میرسد که بتواند بر رفتار واقعی مخاطبان اثر بگذارد. انتشار گسترده یک روایت، بهخودیخود نشانه موفقیت آن نیست.
در تاریخ جنگها، بارها دیده شده که تبلیغات گسترده یک طرف، نتیجهای متفاوت از هدف طراحان به بار آورده است. تهدید میتواند موجب ترس شود، اما در شرایطی نیز به افزایش انسجام و مقاومت طرف مقابل منجر میشود.
از همین رو، شناخت جنگ روانی تنها با بررسی پیامهای منتشرشده کامل نمیشود؛ نتیجه واقعی آن در رفتار مخاطبان و تحولات میدان آشکار میشود.
نفوذ؛ عبور از دیوارهای بیرونی
اگر شیطانسازی اعتبار یک سازمان را در بیرون هدف قرار میدهد، نفوذ میتواند ساختار و مناسبات آن را از درون نشانه بگیرد.
نفوذ اطلاعاتی به معنای ورود یا استقرار فرد یا شبکهای در محیط هدف برای جمعآوری اطلاعات، اثرگذاری بر تصمیمها یا انجام مأموریتهای پنهانی است.
هدف عملیات نفوذ بسته به مأموریت میتواند متفاوت باشد: شناسایی افراد، دستیابی به اطلاعات محرمانه، کشف مسیرهای ارتباطی، ایجاد اختلال، خرابکاری یا زمینهسازی برای اقدامات بعدی.
نفوذ از آن جهت در جنگ سیاسی اهمیت دارد که اطلاعات بهدستآمده از درون یک سازمان میتواند در عملیات بیرونی علیه همان سازمان مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال، شناخت مناسبات تشکیلاتی، مسیرهای ارتباطی یا اختلافات احتمالی میتواند به طراحان عملیات روانی امکان دهد پیامهای خود را دقیقتر تنظیم کنند.
اما نفوذ صرفاً یک موضوع فنی و اطلاعاتی نیست. مقابله با آن نیز به شناخت انسانها، حفظ اعتماد سازمانی، دقت در بررسی اطلاعات و جلوگیری از تبدیل سوءظن به یک شیوه اداره تشکیلات نیاز دارد.
یک سازمان میتواند با نفوذ مقابله کند و در همان حال، مناسبات انسانی و اعتماد درونی خود را حفظ کند. تجربه عملی مقابله با نفوذ دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا میکند.
جنگ بر سر مشروعیت؛ چه کسی حق نمایندگی دارد؟
یکی از تعیینکنندهترین میدانهای جنگ سیاسی، نبرد بر سر مشروعیت است.
مشروعیت سیاسی به این پرسش مربوط میشود که یک قدرت، سازمان یا جریان سیاسی بر چه مبنایی خواهان پذیرش، حمایت یا حق ایفای نقش در جامعه است.
برای یک حکومت، مسئله مشروعیت با حق اعمال قدرت و رابطه آن با مردم پیوند دارد. برای یک جنبش مقاومت، مسئله مشروعیت با اهداف سیاسی، پایگاه اجتماعی، عملکرد، سازمانیافتگی و توانایی ارائه راهحل برای آینده کشور ارتباط پیدا میکند.
در جنگ سیاسی، تلاش برای تخریب مشروعیت یک مخالف میتواند با محرومکردن او از امکان معرفی برنامه و اهدافش همراه شود.
در مقابل، یک نیروی سیاسی برای تثبیت جایگاه خود ناگزیر است تواناییهایش را در میدان واقعی نشان دهد: استمرار فعالیت، سازماندهی، ارائه برنامه، دفاع از حقوق اعضا و هواداران، گسترش روابط و عبور از بحرانها.
از این منظر، مشروعیت صرفاً موضوع یک مناظره تبلیغاتی نیست؛ در طول زمان و در جریان عمل سیاسی نیز آزموده میشود.
از شناخت ابزارها تا شناخت یک نبرد تاریخی
اکنون میتوانیم پرسش اصلی این کتاب را دقیقتر مطرح کنیم.
در رویارویی حکومت ولایت فقیه با سازمان مجاهدین خلق ایران و شورای ملی مقاومت، جنگ سیاسی چگونه جریان یافته است؟ چه ابزارهایی به کار گرفته شدهاند؟ کدام اقدامات به اهداف خود رسیدهاند و کدامیک با مقابله سیاسی، حقوقی، تشکیلاتی یا بینالمللی مواجه شدهاند؟
پاسخ این پرسشها را نمیتوان از مجموعهای از شعارها یا قضاوتهای کلی به دست آورد.
باید وارد تاریخ شد.
باید دید چه تصمیمی در چه تاریخی گرفته شد؛ چه دستگاهی آن را اجرا کرد؛ چه هدفی دنبال میشد؛ مقاومت در برابر آن چه اقدامی انجام داد؛ و سرانجام چه نتیجهای در میدان واقعی به دست آمد.
این همان مسیری است که جلد نخست کتاب، از ساواک تا وزارت اطلاعات و تا سال ۱۳۹۲، دنبال کرد.
جلد دوم از نقطهای آغاز میشود که جنگ برای حذف یک مقاومت وارد مرحله تازهای شده بود.
سال ۱۳۹۲، ساکنان اشرف و لیبرتی در عراق با شرایطی تعیینکننده روبهرو بودند. تغییرات سیاسی در ایران، مناسبات حکومت عراق، فشارهای امنیتی و دیپلماتیک و تلاش برای تعیین تکلیف حضور مجاهدین در عراق، مجموعهای از تحولات بههمپیوسته را شکل داده بود.
در ۱۰ شهریور ۱۳۹۲، حمله به قرارگاه اشرف به کشتهشدن ۵۲ تن از ساکنان انجامید و سرنوشت هفت تن دیگر به موضوع یک منازعه جدی حقوق بشری و سیاسی تبدیل شد.
این رویداد تنها آغاز یک فصل تازه از رنج و ایستادگی نبود؛ نقطه ورود به مرحلهای از جنگ سیاسی بود که در آن، سرنوشت ساکنان عراق، اقدامات دیپلماتیک، تلاشهای حقوقی، افکار عمومی بینالمللی و آینده تشکیلاتی مقاومت به یکدیگر گره خوردند.
از این نقطه، تاریخ جلد دوم آغاز میشود.
جنگی که پیش از شلیک آغاز شده بود، پس از خاموششدن صدای سلاح نیز ادامه یافت.
و درست در همین استمرار است که باید تجربههای آن را شناخت؛ تجربههایی که نشان میدهند چگونه یک جنگ سیاسی طراحی میشود، چگونه پیش میرود، چگونه با آن مقابله میشود و سرانجام چه چیزی از آن برای نبردهای آینده باقی میماند.
پایان فصل اول
بخش نخست
شناخت میدان نبرد
ادامه بخش نخست، پس از فصل اول «جنگی که پیش از شلیک آغاز میشود»
فصل دوم
وقتی دروغ مأموریت پیدا میکند
از عملیات تبلیغاتی تا پروندهسازی سیاسی
دروغ در زندگی سیاسی پدیده تازهای نیست. حکومتها، احزاب و صاحبان قدرت در دورههای مختلف تاریخ برای توجیه عملکرد خود یا تخریب مخالفان به اطلاعات نادرست متوسل شدهاند. اما در جنگ سیاسی، مسئله از یک دروغ معمولی فراتر میرود. دروغ میتواند به مأموریت تبدیل شود؛ مأموریتی که برای اجرای آن نیرو، بودجه، رسانه، پوشش و برنامه عملیاتی اختصاص مییابد.
در این مرحله، با یک اظهار نظر نادرست روبهرو نیستیم. با سازوکاری مواجهیم که هدف آن تولید یک واقعیت ساختگی و تحمیل آن به افکار عمومی یا مراکز تصمیمگیری است.
چنین عملیاتی چگونه آغاز میشود؟
ابتدا هدف مشخص میشود. برای نمونه، قرار است اعتبار یک سازمان سیاسی در کشوری معین تخریب شود، روابط بینالمللی آن آسیب ببیند یا فعالیتهایش با محدودیت مواجه شود.
سپس روایتی متناسب با هدف ساخته یا انتخاب میشود. این روایت ممکن است بر یک اتهام قدیمی، یک واقعه تحریفشده یا مجموعهای از اطلاعات درست و نادرست استوار باشد.
در مرحله بعد، روایت از مسیرهای مختلف انتشار پیدا میکند. یک رسانه آن را منتشر میکند، رسانه دیگری به آن استناد میکند و اشخاصی با عنوان کارشناس یا شاهد درباره آن سخن میگویند.
پس از مدتی، منشأ اولیه خبر از دید مخاطب پنهان میشود. آنچه باقی میماند، مجموعهای از مطالب ظاهراً مستقل است که یکدیگر را تأیید میکنند.
در چنین وضعیتی، حتی یک مقام سیاسی ممکن است هنگام تصمیمگیری با پروندهای مواجه شود که دهها گزارش و اظهار نظر در آن وجود دارد، بیآنکه بداند بخش مهمی از اطلاعات به یک منبع اولیه بازمیگردد.
این همان نقطهای است که عملیات تبلیغاتی میتواند به عملیات سیاسی تبدیل شود.
یک سند تاریخی از آمریکا
در سال ۱۹۶۴، افبیآی در چارچوب برنامه ضد اطلاعاتی موسوم به COINTELPRO، دستورالعملی درباره مقابله با سازمانهای وابسته به کوکلاکسکلان و گروههای نژادپرست صادر کرد.
در این سند، استفاده از رسانهها، منابع اطلاعاتی و اختلافات درونی برای مختلکردن فعالیت سازمانهای هدف مورد توجه قرار گرفته بود.
اهمیت این سند در آن است که روشهای عملیاتی یک دستگاه امنیتی را بهصورت مکتوب نشان میدهد. صرفنظر از ماهیت گروههای هدف، سند نشان میدهد که تخریب فعالیت سازمانی، اثرگذاری بر روابط درونی و استفاده از رسانه میتوانند به اجزای یک برنامه اطلاعاتی تبدیل شوند.
National Archives
این تجربه تاریخی یک موضوع اساسی را روشن میکند: جنگ سیاسی میتواند دارای طراحی اداری، دستور عملیاتی و تقسیم کار سازمانی باشد.
در چنین جنگی، نتیجه یک خبر فقط در تعداد خوانندگان آن خلاصه نمیشود. باید دید خبر چه تأثیری بر روابط، تصمیمها و موقعیت سیاسی هدف گذاشته است.
پروندهسازی؛ تبدیل روایت به ابزار فشار
پروندهسازی سیاسی مرحلهای است که در آن اطلاعات، اتهامات و گزارشها برای دستیابی به نتیجهای مشخص در دستگاههای اداری، قضایی یا سیاسی به کار گرفته میشوند.
پرونده میتواند با هدف ایجاد مانع برای فعالیت یک سازمان، محدودکردن رفتوآمد اعضای آن، مسدودکردن امکانات مالی یا کاهش روابط سیاسی آن شکل بگیرد.
در این میدان، جنگ تبلیغاتی و جنگ حقوقی به یکدیگر نزدیک میشوند.
یک اتهام رسانهای ممکن است به درخواست تحقیق تبدیل شود. یک گزارش اطلاعاتی ممکن است زمینه تصمیم اداری را فراهم کند. یک تصمیم اداری نیز میتواند به محدودیتی طولانیمدت منجر شود.
اما این مسیر همیشه یکطرفه نیست.
همانگونه که یک پرونده میتواند ابزار فشار باشد، بررسی قضایی مستقل نیز میتواند به میدان مقابله با پروندهسازی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، سند، شهادت، رأی دادگاه و امکان دفاع حقوقی اهمیت تعیینکننده پیدا میکنند.
در تاریخ مقاومت ایران، پرونده قضایی فرانسه و نبرد برای خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از فهرست سازمانهای تروریستی آمریکا، دو نمونه مهم از رویارویی سیاسی و حقوقی هستند.
در پرونده فرانسه، روندی که با عملیات گسترده پلیسی در ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳ آغاز شده بود، پس از سالها رسیدگی به صدور قرار منع تعقیب در سال ۲۰۱۴ انجامید.
در آمریکا نیز خروج نام سازمان مجاهدین خلق از فهرست تروریستی در سپتامبر ۲۰۱۲، پس از یک نبرد طولانی حقوقی و سیاسی صورت گرفت.
این دو رویداد در جلد نخست جایگاه تاریخی خود را دارند. در جلد دوم، نتایج آنها را در تحولات پس از سال ۱۳۹۲ دنبال خواهیم کرد.
تجربه یک نبرد
از مطالعه این نوع جنگ، یک نتیجه روشن به دست میآید: قدرت یک عملیات تبلیغاتی تنها به محتوای آن وابسته نیست؛ مسیر انتشار، زمانبندی، منابع پشتیبان و هدف سیاسی آن نیز اهمیت دارند.
همچنین پاسخ به یک عملیات تبلیغاتی تنها انتشار تکذیبیه نیست. گاهی مقابله مؤثر در عرصه حقوقی صورت میگیرد؛ گاهی در افکار عمومی؛ گاهی در مناسبات دیپلماتیک؛ و گاهی با آشکارشدن واقعیتهایی که روایت اولیه را بیاعتبار میکنند.
در جنگ سیاسی، شناخت مسیر حرکت یک دروغ بهاندازه شناخت خود دروغ اهمیت دارد.
فصل سوم
نفوذ؛ جنگ از پشت دیوار
از جمعآوری اطلاعات تا تخریب تشکیلات
هیچ سازمان سیاسی بدون ارتباط با انسانها نمیتواند فعالیت کند. عضوگیری، ارتباطات اجتماعی، فعالیت تبلیغاتی، مناسبات تشکیلاتی و گسترش شبکههای ارتباطی از ضروریات حیات یک سازمان هستند.
همین ضرورت، مسئله حفاظت از اطلاعات و مقابله با نفوذ را به یکی از موضوعات مهم جنگ سیاسی تبدیل میکند.
نفوذ اطلاعاتی بهمعنای دستیابی پنهانی به محیط، اطلاعات یا مناسبات یک مجموعه از طریق فرد یا شبکهای است که مأموریت خود را آشکار نمیکند.
در سادهترین شکل، هدف نفوذ جمعآوری اطلاعات است. اما در عملیات پیچیدهتر، نفوذ میتواند با اثرگذاری بر تصمیمها، ایجاد اختلاف، انتقال اطلاعات نادرست یا زمینهسازی برای خرابکاری همراه شود.
در جنگ سیاسی علیه یک مقاومت سازمانیافته، اطلاعات بهدستآمده از نفوذ ممکن است برای چند هدف مختلف استفاده شود.
شناخت افراد و مسئولیتهای آنان، کشف مسیرهای ارتباطی، بررسی توان سازماندهی و دستیابی به اطلاعات مربوط به فعالیتهای آینده، از جمله این اهداف هستند.
اما خطر نفوذ به جمعآوری اطلاعات محدود نمیشود.
نفوذ میتواند در خدمت جنگ روانی قرار گیرد. اطلاعات واقعی یا تحریفشده از مناسبات داخلی یک سازمان ممکن است برای تولید گزارشهای تبلیغاتی، پروندهسازی یا ایجاد اختلاف به کار گرفته شود.
در چنین شرایطی، نفوذ و شیطانسازی به دو جزء یک عملیات گستردهتر تبدیل میشوند.
تجربه اشتازی؛ تخریب از درون
دستگاه امنیت دولتی آلمان شرقی، اشتازی، یکی از شناختهشدهترین نمونههای تاریخی استفاده سازمانیافته از روشهای نفوذ و تخریب روانی است.
در اسناد این دستگاه، روش موسوم به «زِرتسِتسونگ» با هدف تضعیف، پراکندهکردن و ازکارانداختن نیروهای مخالف تعریف شده بود.
بر اساس اسناد موجود در آرشیو فدرال آلمان، دستورالعمل شماره ۱/۷۶ اشتازی، ایجاد بیاعتمادی، رقابت، اختلاف و انزوای اجتماعی را در شمار روشهای مقابله پنهانی با مخالفان قرار داده بود.
این اقدامات حتی میتوانست زندگی شغلی و روابط شخصی افراد را هدف قرار دهد.
Bundesarchiv+1
چرا چنین روشهایی اهمیت داشتند؟
زیرا دستگاه امنیتی میکوشید توان فعالیت مخالفان را بدون ضرورت توسل دائمی به بازداشت آشکار از بین ببرد.
در این روش، هدف آن بود که فرد یا گروه مخالف، بخشی از توان خود را به جای فعالیت سیاسی، صرف مقابله با بحرانهای تحمیلی کند.
این تجربه نشان میدهد که جنگ اطلاعاتی میتواند برای فرسایش تدریجی یک تشکیلات طراحی شود.
نفوذ و مسئله اعتماد
یکی از پیچیدهترین موضوعات مقابله با نفوذ، حفظ تعادل میان حفاظت اطلاعات و اعتماد تشکیلاتی است.
اعتماد، سرمایه یک سازمان است. بدون آن، تقسیم کار، مسئولیتپذیری و فعالیت جمعی آسیب میبیند.
دستگاه اطلاعاتی که بتواند فضای سوءظن دائمی ایجاد کند، حتی بدون دستیابی به اطلاعات مهم، ممکن است بخشی از هدف خود را محقق کرده باشد.
به همین دلیل، مقابله با نفوذ تنها مسئله شناسایی افراد نیست. شناخت روشهای عملیات اطلاعاتی و جلوگیری از گسترش بیاعتمادی نیز اهمیت دارد.
تجربه تاریخی نشان داده است که دستگاههای امنیتی از اختلافات واقعی یا ساختگی برای ضربهزدن به سازمانهای هدف استفاده میکنند.
یک اختلاف محدود میتواند بزرگنمایی شود. یک تصمیم تشکیلاتی ممکن است بهصورت بحرانی فراگیر معرفی شود. یک جدایی فردی نیز ممکن است در عملیات تبلیغاتی به نشانه فروپاشی سازمان تبدیل شود.
آنچه در اینجا اهمیت دارد، فاصله میان واقعیت یک رویداد و تصویری است که از آن ساخته میشود.
از نفوذ تا عملیات روانی
در اسناد و روایتهای مربوط به مقابله وزارت اطلاعات با مجاهدین خلق، موضوع استفاده از افراد جداشده و عملیات روانی جایگاه برجستهای دارد.
در بخشی از مواد تاریخی این کتاب، اظهاراتی از یکی از مسئولان پیشین دستگاه امنیتی حکومت نقل شده است که از تغییر روش مقابله با مجاهدین در سال ۱۳۷۰ سخن میگوید.
در این اظهارات، بر انتقال تمرکز از ضربه نظامی به عملیات روانی و استفاده از افراد جداشده تأکید شده است.
اهمیت چنین اظهاراتی در شناخت تغییر روش مقابله است: هنگامی که هدف از انهدام مستقیم یک سازمان به فرسایش، مهار یا تخریب اعتبار آن تغییر میکند، ابزارهای عملیاتی نیز تغییر مییابند.
در جلد نخست، این تحول در بستر تاریخی دهه ۱۳۷۰ بررسی میشود.
در جلد دوم، نتایج و امتداد آن را در فعالیتهای تبلیغاتی، پروندههای قضایی، اقدامات اطلاعاتی و مناسبات بینالمللی پس از سال ۱۳۹۲ دنبال خواهیم کرد.
آنچه از نفوذ آموختهایم
نفوذ را نمیتوان تنها با نتیجه نهایی یک عملیات شناخت.
باید مسیر ورود، مأموریت، امکانات ارتباطی، اطلاعات موردنظر و اقداماتی را که بر پایه آن اطلاعات انجام شدهاند، بررسی کرد.
همچنین باید روشن شود که سازمان هدف چگونه با این وضعیت مواجه شده و نتیجه عملی مقابله چه بوده است.
در این بررسی، تفاوت میان یک عملیات موفق اطلاعاتی و عملیاتی که شناسایی و خنثی شده، اهمیت بنیادی دارد.
تاریخ جنگ سیاسی تنها تاریخ ضربهها نیست؛ تاریخ مقابلهها، ناکامیهای دستگاههای اطلاعاتی و تجربههای بهدستآمده نیز هست.
فصل چهارم
دیپلماسی در میدان جنگ
وقتی فشار سیاسی جای گلوله را میگیرد
دیپلماسی در ظاهر عرصه مذاکره، توافق و تنظیم مناسبات میان دولتهاست. اما در بسیاری از رویاروییهای تاریخی، دیپلماسی به یکی از میدانهای اصلی جنگ سیاسی تبدیل شده است.
دولتها برای دستیابی به اهداف خود تنها از قدرت نظامی استفاده نمیکنند. مناسبات اقتصادی، توافقهای امنیتی، روابط دیپلماتیک، تصمیمهای اداری و همکاریهای اطلاعاتی نیز میتوانند در خدمت سیاستهای آنان قرار گیرند.
برای یک جنبش مقاومت که فعالیتهای آن از مرزهای کشور فراتر رفته است، مناسبات بینالمللی اهمیت ویژهای پیدا میکند.
حق اقامت، امکان فعالیت سیاسی، امنیت اعضا، دسترسی به نهادهای بینالمللی و برخورداری از حمایت حقوقی، موضوعاتی هستند که میتوانند مستقیماً بر ادامه فعالیت آن جنبش اثر بگذارند.
در چنین شرایطی، جنگ سیاسی ممکن است بهجای حمله مستقیم، از مسیر تصمیمهای دولتها پیش برود.
یک دولت میتواند برای محدودکردن فعالیت مخالفان خود در خارج کشور تلاش کند. ممکن است از روابط اقتصادی یا دیپلماتیک برای طرح خواستههای امنیتی استفاده کند. ممکن است خواهان محدودیت رفتوآمد، فعالیت یا اقامت آنان شود.
در مقابل، یک نیروی مقاومت نیز میتواند از راه فعالیت سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک برای دفاع از حقوق و موقعیت خود اقدام کند.
به این ترتیب، عرصهای شکل میگیرد که در آن نتیجه یک مذاکره یا تصمیم اداری میتواند بر سرنوشت هزاران نفر اثر بگذارد.
اشرف؛ یک مسئله بینالمللی
در تاریخ مقاومت ایران، قرارگاه اشرف یکی از برجستهترین نمونههای پیوند جنگ سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک است.
پس از تغییر حکومت عراق در سال ۲۰۰۳، وضعیت ساکنان اشرف به مسئلهای پیچیده در مناسبات دولت عراق، ایالات متحده، سازمان ملل متحد و مقاومت ایران تبدیل شد.
در سالهای بعد، موضوع امنیت ساکنان، حقوق آنان، وضعیت اقامت و امکان انتقال به کشورهای دیگر در مرکز مجموعهای از مذاکرات و منازعات قرار گرفت.
این مسئله تنها به یک مکان جغرافیایی محدود نبود.
اشرف محل استقرار تشکیلاتی بود که دههها در برابر حکومت ولایت فقیه فعالیت کرده بود. تغییر وضعیت آن میتوانست بر مناسبات سازمانی، امنیت اعضا و آینده فعالیتهای مقاومت اثر بگذارد.
از همین رو، تصمیمهای مربوط به اشرف و سپس لیبرتی، بخشی از یک رویارویی سیاسی گستردهتر شدند.
لیبرتی؛ آزمون یک انتقال
انتقال ساکنان اشرف به لیبرتی از سال ۱۳۹۰ آغاز شد.
این انتقال در شرایطی صورت گرفت که موضوع خروج نام سازمان مجاهدین خلق از فهرست تروریستی آمریکا، امنیت ساکنان و تعهدات دولت عراق در مرکز منازعات قرار داشت.
در جریان انتقال، اختلافات بر سر امکانات، شرایط زندگی، تجهیزات و تعهدات طرفهای مسئول به موضوعاتی مهم تبدیل شدند.
انتقال از اشرف به لیبرتی یک جابهجایی ساده جمعیتی نبود؛ مجموعهای از مسائل حقوقی، سیاسی، امنیتی و تشکیلاتی در آن دخالت داشت.
در سپتامبر ۲۰۱۲، نام سازمان مجاهدین خلق از فهرست سازمانهای تروریستی خارجی آمریکا خارج شد.
اما خروج از فهرست به معنای پایان خطر برای ساکنان عراق نبود.
حملات به لیبرتی و سپس قتلعام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ در اشرف نشان داد که مسئله حفاظت از ساکنان همچنان حلنشده باقی مانده است.
در این نقطه، دو میدان به یکدیگر پیوند خوردند: میدان امنیتی عراق و میدان سیاسی و حقوقی بینالمللی.
سازمان ملل و مسئولیت حفاظت
حضور سازمان ملل متحد در موضوع اشرف و لیبرتی، ابعاد تازهای به جنگ سیاسی بخشید.
نهادهای بینالمللی از یکسو با مسائل مربوط به حفاظت از جان ساکنان و انتقال آنان روبهرو بودند و از سوی دیگر، تصمیمهای اجرایی و سیاسی دولت عراق بر شرایط زندگی آنان اثر میگذاشت.
در چنین وضعیتی، ثبت وقایع، گزارش حملات، پیگیری وضعیت مجروحان و مفقودشدگان و درخواست تحقیقات مستقل، اهمیت عملی پیدا میکرد.
پس از حمله ۱۰ شهریور ۱۳۹۲، موضوع هفت نفر ناپدیدشده به یکی از محورهای پیگیری بینالمللی تبدیل شد.
در مواد تاریخی این کتاب، بیانیه مشترک چند سازوکار حقوق بشری سازمان ملل در آذر ۱۳۹۲ از جمله اسناد مربوط به این پیگیریهاست.
این نمونه نشان میدهد که در جنگ سیاسی، مستندسازی یک واقعه میتواند زمینه ورود نهادهای بینالمللی و طرح مسئولیت دولتها را فراهم کند.
مهاجرت بزرگ؛ تغییر جغرافیای نبرد
انتقال نهایی ساکنان لیبرتی از عراق به آلبانی در شهریور ۱۳۹۵، یکی از مهمترین تحولات این دوره بود.
این انتقال، حضور سازمانیافته مجاهدین در عراق را پایان داد و موقعیت جغرافیایی و امنیتی تازهای ایجاد کرد.
در این روند، فعالیتهای سیاسی و حقوقی مقاومت، پذیرش ساکنان از سوی آلبانی و نقش دولت آمریکا و نهادهای بینالمللی در فرایند انتقال، هر یک جایگاه مشخصی داشتند.
برای شناخت نتیجه این نبرد، باید وضعیت آغاز و پایان آن را مقایسه کرد.
در آغاز، هزاران نفر در عراق در معرض حملات و محدودیتهای امنیتی قرار داشتند.
در پایان، انتقال آنان به خارج از عراق تکمیل شده بود.
این تغییر، یکی از مهمترین نتایج عملی جنگ سیاسی و دیپلماتیک آن سالها بود.
اما پایان حضور در عراق، پایان جنگ سیاسی نبود.
با تغییر محل استقرار مجاهدین، میدانهای تازهای از رویارویی اطلاعاتی، تبلیغاتی و دیپلماتیک شکل گرفتند.
اشرف۳ در آلبانی به یکی از کانونهای اصلی این مرحله تبدیل شد.
فصل پنجم
چگونه یک مقاومت حذف نمیشود؟
از بقا تا حفظ ابتکار عمل
در تاریخ جنبشهای سیاسی، بقا همیشه به معنای پیروزی نیست.
ممکن است یک سازمان سالها باقی بماند، اما توان اثرگذاری سیاسی خود را از دست بدهد. ممکن است اعضای آن پراکنده شوند، روابطش محدود شود و فعالیتش به حفظ موجودیت تشکیلاتی تقلیل پیدا کند.
در مقابل، یک مقاومت میتواند در جریان تحمل ضربات سنگین، توان سازماندهی، روابط سیاسی و ظرفیت ادامه مبارزه خود را حفظ کند.
تفاوت این دو وضعیت در یک مسئله اساسی نهفته است: حفظ ابتکار عمل.
ابتکار عمل در جنگ سیاسی به معنای توانایی اثرگذاری بر مسیر حوادث است؛ توانایی تبدیلشدن از موضوع تصمیم دیگران به نیرویی که در شکلدادن به تصمیمها نقش ایفا میکند.
این توانایی از شعار به دست نمیآید. حاصل تشکیلات، تجربه، برنامه، شناخت میدان و فعالیت مستمر است.
نخستین مسئله؛ شناخت هدف دشمن
برای مقابله با یک عملیات سیاسی، شناخت هدف آن ضروری است.
گاهی هدف یک اقدام، نابودی مستقیم است. گاهی مهار و محدودسازی است. گاهی نیز فرسودهکردن توان فعالیت یا محرومکردن یک سازمان از روابط بینالمللی دنبال میشود.
تفاوت این اهداف، تفاوت در روش مقابله را نیز به همراه دارد.
برای نمونه، هنگامی که امنیت فیزیکی اعضای یک سازمان هدف قرار میگیرد، حفاظت از جان انسانها و جلوگیری از تکرار حملات در مرکز فعالیت قرار میگیرد.
هنگامی که یک پرونده قضایی به ابزار فشار تبدیل میشود، دفاع حقوقی و بررسی اسناد اهمیت پیدا میکند.
هنگامی که یک عملیات تبلیغاتی برای تخریب اعتبار اجرا میشود، افشای منشأ اطلاعات، ارائه واقعیتها و حفظ ارتباط با مخاطبان میتواند به محور مقابله تبدیل شود.
اما در یک جنگ پیچیده، این میدانها از یکدیگر جدا نیستند.
ممکن است همزمان حمله امنیتی، فشار دیپلماتیک و عملیات تبلیغاتی جریان داشته باشد.
در چنین شرایطی، مقاومت با مجموعهای از تهدیدهای بههمپیوسته روبهروست.
دومین مسئله؛ تشکیلات
تجربه تاریخی جنبشهای مقاومت نشان میدهد که سازمانیافتگی یکی از عوامل تعیینکننده استمرار فعالیت است.
تشکیلات، امکان تقسیم کار، حفظ تجربه، انتقال مسئولیت و هماهنگی اقدامات را فراهم میکند.
یک جنبش فاقد ساختار سازمانی ممکن است در یک مقطع تاریخی نیروی اجتماعی گستردهای آزاد کند، اما استمرار فعالیت در شرایط فشار و سرکوب با دشواریهای بیشتری روبهرو میشود.
در مقابل، سازمانی که دارای ساختار، برنامه و مناسبات پایدار است، امکان بیشتری برای عبور از تغییر شرایط دارد.
در جنگ سیاسی علیه مجاهدین خلق، مسئله تشکیلات از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است.
حملات نظامی، محاصره، انتقال اجباری محل استقرار، فشارهای سیاسی و عملیات اطلاعاتی، هر یک میتوانستند بر انسجام تشکیلاتی اثر بگذارند.
از همین رو، بررسی نتایج این اقدامات بدون بررسی استمرار سازمانیافتگی مقاومت کامل نمیشود.
سومین مسئله؛ تبدیل فشار به موضوع سیاسی
یکی از تجربههای مهم جنگ سیاسی، توانایی تبدیل یک اقدام سرکوبگرانه به موضوعی در عرصه عمومی و بینالمللی است.
حملهای که در یک محل محدود رخ میدهد، ممکن است با ثبت اسناد، انتشار گزارشها، فعالیت حقوقی و پیگیری سیاسی به موضوعی فراتر از همان محل تبدیل شود.
در چنین وضعیتی، طراحان عملیات با پیامدهایی روبهرو میشوند که ممکن است در محاسبات اولیه آنان جای نداشته باشد.
قتلعام اشرف در شهریور ۱۳۹۲ نمونهای است که در فصلهای بعد بهتفصیل بررسی خواهیم کرد.
در پی این حمله، مسئله کشتهشدگان و هفت ناپدیدشده به موضوع پیگیریهای گسترده حقوق بشری و سیاسی تبدیل شد.
اعتصاب غذا، تحصن، فعالیتهای دیپلماتیک و مراجعه به نهادهای بینالمللی از جمله اقدامات مقاومت در این دوره بود.
این اقدامات نشان میدهند که پاسخ به یک حمله میتواند در میدانهایی متفاوت از محل وقوع آن ادامه پیدا کند.
چهارمین مسئله؛ پیروزی را چگونه میسنجیم؟
در جنگ سیاسی، پیروزی همیشه با یک اعلامیه یا یک رویداد تبلیغاتی مشخص نمیشود.
معیار، نتیجه واقعی است.
آیا یک محدودیت برداشته شد؟ آیا یک پرونده قضایی به نتیجه رسید؟ آیا امنیت افراد تأمین شد؟ آیا انتقالی که با مانع روبهرو بود، انجام گرفت؟ آیا یک عملیات اطلاعاتی خنثی شد؟ آیا روابط سیاسی حفظ یا گسترش یافت؟
این پرسشها، مطالعه جنگ سیاسی را به بررسی تجربه عملی تبدیل میکنند.
در پرونده خروج از فهرست تروریستی آمریکا، نتیجه در یک تصمیم رسمی ثبت شد.
در پرونده قضایی فرانسه، نتیجه در تصمیم دستگاه قضایی آشکار شد.
در مهاجرت بزرگ، نتیجه در خروج کامل ساکنان لیبرتی از عراق تحقق یافت.
اما در قتلعام اشرف، جان ۵۲ نفر از دست رفت و سرنوشت هفت ناپدیدشده همچنان موضوع پیگیری بود.
این رویدادها را نمیتوان در یک نتیجه ساده خلاصه کرد. هر کدام هزینهها، دستاوردها و مسائل حلنشده خود را دارند.
شناخت واقعی جنگ سیاسی مستلزم ثبت همه این ابعاد در جایگاه تاریخی آنهاست.
پنجمین مسئله؛ تجربهای که منتقل میشود
تاریخ زمانی به یک سرمایه سیاسی تبدیل میشود که تجربههای آن قابل شناخت و انتقال باشند.
نامبردن از یک پیروزی کافی نیست. باید دانست آن پیروزی در چه شرایطی به دست آمد، چه موانعی وجود داشت، چه اقداماتی انجام شد و کدام عوامل در نتیجه نهایی مؤثر بودند.
همچنین ثبت یک شکست یا ضربه، بدون شناخت زمینهها و پیامدهای آن، تجربه تاریخی کاملی به دست نمیدهد.
کتابی که تنها از پیروزیها سخن بگوید، بخشی از تاریخ را حذف کرده است. کتابی که تنها ضربات و خسارتها را ثبت کند نیز نمیتواند مسیر واقعی یک مقاومت را نشان دهد.
در تاریخ جنگ سیاسی، هزینه و دستاورد، شکست و مقابله، فشار و ابتکار عمل، اجزای یک مسیر تاریخی هستند.
این مسیر را باید با نامها، تاریخها، تصمیمها، اسناد و نتایج واقعی آن بازسازی کرد.
پایان بخش نخست؛ ورود به تاریخ
در پنج فصل این بخش، ابزارهای اصلی جنگ سیاسی را شناختیم: عملیات تبلیغاتی، شیطانسازی، جنگ روانی، نفوذ، پروندهسازی، فشار دیپلماتیک و نبرد بر سر مشروعیت.
اما شناخت ابزارها تنها مقدمه است.
از اینجا به بعد، موضوع کتاب دیگر تعریف جنگ سیاسی نیست؛ تاریخ عملی جنگ سیاسی علیه یک مقاومت سازمانیافته است.
تاریخی که از ساواک آغاز شد، در دوران حکومت ولایت فقیه با زندانها، اعدامها، عملیات اطلاعاتی، جنگ نظامی، پروندهسازی و شیطانسازی ادامه یافت و در سال ۱۳۹۲ وارد مرحلهای تازه شد.
این مرحله با مجموعهای از تحولات تعیینکننده همراه بود: تغییر دولت در ایران، بحرانهای اقتصادی و سیاسی، مذاکرات هستهای، وضعیت عراق، سرنوشت اشرف و لیبرتی و تلاش برای انتقال ساکنان به خارج از عراق.
در مرکز این تحولات، یک مسئله قرار داشت: سرنوشت مقاومت سازمانیافته ایران.
برای ورود به این مرحله، ابتدا مسیر طیشده در جلد نخست را مرور میکنیم؛ از شکلگیری مبارزه سازمانیافته در دوران شاه تا رویاروییهای سیاسی، نظامی، اطلاعاتی و حقوقی در سالهای حکومت ولایت فقیه.
سپس به شهریور ۱۳۹۲ میرسیم؛ زمانی که قتلعام اشرف، یکی از خونینترین فصلهای این رویارویی را رقم زد.
در آن نقطه، تاریخ دیگر با مفاهیم عمومی سخن نمیگوید.
با نام انسانها، تاریخ رویدادها، تصمیم حکومتها، اسناد بینالمللی و نتایج یک نبرد واقعی روبهرو میشویم.
پایان بخش نخست: شناخت میدان نبرد
اسناد تاریخی تکمیلی این بخش: دستورالعمل COINTELPRO مورخ ۲ سپتامبر ۱۹۶۴، آرشیو ملی آمریکا؛ اسناد روش Zersetzung و دستورالعمل ۱/۷۶ اشتازی، آرشیو فدرال آلمان. ارجاعات مربوط به اشرف، لیبرتی و مهاجرت بزرگ بر پایه مواد تاریخی جلد دوم تنظیم شدهاند.
بخش دوم
از اشرف تا مهاجرت بزرگ
قتلعام، محاصره، گروگانگیری و نبرد برای خروج از عراق
در جلد نخست، مسیر جنگ سیاسی علیه مجاهدین را از دوران ساواک تا سال ۱۳۹۲ دنبال کردیم؛ از سرکوب یک سازمان نوپا تا رویارویی با مقاومتی که زندان، اعدام، عملیات نظامی، جنگ اطلاعاتی و پروندهسازی بینالمللی را پشت سر گذاشته بود.
در آغاز جلد دوم، دیگر با همان صحنه گذشته روبهرو نیستیم. سازمان مجاهدین خلق از فهرست تروریستی آمریکا خارج شده بود، اما هزاران تن از اعضای آن همچنان در عراق حضور داشتند. قرارگاه اشرف در آستانه تخلیه کامل قرار گرفته بود و ساکنان لیبرتی در شرایطی زندگی میکردند که امنیت، درمان، تردد و انتقال آنان به کشورهای امن به موضوع کشمکشهای سیاسی تبدیل شده بود.
حکومت ولایت فقیه نیز در داخل ایران با بحران اقتصادی، پیامدهای اعتراضات سال ۱۳۸۸، شکافهای درونی قدرت و ضرورت عقبنشینی در پرونده هستهای روبهرو بود.
در چنین شرایطی، سرنوشت اشرف و لیبرتی به یکی از تعیینکنندهترین میدانهای جنگ سیاسی تبدیل شد.
در این بخش، مسیر یک نبرد را از قتلعام ۱۰ شهریور ۱۳۹۲ تا خروج آخرین گروه ساکنان لیبرتی از عراق در شهریور ۱۳۹۵ دنبال میکنیم؛ نبردی که در آن، حفاظت از جان انسانها، حفظ تشکیلات، مقابله با حملات موشکی، فعالیت حقوقی و دیپلماسی بینالمللی به یکدیگر گره خوردند.
فصل ششم
۱۳۹۲؛ آغاز یک رویارویی تازه
بحران در تهران، سرنوشت اشرف در عراق
سال ۱۳۹۲ در شرایطی آغاز شد که حکومت ولایت فقیه با مجموعهای از بحرانهای داخلی و خارجی روبهرو بود.
در داخل کشور، آثار تحریمهای اقتصادی، کاهش درآمدهای نفتی، تورم و رکود بر زندگی مردم سنگینی میکرد. در عرصه بینالمللی، پرونده هستهای به یکی از اصلیترین موضوعات مناسبات رژیم با قدرتهای جهانی تبدیل شده بود.
بانک جهانی در گزارشهای اقتصادی آن دوره، کاهش شدید تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۱۲ را ثبت کرده بود. این رکود در کنار سقوط ارزش پول ملی و فشارهای اقتصادی، موقعیت حکومت را دشوارتر کرده بود.
انتخابات ریاستجمهوری خرداد ۱۳۹۲ نیز در همین بستر برگزار شد.
رد صلاحیت اکبر هاشمی رفسنجانی نشان داد که اختلافات درونی ساختار قدرت به مرحله تازهای رسیده است. حسن روحانی با شعار اعتدال و وعده کاهش تنشهای خارجی وارد انتخابات شد و به ریاستجمهوری رسید.
اما تغییر دولت، به معنای تغییر ساختار اصلی قدرت نبود. نهادهای امنیتی و نظامی، سیاست منطقهای و تصمیمهای راهبردی همچنان در چارچوب حاکمیت خامنهای عمل میکردند.
این وضعیت برای شناخت تحولات عراق اهمیت داشت.
حکومت ایران در سالهای پس از سقوط صدام حسین، نفوذ سیاسی و امنیتی گستردهای در عراق به دست آورده بود. دولت نوری مالکی نیز در مناسبات خود با تهران، جایگاه مهمی داشت.
در همین عراق، هزاران عضو سازمان مجاهدین خلق در اشرف و لیبرتی مستقر بودند.
دو بحران، یک نقطه برخورد
از یک سو، حکومت ولایت فقیه در آستانه مذاکراتی قرار داشت که سرانجام به توافق موقت هستهای آذر ۱۳۹۲ و سپس برجام در تیر ۱۳۹۴ انجامید.
از سوی دیگر، مسئله حضور مجاهدین در عراق همچنان حلنشده باقی مانده بود.
خروج نام سازمان از فهرست تروریستی آمریکا در سال ۱۳۹۱، یکی از موانع مهم حقوقی و سیاسی را برداشته بود. اما این تحول بهتنهایی امنیت ساکنان عراق را تأمین نکرد.
اکنون مسئله اصلی آن بود که چه بر سر اعضای باقیمانده در اشرف و ساکنان لیبرتی خواهد آمد.
دولت عراق خواهان پایان حضور مجاهدین در اشرف بود. انتقال ساکنان به لیبرتی نیز در شرایطی پیش میرفت که اختلافات جدی درباره امکانات زندگی، اموال اشرف و تعهدات حفاظتی وجود داشت.
در این میان، شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق، فعالیت گستردهای برای حفاظت از ساکنان، پیگیری تعهدات طرفهای مسئول و فراهمکردن انتقال به کشورهای امن دنبال میکردند.
موضوع تنها جابهجایی افراد نبود.
برای مقاومت، حفظ جان اعضا، استمرار تشکیلات و جلوگیری از تبدیل انتقال به یک عملیات فروپاشی سازمانی اهمیت تعیینکننده داشت.
برای دولت عراق، مسئله تخلیه اشرف به یک موضوع سیاسی و امنیتی تبدیل شده بود.
و برای حکومت ولایت فقیه، ادامه حضور سازمانیافته مجاهدین در عراق همچنان موضوعی در سیاست مقابله با مقاومت به شمار میرفت.
میراث یک نبرد ناتمام
برای شناخت آنچه در شهریور ۱۳۹۲ رخ داد، باید به سالهای پیش از آن بازگردیم.
در سال ۲۰۰۹، مسئولیت حفاظت از اشرف در شرایطی تازه به نیروهای عراقی منتقل شد. در تیر همان سال، حمله نیروهای عراقی به اشرف به کشته و زخمیشدن شماری از ساکنان انجامید.
در فروردین ۱۳۹۰ نیز حمله دیگری به اشرف رخ داد که دهها کشته و شمار زیادی مجروح بر جای گذاشت.
این حملات، مسئله حفاظت از ساکنان را به یکی از موضوعات جدی حقوق بشری تبدیل کرده بود.
در پایان سال ۲۰۱۱، دولت مالکی ضربالاجلی برای بستن اشرف تعیین کرد.
فعالیتهای سیاسی و بینالمللی مقاومت، موضوع این ضربالاجل را به عرصه مذاکرات کشاند و انتقال تدریجی به لیبرتی در دستور کار قرار گرفت.
در ۲۹ بهمن ۱۳۹۰، نخستین گروه ۴۰۰ نفره ساکنان اشرف به لیبرتی منتقل شد.
انتقال گروههای بعدی در ماههای نخست سال ۱۳۹۱ ادامه یافت.
اما اختلافات درباره شرایط لیبرتی و اموال اشرف، روند انتقال را با بحران روبهرو کرد.
در نهایت، بخش عمده ساکنان به لیبرتی منتقل شدند و گروه کوچکی برای پیگیری مسائل باقیمانده در اشرف ماند.
در شهریور ۱۳۹۲، همین گروه در معرض حملهای قرار گرفت که به یکی از خونینترین رویدادهای تاریخ اشرف تبدیل شد.
فصل هفتم
۱۰ شهریور؛ قتلعام در اشرف
۵۲ کشته، هفت ناپدیدشده و نبرد بر سر حقیقت
صبح یکشنبه ۱۰ شهریور ۱۳۹۲، برابر با اول سپتامبر ۲۰۱۳، قرارگاه اشرف هدف حمله قرار گرفت.
در پایان آن روز، ۵۲ تن از ساکنان کشته شده بودند و هفت تن دیگر ناپدید شدند.
این رویداد در شرایطی رخ داد که بخش عمده ساکنان اشرف پیشتر به لیبرتی منتقل شده بودند و گروه باقیمانده در اشرف، درگیر مسائل مربوط به حفاظت از اموال و تکمیل روند انتقال بود.
قتلعام اشرف تنها یک حمله مسلحانه نبود. از همان ساعات نخست، نبرد دیگری نیز آغاز شد: نبرد بر سر معرفی عاملان، روشنکردن چگونگی حمله، ثبت شواهد و جلوگیری از پنهانشدن حقیقت.
حمله به ساکنان باقیمانده
بر اساس گزارشها و اسناد منتشرشده از سوی مقاومت، مهاجمان مسلح وارد قرارگاه شدند و شماری از ساکنان را هدف قرار دادند.
تصاویر منتشرشده پس از حمله، پیکر کشتهشدگان و آثار خشونت را نشان میداد.
شورای ملی مقاومت، مسئولیت طراحی و اجرای حمله را متوجه حکومت ولایت فقیه و نیروهای مرتبط با دولت مالکی دانست و قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس، را از مسئولان اصلی این عملیات معرفی کرد.
در مواد تاریخی این کتاب، همچنین به نقش گروههای مسلح وابسته به حکومت ایران در عراق اشاره شده است.
در کنار مسئله عاملان، نحوه کشتهشدن ساکنان نیز اهمیت داشت. مقاومت با انتشار تصاویر و اسناد، خواهان تحقیق مستقل درباره حمله و شناسایی مسئولان آن شد.
جنگ بر سر روایت حمله
در ساعات و روزهای پس از قتلعام، یکی از مسائل اصلی، مقابله با روایتهایی بود که میکوشیدند مسئولیت حمله را از نیروهای مهاجم دور کنند.
در اسناد مقاومت، به تلاش برای معرفی رویداد بهعنوان یک درگیری داخلی اشاره شده است.
اهمیت این موضوع روشن بود.
اگر یک حمله سازمانیافته به ساکنان بیسلاح بهعنوان اختلاف داخلی معرفی میشد، مسیر مطالبه مسئولیت دولت عراق و پیگیری عاملان تغییر میکرد.
در مقابل، انتشار تصاویر، مشخصات کشتهشدگان و گزارشهای مربوط به نحوه حمله، امکان بررسی مستقل رویداد را فراهم میساخت.
این یکی از نخستین میدانهای جنگ سیاسی پس از قتلعام بود.
مسئله فقط پاسخدادن به یک خبر نبود؛ موضوع، جلوگیری از تحریف ماهیت رویدادی بود که جان ۵۲ انسان را گرفته بود.
هفت ناپدیدشده؛ پروندهای که بسته نشد
پس از حمله، سرنوشت هفت تن از ساکنان اشرف به مسئلهای فوری تبدیل شد.
مقاومت اعلام کرد که آنان ربوده شدهاند و خواهان آزادی و روشنشدن محل نگهداریشان شد.
موضوع هفت ناپدیدشده بهسرعت از سطح یک مطالبه تشکیلاتی فراتر رفت و در فعالیتهای حقوق بشری و بینالمللی جایگاه پیدا کرد.
در این مرحله، هر ساعت اهمیت داشت.
حفظ جان ناپدیدشدگان، روشنشدن محل نگهداری و جلوگیری از انتقال پنهانی آنان، محور پیگیریها بود.
نام و سرنوشت این هفت نفر به یکی از نشانههای استمرار نبرد سیاسی پس از حمله تبدیل شد.
انتقال بازماندگان به لیبرتی
پس از قتلعام، بازماندگان اشرف نیز به لیبرتی منتقل شدند.
به این ترتیب، حضور باقیمانده مجاهدین در قرارگاه اشرف پایان یافت.
اشرف که طی سالها به یکی از مراکز اصلی استقرار و فعالیت سازمان تبدیل شده بود، تخلیه شد.
اما پایان حضور فیزیکی در اشرف، پایان پیامدهای سیاسی آن نبود.
قتلعام ۵۲ نفر، مسئله هفت ناپدیدشده و مسئولیت حفاظت از ساکنان، در مرکز فعالیتهای بعدی مقاومت قرار گرفت.
از اینجا، نبرد وارد مرحلهای شد که اعتصاب غذا، تحصن، پیگیری حقوق بشری و فعالیت دیپلماتیک، ابزارهای اصلی آن بودند.
فصل هشتم
از اشرف تا سازمان ملل
اعتصاب غذا، تحصن و نبرد برای پاسخگویی
قتلعام ۱۰ شهریور، با انتقال بازماندگان به لیبرتی پایان نیافت.
در همان روزهای نخست، مجموعهای از فعالیتهای اعتراضی و حقوقی برای پیگیری وضعیت هفت ناپدیدشده و مسئولیت عاملان حمله آغاز شد.
اعتصاب غذا در لیبرتی و در میان هواداران مقاومت در خارج کشور، یکی از برجستهترین جلوههای این کارزار بود.
تحصنها، تجمعها و مراجعه به نهادهای بینالمللی نیز ادامه یافت.
اعتصاب غذا؛ تبدیل یک مطالبه به موضوع جهانی
اعتصاب غذا در این مرحله، با مطالبه روشنشدن سرنوشت هفت ناپدیدشده پیوند داشت.
شرکتکنندگان میخواستند توجه افکار عمومی و نهادهای مسئول را به خطرات پیش روی آنان جلب کنند.
در کنار اعتصاب غذا، هواداران مقاومت در کشورهای مختلف فعالیتهای اعتراضی برگزار کردند.
هدف، جلوگیری از فراموششدن پرونده و افزایش فشار برای پاسخگویی بود.
این اقدامات، مسئله اشرف را از محدوده عراق فراتر برد.
موضوع در برابر نهادهای حقوق بشری، نمایندگان پارلمانها، شخصیتهای سیاسی و سازمانهای بینالمللی مطرح شد.
شواهد و مسئولیت دولت عراق
یکی از محورهای پیگیری، مسئولیت دولت عراق در حفاظت از ساکنان اشرف بود.
قرارگاه اشرف در خاک عراق قرار داشت و مسئله حفاظت از ساکنان آن طی سالهای پیش در مناسبات دولت عراق و نهادهای بینالمللی مطرح شده بود.
پس از حمله، درخواست تحقیق مستقل و اعلام نتایج آن به یکی از مطالبات اصلی تبدیل شد.
در اینجا، جنگ سیاسی با مسئله پاسخگویی حقوقی پیوند پیدا کرد.
پرسشها مشخص بودند: مهاجمان چگونه وارد قرارگاه شدند؟ چه کسانی مسئول حفاظت بودند؟ چه اقداماتی برای جلوگیری از حمله انجام شد؟ هفت ناپدیدشده در کجا نگهداری میشدند؟
این پرسشها به اسناد، شهادتها و تحقیقات مستقل نیاز داشتند.
۱۸ آذر؛ ورود سازوکارهای حقوق بشری
در ۱۸ آذر ۱۳۹۲، برابر با ۹ دسامبر ۲۰۱۳، کارشناسان و سازوکارهای حقوق بشری سازمان ملل متحد درباره حمله اشرف و وضعیت ناپدیدشدگان موضع گرفتند.
در میان سازوکارهای مرتبط، موضوع ناپدیدسازی قهری، بازداشت خودسرانه، اعدامهای فراقضایی، شکنجه و خشونت علیه زنان جایگاه داشت.
اهمیت این اقدام در آن بود که مسئله اشرف در چارچوب تعهدات حقوق بشری و مسئولیت دولت عراق مطرح شد.
این تحول، نتیجه فعالیتهای مستمر برای ثبت و پیگیری رویداد بود.
مقاومت توانسته بود پرونده قتلعام و ناپدیدشدگان را در عرصهای مطرح کند که پاسخگویی دولتها و حفاظت از حقوق انسانها موضوع اصلی آن است.
نتیجه یک مرحله از نبرد
در پایان این مرحله، سه واقعیت در برابر ما قرار داشت.
نخست، ۵۲ تن از ساکنان اشرف کشته شده بودند و این خسارت جبرانناپذیر بود.
دوم، سرنوشت هفت ناپدیدشده همچنان روشن نشده بود.
سوم، پرونده اشرف در عرصه بینالمللی مطرح شده و درخواست پاسخگویی و تحقیق مستقل ادامه یافته بود.
این نتایج، نشاندهنده ماهیت پیچیده جنگ سیاسی است.
یک حمله میتواند خسارت انسانی سنگینی وارد کند و در همان حال، به آغاز یک کارزار گسترده حقوقی و سیاسی منجر شود.
در اشرف، نبرد برای حفاظت از جان انسانها به نبرد برای ثبت حقیقت و مطالبه پاسخگویی پیوند خورد.
فصل نهم
لیبرتی؛ زندانی در محاصره
از انتقال اجباری تا حملات موشکی
لیبرتی قرار بود محل اقامت موقت ساکنان اشرف باشد؛ مکانی برای انتقال آنان از عراق به کشورهای امن. اما واقعیت زندگی در لیبرتی با وعدههای اولیه فاصله داشت.
ساکنان با محدودیتهای گوناگون در زمینه امکانات زندگی، دسترسی به خدمات درمانی، ورود تجهیزات و رفتوآمد روبهرو شدند. در همان حال، خطر حملات موشکی نیز بر زندگی آنان سایه انداخته بود.
این وضعیت، لیبرتی را به یکی از مهمترین میدانهای جنگ سیاسی و امنیتی تبدیل کرد.
نخستین حمله؛ ۲۱ بهمن ۱۳۹۱
در ۲۱ بهمن ۱۳۹۱، برابر با ۹ فوریه ۲۰۱۳، لیبرتی هدف حمله موشکی قرار گرفت.
این حمله چندین کشته و دهها مجروح بر جای گذاشت.
در اسناد مقاومت، نام قربانیان و تصاویر خسارات ثبت شد. موضوع به نهادهای بینالمللی و دولتهای مسئول نیز گزارش گردید.
این حمله، پیش از قتلعام اشرف رخ داده بود، اما پیامدهای آن تا سالهای بعد ادامه یافت.
مقاومت از همان زمان هشدار داده بود که لیبرتی در برابر حملات موشکی آسیبپذیر است و امکانات حفاظتی کافی ندارد.
پس از حمله، مسئله تقویت حفاظت فیزیکی، انتقال تجهیزات و فراهمکردن شرایط ایمنتر برای ساکنان اهمیت بیشتری پیدا کرد.
حمله ۵ دی ۱۳۹۲
در پنجم دی ۱۳۹۲، برابر با ۲۶ دسامبر ۲۰۱۳، لیبرتی بار دیگر هدف حمله موشکی قرار گرفت.
در این حمله چهار تن از ساکنان به نامهای محمود برنافر، بیژن تهرانی، عباس نامور و یحیی زیارتی کشته شدند و شماری دیگر مجروح شدند.
این حمله در فاصله کوتاهی پس از قتلعام اشرف رخ داد.
ساکنان لیبرتی هنوز با پیامدهای قتلعام ۱۰ شهریور و مسئله هفت ناپدیدشده روبهرو بودند که بار دیگر هدف حمله قرار گرفتند.
در چنین شرایطی، مسئله امنیت لیبرتی به موضوعی فوری تبدیل شد.
مقاومت با انتشار گزارشها و پیگیریهای بینالمللی، خواهان اقدام برای جلوگیری از تکرار حملات شد.
محاصره و فرسایش
در کنار حملات موشکی، محدودیتهای زندگی روزمره نیز بخشی از بحران لیبرتی بود.
دسترسی به خدمات پزشکی، انتقال بیماران، ورود تجهیزات و تأمین امکانات ضروری، بارها به موضوع اختلاف با مقامهای عراقی تبدیل شد.
این محدودیتها، فشار بر ساکنان را افزایش میداد.
در یک محیط بسته، اختلال در خدمات درمانی و امکانات زیربنایی میتواند پیامدهایی فراتر از دشواریهای معمول زندگی داشته باشد.
از همین رو، پیگیری وضعیت پزشکی و امکانات زندگی به بخشی از فعالیت سیاسی و حقوق بشری مقاومت تبدیل شد.
جنگ روانی در کنار محاصره
در همین دوره، فعالیتهای تبلیغاتی علیه مجاهدین ادامه یافت.
در مواد تاریخی مقاومت، به استفاده از پوشش خانواده و افراد جداشده در کارزارهای تبلیغاتی اشاره شده است.
این کارزارها، با انتشار مطالب علیه مناسبات درونی سازمان و طرح مطالبات مربوط به ارتباط خانوادگی همراه بودند.
در این میدان، مسئله اصلی بررسی عملکرد شبکههایی بود که در پوشش فعالیت اجتماعی یا خانوادگی، در عملیات تبلیغاتی علیه سازمان مشارکت میکردند.
مقاومت این فعالیتها را بخشی از جنگ روانی وزارت اطلاعات معرفی کرد.
پیوند میان محاصره فیزیکی و فشار تبلیغاتی اهمیت داشت: ساکنان در داخل لیبرتی با محدودیتهای امنیتی و معیشتی روبهرو بودند و در خارج از آن نیز نبرد بر سر اعتبار و آینده تشکیلات ادامه داشت.
فصل دهم
هفتم آبان؛ آتش بر لیبرتی
سنگینترین حمله و نبرد برای ادامه حیات
شامگاه ۷ آبان ۱۳۹۴، برابر با ۲۹ اکتبر ۲۰۱۵، لیبرتی هدف یکی از سنگینترین حملات موشکی دوران استقرار مجاهدین در عراق قرار گرفت.
دهها موشک به محوطه کمپ اصابت کرد.
در گزارشهای منتشرشده از سوی مقاومت، از کشتهشدن ۲۳ تن در حمله و افزایش شمار قربانیان در گزارشهای بعدی به ۲۴ تن سخن گفته شد.
شدت انفجارها، بخشهای گستردهای از محل زندگی ساکنان را تخریب کرد.
ویرانی زیرساختها
بر اساس گزارشهای مقاومت، صدها کانکس مسکونی، سالنهای غذاخوری و بخشهایی از شبکه آب، سوخت، فاضلاب و برق آسیب دیدند.
گودالهای ایجادشده بر اثر انفجارها، شدت حمله را نشان میدادند.
این حمله تنها جان انسانها را نگرفت؛ امکانات ضروری زندگی را نیز هدف قرار داد.
در محیطی که ورود تجهیزات و امکانات با محدودیت روبهرو بود، تخریب زیرساختها میتوانست شرایط زندگی را بهسرعت بحرانی کند.
واکنش بینالمللی
حمله هفتم آبان با محکومیتهای بینالمللی روبهرو شد.
جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا، حمله به لیبرتی را محکوم کرد.
شخصیتهای سیاسی، حقوقدانان و سازمانهای مختلف نیز خواهان حفاظت از ساکنان شدند.
مقاومت در این مرحله، مسئله امنیت لیبرتی را با ضرورت تسریع انتقال ساکنان به کشورهای امن پیوند داد.
هر حمله تازه نشان میداد که ادامه حضور در عراق با خطرات جدی همراه است.
نبرد بر سر زمان
پس از حمله، زمان به یکی از عوامل تعیینکننده تبدیل شد.
تا زمانی که ساکنان در لیبرتی حضور داشتند، خطر حمله دوباره باقی بود.
در مقابل، انتقال هزاران نفر به کشورهای دیگر، نیازمند توافقهای سیاسی، امکانات اجرایی، هماهنگی بینالمللی و پذیرش دولتهای میزبان بود.
در این وضعیت، حفظ انسجام تشکیلاتی و ادامه فعالیت سیاسی برای تکمیل انتقال اهمیت ویژهای داشت.
هدف تنها خروج افراد از یک محل ناامن نبود؛ انتقال سازمانیافته آنان، بدون فروپاشی تشکیلات و بدون رهاکردن اعضا در شرایط نامعلوم، موضوع اصلی بود.
آخرین حمله؛ ۱۴ تیر ۱۳۹۵
در ۱۴ تیر ۱۳۹۵، برابر با ۴ ژوئیه ۲۰۱۶، لیبرتی بار دیگر هدف حمله موشکی قرار گرفت.
بر اساس بیانیه شورای ملی مقاومت، بیش از ۵۰ موشک به سوی کمپ شلیک شد.
این حمله مجروحانی بر جای گذاشت، اما به کشتهشدن ساکنان منجر نشد.
وقوع این حمله در ماههای پایانی حضور مجاهدین در عراق، خطرات پیش روی روند انتقال را آشکارتر کرد.
در همان زمان، عملیات خروج گروههای باقیمانده ادامه داشت.
اکنون مسئله اصلی آن بود که پیش از حملهای دیگر، انتقال کامل شود.
فصل یازدهم
مهاجرت بزرگ؛ خروج از محاصره
نبردی که جغرافیای مقاومت را تغییر داد
مهاجرت بزرگ از عراق به آلبانی، نتیجه مجموعهای از فعالیتهای سیاسی، حقوقی، دیپلماتیک و تشکیلاتی بود.
این انتقال در شرایطی انجام شد که ساکنان لیبرتی طی سالهای گذشته حملات موشکی، محدودیتهای زندگی و خطرات امنیتی را تحمل کرده بودند.
انتقال هزاران نفر از عراق به کشوری دیگر، تنها با تهیه وسایل سفر و تعیین مقصد انجام نمیشد.
برای هر گروه، مسائل مربوط به مدارک، پذیرش، امنیت مسیر، هماهنگی با دولتها و سازماندهی انتقال مطرح بود.
در کنار این مسائل، حفظ انسجام جمعی نیز اهمیت داشت.
آلبانی؛ گشودهشدن مسیر خروج
پذیرش ساکنان از سوی دولت آلبانی، یکی از عوامل اصلی امکانپذیرشدن مهاجرت بود.
در این روند، فعالیتهای شورای ملی مقاومت، مناسبات سیاسی با دولتهای اروپایی و آمریکایی و همکاری نهادهای بینالمللی نقش داشتند.
انتقالها بهصورت تدریجی انجام شدند.
گروههایی از ساکنان لیبرتی در نوبتهای مختلف عراق را ترک کردند و به آلبانی رسیدند.
هر انتقال، شمار افراد باقیمانده در معرض خطر را کاهش میداد.
اما تا خروج آخرین گروه، عملیات پایانیافته محسوب نمیشد.
مقابله با موانع انتقال
در مواد تاریخی مقاومت، به تلاشهایی برای ایجاد مانع در خروج برخی مسئولان و اعضای سازمان اشاره شده است.
از جمله، در مرداد ۱۳۹۵ مقامهایی از سپاه پاسداران درباره معرفی صدها نفر به پلیس بینالملل و درخواست پیگرد آنان سخن گفتند.
در ۴ مرداد ۱۳۹۵، خبرگزاری فارس اظهارات یکی از فرماندهان سپاه را درباره معرفی ۸۳۰ نفر به اینترپل منتشر کرد.
دو روز بعد نیز مطالبی درباره پیگیری پرونده گروهی از اعضای مجاهدین در عراق انتشار یافت.
این اقدامات در مقطعی صورت میگرفت که روند انتقال به مراحل پایانی نزدیک شده بود.
مقاومت، این پروندهسازیها را تلاشی برای جلوگیری از خروج سازمانیافته اعضا از عراق معرفی کرد.
در مقابل، فعالیتهای سیاسی و حقوقی برای ادامه انتقال جریان داشت.
۱۹ شهریور ۱۳۹۵؛ پایان حضور در لیبرتی
در ۱۹ شهریور ۱۳۹۵، برابر با ۹ سپتامبر ۲۰۱۶، آخرین گروه ساکنان لیبرتی از عراق خارج شد.
با این انتقال، حضور سازمانیافته مجاهدین در عراق پایان یافت.
در بیانیه شورای ملی مقاومت، از انجام مجموعه عملیات انتقال در ۶۵ نوبت طی یازده ماه سخن گفته شد.
این عملیات، با وجود خطرات امنیتی و دشواریهای اجرایی، به خروج کامل ساکنان انجامید.
در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۶، جان کری، وزیر خارجه آمریکا، از تکمیل انتقال استقبال کرد و نقش دولت آمریکا و مذاکرات خود با مقامهای آلبانی را در تحقق آن توضیح داد.
او این انتقال را یک دستاورد مهم انساندوستانه توصیف کرد.
نتیجه مهاجرت بزرگ
برای شناخت اهمیت این تحول، باید وضعیت پیش و پس از انتقال را مقایسه کرد.
در عراق، ساکنان در معرض حملات موشکی، محدودیتهای امنیتی و مشکلات مربوط به حفاظت قرار داشتند.
با خروج کامل از لیبرتی، امکان ادامه همان حملات در محل استقرار پیشین از میان رفت.
همچنین، پایان حضور در عراق، یکی از مهمترین ابزارهای فشار مستقیم بر ساکنان را از دسترس خارج کرد.
اما اهمیت مهاجرت بزرگ به تغییر محل زندگی محدود نبود.
انتقال سازمانیافته هزاران نفر، حفظ انسجام تشکیلاتی و آغاز مرحلهای تازه از فعالیت در آلبانی، جغرافیای سیاسی مقاومت را تغییر داد.
اشرف، بهعنوان یک قرارگاه در عراق، پایان یافته بود.
اما تجربه و تشکیلاتی که در آن شکل گرفته بود، به مرحله تازهای منتقل شد.
در سالهای بعد، اشرف۳ در آلبانی به یکی از مراکز اصلی فعالیت مجاهدین تبدیل شد.
این تحول، موضوع فصلهای بعدی کتاب خواهد بود.
فصل دوازدهم
پایان یک محاصره، آغاز نبردی دیگر
بیلان سیاسی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵
در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵، جنگ سیاسی علیه مقاومت ایران با مجموعهای از رویدادهای تعیینکننده همراه بود.
قتلعام اشرف، ناپدیدشدن هفت تن از ساکنان، حملات موشکی به لیبرتی، محدودیتهای زندگی و تلاش برای انتقال به کشورهای امن، مهمترین محورهای این مرحله بودند.
در پایان این دوره، یک تحول بزرگ رخ داده بود: تمام ساکنان لیبرتی از عراق خارج شده بودند.
اما این نتیجه بدون هزینه به دست نیامد.
بهای انسانی نبرد
در ۱۰ شهریور ۱۳۹۲، ۵۲ نفر در اشرف کشته شدند.
هفت تن دیگر ناپدید شدند و مسئله سرنوشت آنان به یکی از پروندههای مهم حقوق بشری تبدیل شد.
در حملات موشکی به لیبرتی نیز شمار دیگری از ساکنان جان باختند یا مجروح شدند.
این خسارات، بخشی جداییناپذیر از تاریخ این دوره هستند.
در کنار نام کشتهشدگان، باید اقدامات بازماندگان و تلاشهایی را ثبت کرد که برای جلوگیری از تکرار حملات انجام شد.
تاریخ این نبرد، هم تاریخ قربانیان است و هم تاریخ کسانی که برای حفاظت از جان افراد باقیمانده فعالیت کردند.
نتیجه سیاسی
خروج کامل ساکنان از عراق، شرایطی را که طی سالها امکان حملات مستقیم به محل استقرار آنان را فراهم کرده بود، تغییر داد.
مقاومت در این دوره توانست موضوع حفاظت از ساکنان را در مناسبات بینالمللی حفظ کند و با فعالیتهای سیاسی و حقوقی، روند انتقال را تا پایان دنبال کند.
پذیرش ساکنان در آلبانی و همکاریهای بینالمللی برای تکمیل انتقال نیز در تحقق این نتیجه نقش داشتند.
از سوی دیگر، پایان حضور در عراق، میدان رویارویی را تغییر داد.
در سالهای بعد، فعالیتهای اطلاعاتی، تبلیغاتی و دیپلماتیک علیه مجاهدین در اروپا و آلبانی اهمیت بیشتری پیدا کردند.
تجربه نخست؛ امنیت و سیاست از یکدیگر جدا نیستند
یکی از نتایج این دوره، پیوند مستقیم امنیت فیزیکی با فعالیت سیاسی بود.
حفاظت از جان ساکنان، تنها مسئلهای حفاظتی نبود. تصمیم دولتها، موضعگیری نهادهای بینالمللی، فعالیت حقوقی و فشار افکار عمومی نیز بر آن اثر میگذاشتند.
در چنین شرایطی، فعالیت سیاسی و حقوقی به بخشی از تلاش برای حفظ جان انسانها تبدیل شد.
تجربه دوم؛ انتقال جمعی، مسئله تشکیلاتی است
مهاجرت بزرگ نشان داد که انتقال هزاران نفر در شرایط خطر، نیازمند سازماندهی گسترده است.
هماهنگی سفرها، حفظ ارتباطات، پیگیری مسائل حقوقی و اداره زندگی جمعی در جریان انتقال، اجزای یک عملیات پیچیده بودند.
نتیجه نهایی، خروج سازمانیافته ساکنان از عراق بود.
تجربه سوم؛ نبرد بر سر حقیقت ادامه دارد
قتلعام اشرف و مسئله هفت ناپدیدشده نشان داد که پس از پایان یک حمله، جنگ بر سر حقیقت و پاسخگویی ادامه پیدا میکند.
ثبت اسناد، انتشار تصاویر، پیگیری حقوق بشری و مطالبه تحقیقات مستقل، از ابزارهای اصلی این مرحله بودند.
در این میدان، جلوگیری از تحریف رویدادها اهمیت مستقلی پیدا کرد.
تجربه چهارم؛ تغییر جغرافیا، تغییر میدان جنگ است
خروج از عراق، پایان رویارویی حکومت ولایت فقیه با مقاومت نبود.
محل استقرار تغییر کرد و بهتدریج ابزارهای مقابله نیز شکل تازهای یافتند.
در مرحله بعد، پروندههای قضایی، فعالیتهای اطلاعاتی در اروپا، عملیات تبلیغاتی، روابط دیپلماتیک و مسئله آلترناتیو سیاسی، به میدانهای برجستهتری تبدیل شدند.
این تغییر، زمینه ورود به بخش سوم کتاب است.
جمعبندی بخش دوم
از قتلعام اشرف تا مهاجرت بزرگ، با نبردی روبهرو بودیم که در آن، خشونت مسلحانه، محاصره، فشار سیاسی، فعالیت حقوق بشری و دیپلماسی بینالمللی به یکدیگر پیوند خوردند.
حکومت ولایت فقیه و نیروهای همسو با آن در عراق، در این دوره از مهمترین طرفهای رویارویی با مجاهدین بودند.
در مقابل، مقاومت با حفظ تشکیلات، پیگیری حقوقی و سیاسی و تلاش برای انتقال ساکنان، مسیر خروج از عراق را دنبال کرد.
نتیجه این مرحله، پایان حضور سازمانیافته مجاهدین در عراق و آغاز دورهای تازه در آلبانی بود.
اشرف تخلیه شد، لیبرتی پایان یافت، اما جنگ سیاسی ادامه پیدا کرد.
در بخش سوم، وارد میدان دیگری از این رویارویی میشویم: مذاکرات هستهای، پرونده قضایی فرانسه، دادگاه برلین، جنبش دادخواهی و تحولات سیاسی منتهی به قیام دیماه ۱۳۹۶.
پایان بخش دوم: از اشرف تا مهاجرت بزرگ
بخش سوم
از جام زهر اتمی تا قیام دیماه
برجام، شکست پروندهسازی در فرانسه، افشای شبکه جاسوسی در آلمان و آغاز جنبش دادخواهی
فصل سیزدهم
اعتدال بر صندلی بحران
از انتخابات ۱۳۹۲ تا مذاکرات هستهای؛ تغییر چهره، استمرار ساختار قدرت
سال ۱۳۹۲ برای حکومت ولایت فقیه، سال عبور از یک بحران به بحران دیگر بود. حسن روحانی با شعار اعتدال، تدبیر و امید به ریاستجمهوری رسید؛ اما مسئله اصلی حکومت، فراتر از تغییر رئیس دولت قرار داشت. بحران اقتصادی، تحریمهای بینالمللی، شکافهای درونی قدرت و پیامدهای اعتراضات سال ۱۳۸۸، مجموعهای از فشارهای بههمپیوسته را پدید آورده بود.
انتخابات خرداد ۱۳۹۲ نیز نشانههای این بحران را آشکار کرد.
اکبر هاشمی رفسنجانی، از چهرههای اصلی تاریخ حکومت ولایت فقیه، برای ورود به انتخابات نامنویسی کرد، اما شورای نگهبان صلاحیت او را رد کرد. این تصمیم، یکی از مهمترین نشانههای اختلاف در رأس قدرت بود.
حسن روحانی در چنین فضایی به میدان آمد. او نه نماینده برچیدن ساختار ولایت فقیه بود و نه برنامهای برای پایاندادن به حاکمیت آن ارائه کرد. روحانی از درون همان ساختار برخاسته بود؛ با سابقه طولانی در نهادهای امنیتی، سیاسی و تصمیمگیری حکومت.
تفاوت او با دولت پیشین، بیش از هر چیز در روش اداره بحران و مناسبات خارجی آشکار شد.
اقتصاد در سراشیبی
در سالهای پایانی دولت احمدینژاد، اقتصاد ایران با تورم بالا، کاهش ارزش ریال و رکود سنگین روبهرو شده بود.
تحریمهای نفتی و بانکی، همراه با مشکلات ساختاری اقتصاد، فشار بر منابع مالی حکومت را افزایش داده بودند.
گزارشهای بانک جهانی از رشد منفی اقتصاد ایران در سال ۲۰۱۲ حکایت داشتند. کاهش تولید و فشار بر درآمدهای ارزی، مسئله مذاکرات هستهای را به یکی از اولویتهای دولت تازه تبدیل کرد.
این بحران تنها اقتصادی نبود.
برای حکومتی که تجربه اعتراضات گسترده سال ۱۳۸۸ را پشت سر گذاشته بود، افزایش نارضایتی اجتماعی خطری سیاسی نیز به همراه داشت.
در چنین شرایطی، کاهش فشارهای بینالمللی به ابزاری برای مدیریت بحران داخلی تبدیل شد.
اعتدال و مسئله سرکوب
روی کار آمدن روحانی با افزایش امید برخی دولتهای غربی به تغییر رفتار تهران همراه بود.
مذاکرات هستهای سرعت گرفت و فضای دیپلماتیک تازهای شکل گرفت.
اما در همان سال، قتلعام ۱۰ شهریور در اشرف رخ داد.
این همزمانی از نظر تاریخی اهمیت داشت.
در یک سو، دولت تازه ایران با زبان مذاکره و اعتدال وارد مناسبات بینالمللی میشد؛ در سوی دیگر، سازمان مجاهدین خلق، حکومت ولایت فقیه و نیروهای همسو با آن در عراق را مسئول حمله به اشرف معرفی میکرد.
پرونده اشرف و لیبرتی نشان میداد که تغییر ادبیات دیپلماتیک، به پایان رویارویی امنیتی با مقاومت منجر نشده است.
در همین دوره، پرونده قضایی فرانسه، فعالیتهای اطلاعاتی در اروپا و تلاش برای تخریب اعتبار مجاهدین نیز در میدان جنگ سیاسی حضور داشتند.
بنابراین، برای شناخت دوره روحانی، تنها بررسی مذاکرات هستهای کافی نیست. باید تحولات داخلی، سیاست منطقهای و اقدامات علیه مقاومت را در کنار یکدیگر دید.
شکاف در رأس قدرت
خامنهای در تیر ۱۳۹۳، در دیدار با مسئولان حکومت، درباره ضرورت شناسایی و بستن رخنههای اقتصادی، فرهنگی و امنیتی سخن گفت.
او همچنین نسبت به کنارزدن نیروهای مورد اعتمادش با شعار اعتدال هشدار داد.
این سخنان نشان میداد که اختلاف بر سر روش اداره حکومت و حدود عقبنشینی در برابر فشارهای خارجی همچنان ادامه داشت.
روحانی برای پیشبرد مذاکرات به حمایت ساختار قدرت نیاز داشت. خامنهای نیز میکوشید کنترل تصمیم نهایی را حفظ کند و همزمان مسئولیت پیامدهای سیاسی توافق را مدیریت کند.
از دل همین کشمکش، توافق هستهای شکل گرفت.
اما مذاکرات اتمی تنها یکی از میدانهای این دوره بود. در عرصه دیگر، مقاومت ایران تلاش میکرد فشارهای حقوقی و سیاسی علیه خود را از میان بردارد.
یکی از مهمترین این نبردها در فرانسه به نتیجه رسید.
فصل چهاردهم
هفده ژوئن؛ پایان یک پرونده
یازده سال جنگ قضایی و قرار منع تعقیب در فرانسه
در ۱۷ ژوئن ۲۰۰۳، برابر با ۲۷ خرداد ۱۳۸۲، عملیات گسترده پلیسی علیه مقرها و اعضای شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق در فرانسه انجام شد.
این عملیات، آغاز یکی از طولانیترین و پرهزینهترین رویاروییهای قضایی و سیاسی مقاومت در اروپا بود.
بازداشتها، بازرسیها، ضبط اسناد و طرح اتهامات سنگین، شرایط تازهای ایجاد کرد. پرونده در ابتدا با اتهامات مرتبط با تروریسم و تأمین مالی آن شکل گرفت.
در سالهای بعد، با ادامه تحقیقات، موضوع اتهامات مالی نیز در پرونده مطرح شد.
مقاومت از آغاز، این عملیات را نتیجه معامله سیاسی با حکومت ولایت فقیه معرفی کرد و برای مقابله با آن وارد یک نبرد گسترده حقوقی شد.
چرا پرونده فرانسه اهمیت داشت؟
فرانسه یکی از مهمترین مراکز فعالیت سیاسی شورای ملی مقاومت در اروپا بود.
بنابراین، عملیات ۱۷ ژوئن تنها متوجه چند فرد یا ساختمان نبود. این عملیات میتوانست بر جایگاه سیاسی مقاومت، فعالیتهای بینالمللی و امکان ادامه کار تشکیلاتی آن اثر بگذارد.
اتهام تروریسم در فضای سیاسی پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، پیامدهای سنگینی داشت.
طرح چنین اتهامی میتوانست روابط سیاسی را محدود کند، فعالیتهای مالی را تحت تأثیر قرار دهد و به تبلیغات گسترده علیه سازمان دامن بزند.
در نتیجه، پاسخ مقاومت نیز در چند میدان جریان یافت: دفاع قضایی، فعالیت سیاسی، اطلاعرسانی و پیگیری حقوق متهمان.
۱۱ مه ۲۰۱۱؛ نقطه عطف قضایی
در ۱۱ مه ۲۰۱۱، برابر با ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۰، قاضی تحقیق در جریان رسیدگی به پرونده، درباره ماهیت فعالیتهای شورای ملی مقاومت، سازمان مجاهدین خلق و ارتش آزادیبخش ملی ایران اظهارنظر کرد.
در متن تصمیم قضایی که در اسناد مقاومت نقل شده، این مجموعهها بهعنوان تشکلی با هدف سرنگونی حکومت حاکم بر ایران معرفی شدهاند.
اهمیت این مرحله در آن بود که تحقیقات قضایی، ادعاهای مربوط به فعالیت تروریستی را تأیید نکرد.
این تحول، یکی از پایههای اصلی پایان پرونده شد.
اما رسیدگی قضایی هنوز ادامه داشت و اتهامات مالی باقی مانده بود.
۲۵ شهریور ۱۳۹۳؛ صدور قرار منع تعقیب
در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۴، برابر با ۲۵ شهریور ۱۳۹۳، قاضی تحقیق ضدتروریسم فرانسه قرار منع تعقیب صادر کرد.
با این تصمیم، پروندهای که از ژوئن ۲۰۰۳ آغاز شده بود، در مرحله تحقیق به پایان رسید.
اتهامات مطرحشده علیه افراد و مجموعههای مورد تحقیق، به صدور حکم محکومیت منجر نشدند.
این نتیجه برای مقاومت اهمیت تاریخی داشت.
پروندهای که بیش از یازده سال بر فعالیت سیاسی و حقوقی آن سایه انداخته بود، با تصمیم دستگاه قضایی فرانسه بسته شد.
جنگ سیاسی در لباس پرونده قضایی
برای شناخت اهمیت این نتیجه، باید به هدف و پیامدهای احتمالی پرونده بازگردیم.
مقاومت معتقد بود که حکومت ولایت فقیه از اتهامات تروریستی برای محدودکردن فعالیت مجاهدین در اروپا استفاده میکند.
در چنین شرایطی، پرونده قضایی میتوانست به یکی از ابزارهای جنگ سیاسی تبدیل شود.
اما نتیجه نهایی در فرانسه، مسیر دیگری پیدا کرد.
پس از سالها تحقیق، قرار منع تعقیب صادر شد و امکان ادامه فعالیت سیاسی مقاومت در فرانسه باقی ماند.
این تجربه، تفاوت میان اتهام سیاسی و نتیجه رسیدگی قضایی را آشکار کرد.
اتهام میتواند در یک روز منتشر شود و آثار تبلیغاتی گستردهای داشته باشد؛ اما رسیدگی قضایی ممکن است سالها ادامه یابد.
در پرونده ۱۷ ژوئن، نتیجه نهایی به یکی از مهمترین دستاوردهای حقوقی مقاومت تبدیل شد.
پیوند با نبرد خروج از فهرست تروریستی
در سال ۱۳۹۱، نام سازمان مجاهدین خلق از فهرست سازمانهای تروریستی خارجی آمریکا خارج شده بود.
دو سال بعد، پرونده قضایی فرانسه نیز با قرار منع تعقیب پایان یافت.
این دو رویداد در دو کشور و دو ساختار حقوقی متفاوت رخ دادند، اما از نظر جنگ سیاسی یک نقطه مشترک داشتند: برداشتهشدن موانعی که بر موقعیت بینالمللی مقاومت اثر گذاشته بودند.
این نتایج، زمینه فعالیت گستردهتر سیاسی و حقوقی را فراهم کردند.
در همان حال، مسئله اشرف و لیبرتی همچنان ادامه داشت و مقاومت با خطرات امنیتی در عراق روبهرو بود.
از این رو، سال ۱۳۹۳ را باید سال تلاقی دو وضعیت دانست: استمرار خطر در عراق و یک دستاورد مهم حقوقی در فرانسه.
تجربه یک نبرد یازدهساله
پرونده ۱۷ ژوئن نشان داد که جنگ سیاسی گاه در زمانی بسیار طولانی جریان پیدا میکند.
در چنین نبردی، استمرار فعالیت حقوقی، حفظ اسناد، دفاع در برابر اتهامات و پیگیری تصمیمهای قضایی اهمیت تعیینکننده دارد.
نتیجه این پرونده، نه با یک کارزار تبلیغاتی کوتاه، بلکه پس از سالها رسیدگی و مقابله حقوقی حاصل شد.
در تاریخ مقاومت، این تجربه جایگاهی مستقل دارد: پروندهای که برای مقاومت هزینههای سنگین سیاسی و حقوقی ایجاد کرده بود، سرانجام بدون محکومیت پایان یافت.
فصل پانزدهم
جام زهر اتمی
از ژنو و لوزان تا توافق وین؛ عقبنشینی در سایه بحران
در تاریخ حکومت ولایت فقیه، برنامه هستهای تنها یک پرونده فنی یا اقتصادی نبود. این برنامه طی سالها به یکی از مهمترین موضوعات امنیت ملی، مناسبات خارجی و کشمکش حکومت با قدرتهای جهانی تبدیل شد.
خامنهای بارها بر ادامه فعالیت هستهای و حفظ ظرفیت غنیسازی تأکید کرده بود. در مقابل، تحریمهای بینالمللی فشارهای سنگینی بر اقتصاد ایران وارد میکردند.
با روی کار آمدن حسن روحانی، مذاکرات هستهای وارد مرحله تازهای شد.
در آذر ۱۳۹۲، توافق موقت ژنو میان ایران و کشورهای گروه ۱+۵ شکل گرفت. سپس مذاکرات برای دستیابی به توافق جامع ادامه یافت.
در فروردین ۱۳۹۴، چارچوب توافق لوزان اعلام شد و سرانجام در ۲۳ تیر ۱۳۹۴، برابر با ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵، برنامه جامع اقدام مشترک، برجام، در وین نهایی شد.
از خطوط قرمز تا محدودیتهای پذیرفتهشده
برجام مجموعهای از محدودیتها و تعهدات را بر برنامه هستهای حکومت تحمیل کرد.
بر اساس توافق، ایران پذیرفت سطح غنیسازی اورانیوم را برای پانزده سال به ۳٫۶۷ درصد محدود کند و ذخیره اورانیوم غنیشده خود را برای همان دوره به ۳۰۰ کیلوگرم کاهش دهد.
تعداد سانتریفیوژهای فعال در نطنز نیز محدود شد و استفاده از سانتریفیوژهای نسل اول در چارچوب توافق قرار گرفت.
همچنین درباره تأسیسات فردو، راکتور آبسنگین اراک و نظارتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی تعهداتی پذیرفته شد.
این محدودیتها در مقایسه با ظرفیتهایی که حکومت پیشتر ایجاد کرده بود، عقبنشینی مهمی محسوب میشدند.
در مقابل، لغو یا تعلیق بخشی از تحریمهای مرتبط با پرونده هستهای در دستور کار قرار گرفت.
چرا خامنهای عقب نشست؟
برای شناخت این عقبنشینی، باید مجموعه شرایط آن دوره را در نظر گرفت.
اقتصاد ایران با رکود، تورم و محدودیتهای مالی روبهرو بود. صادرات نفت کاهش یافته و دسترسی به منابع بانکی بینالمللی دشوار شده بود.
در داخل حکومت نیز اختلاف بر سر ادامه سیاست هستهای و هزینههای آن وجود داشت.
خامنهای میکوشید توافق را در چارچوب حفظ ساختار قدرت مدیریت کند و از پیامدهای سیاسی آن جلوگیری کند.
مریم رجوی در گردهمایی مقاومت در پاریس، در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴، برنامه هستهای را که پیشتر از مؤلفههای قدرت حکومت بود، به عامل ضعف و بنبست آن تبدیلشده توصیف کرد.
در تحلیل مقاومت، فشار اقتصادی و نگرانی از گسترش نارضایتی اجتماعی از عوامل اصلی عقبنشینی حکومت بودند.
این تحلیل، برجام را نه نشانه تغییر ماهیت حکومت، بلکه نتیجه بحران و فشارهای انباشتهشده میدانست.
توافق هستهای و مسئله مقاومت
در همان دورهای که مذاکرات هستهای جریان داشت، ساکنان لیبرتی در عراق با خطر حملات موشکی و محدودیتهای امنیتی روبهرو بودند.
این همزمانی، یکی از ویژگیهای مهم دوره روحانی بود.
حکومت در عرصه بینالمللی برای کاهش فشارهای اقتصادی مذاکره میکرد و در عرصه داخلی و منطقهای، ساختار امنیتی و سیاستهای مقابله با مخالفان همچنان ادامه داشت.
از این منظر، برجام به پایان جنگ سیاسی علیه مقاومت منجر نشد.
در سال ۱۳۹۴، لیبرتی هدف حمله سنگین موشکی قرار گرفت و در سال ۱۳۹۵، پرونده جاسوسی علیه مجاهدین در آلمان به صدور حکم قضایی انجامید.
بنابراین، برای شناخت واقعی این دوره، برجام را باید در کنار سایر رویدادهای آن بررسی کرد.
پیامدهای اقتصادی توافق
اجرای برجام از دی ۱۳۹۴ آغاز شد.
پس از آن، بخشی از محدودیتهای مرتبط با صادرات نفت و مناسبات اقتصادی کاهش یافت.
صادرات نفت ایران افزایش پیدا کرد و مذاکرات و قراردادهایی با شرکتهای خارجی شکل گرفت.
با این حال، مشکلات ساختاری اقتصاد، فساد، بیکاری و نابرابری اجتماعی ادامه یافتند.
در سالهای بعد، نارضایتی اقتصادی به یکی از زمینههای اعتراضات گسترده تبدیل شد.
برجام توانست بخشی از فشارهای خارجی را کاهش دهد، اما بحران اجتماعی و سیاسی حکومت را پایان نداد.
این واقعیت در دیماه ۱۳۹۶ آشکارتر شد؛ زمانی که اعتراضات از مطالبات اقتصادی آغاز شدند و بهسرعت شعارهای سیاسی علیه ساختار حکومت را دربرگرفتند.
فصل شانزدهم
برلین؛ رد پای وزارت اطلاعات
پرونده جاسوسی، جمعآوری اطلاعات و جنگ روانی علیه مقاومت
در ۲۹ تیر ۱۳۹۵، برابر با ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۶، دادگاهی در برلین درباره پرونده جاسوسی علیه سازمان مجاهدین خلق و شورای ملی مقاومت حکم صادر کرد.
این پرونده یکی از نمونههای مهم پیوند فعالیت اطلاعاتی و جنگ سیاسی علیه مقاومت در اروپا بود.
در جریان رسیدگی، موضوع جمعآوری اطلاعات درباره اعضا و فعالیتهای مجاهدین و انتقال آن به دستگاه اطلاعاتی حکومت ایران بررسی شد.
دو متهم در این پرونده به اتهام فعالیت اطلاعاتی برای یک قدرت خارجی محکوم شدند.
از جمعآوری اطلاعات تا شبکهسازی
بر اساس مطالب منتشرشده درباره رسیدگی قضایی، یکی از محورهای پرونده، جمعآوری اطلاعات درباره مجاهدین در کشورهای اروپایی بود.
این اطلاعات میتوانست شامل فعالیتها، ارتباطات و مشخصات افراد باشد.
در مواد تاریخی مقاومت، همچنین به تلاش برای جذب افراد تازه و گسترش شبکه اطلاعاتی اشاره شده است.
اهمیت این موضوع در آن است که فعالیت جاسوسی تنها به دستیابی به اطلاعات محرمانه محدود نمیشود.
شناخت روابط و فعالیتهای یک سازمان سیاسی میتواند برای طراحی اقدامات بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
در چنین شرایطی، جاسوسی به یکی از ابزارهای جنگ سیاسی تبدیل میشود.
پوشش انتقاد و فعالیت تبلیغاتی
در اسناد مقاومت درباره پرونده برلین، به استفاده از پوشش انتقاد، دلسوزی و فعالیتهای ظاهراً مستقل برای پیشبرد اهداف اطلاعاتی اشاره شده است.
همچنین مطالبی درباره درخواست تهیه نوشتههایی در قالب خاطرات برای انتشار علیه مجاهدین مطرح شده است.
این بخش از پرونده، پیوند میان فعالیت اطلاعاتی و عملیات تبلیغاتی را نشان میدهد.
در یک عملیات پیچیده، اطلاعات گردآوریشده ممکن است برای تهیه گزارش، تولید محتوا یا تخریب اعتبار یک سازمان به کار گرفته شود.
به همین دلیل، بررسی منشأ اطلاعات و ارتباطات عوامل فعال در یک کارزار تبلیغاتی اهمیت پیدا میکند.
اهمیت حکم دادگاه
حکم برلین، مسئله فعالیت اطلاعاتی علیه مجاهدین را از سطح اتهامات متقابل سیاسی به موضوع رسیدگی قضایی منتقل کرد.
برای مقاومت، این حکم یک دستاورد مهم در مقابله با شبکههای اطلاعاتی حکومت ولایت فقیه بود.
در این پرونده، دستگاه قضایی آلمان درباره فعالیت اطلاعاتی برای یک قدرت خارجی رسیدگی کرد و حکم محکومیت صادر شد.
این نتیجه، یکی از نمونههای عملی استفاده از سازوکارهای قانونی برای مقابله با عملیات اطلاعاتی بود.
تجربه برلین
پرونده برلین نشان داد که جنگ سیاسی در اروپا میتواند با فعالیت اطلاعاتی سازمانیافته همراه باشد.
جمعآوری اطلاعات، ارتباط با منابع، تلاش برای گسترش شبکه و فعالیتهای تبلیغاتی، از موضوعات اصلی بررسی این نوع عملیات هستند.
در مقابل، پیگیری قضایی و ارائه اطلاعات به نهادهای مسئول میتواند به شناسایی و محکومیت عوامل جاسوسی منجر شود.
در تاریخ جنگ سیاسی علیه مقاومت، حکم ۲۹ تیر ۱۳۹۵ یکی از نقاط مهم این رویارویی به شمار میرود.
فصل هفدهم
سوریه؛ جنگی برای حفظ یک متحد
از بحران دمشق تا گسترش مداخله منطقهای
در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵، سوریه یکی از مهمترین میدانهای سیاست منطقهای حکومت ولایت فقیه بود.
جنگ داخلی سوریه، حکومت بشار اسد را با بحران موجودیت روبهرو کرده بود.
در مقابل، حکومت ایران برای حفظ متحد خود، حمایت سیاسی، مالی و نظامی گستردهای ارائه میکرد.
نیروی قدس سپاه پاسداران، حزبالله لبنان و نیروهای مسلح وابسته به حکومت ایران در این جنگ حضور داشتند.
چرا دمشق اهمیت داشت؟
برای خامنهای، سوریه تنها یک کشور متحد نبود.
مناسبات تهران و دمشق در سیاست منطقهای حکومت جایگاه راهبردی داشت. این مناسبات بر ارتباط حکومت ایران با حزبالله لبنان و موقعیت آن در منطقه نیز اثر میگذاشت.
از همین رو، تضعیف یا سقوط حکومت اسد میتوانست پیامدهای مهمی برای سیاست منطقهای تهران داشته باشد.
در سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴، نیروهای مخالف اسد در بخشهایی از سوریه پیشروی کردند.
تصرف ادلب و تحولات جبهههای شمالی و جنوبی، فشار بر حکومت سوریه را افزایش داد.
در چنین شرایطی، حمایت حکومت ایران از اسد گستردهتر شد.
سخنان مقامهای حکومت
علیاکبر ولایتی، مشاور خامنهای، در ۲۸ آبان ۱۳۹۴ اعلام کرد که حمایت ایران و متحدانش در جلوگیری از سقوط دمشق نقش داشته است.
او در ۱۴ آذر همان سال نیز بشار اسد را خط قرمز سیاست حکومت ایران معرفی کرد.
این اظهارات، جایگاه سوریه را در تصمیمگیریهای راهبردی حکومت آشکار میکرد.
در اردیبهشت ۱۳۹۵، حسن روحانی نیز در سخنانی از نقش قاسم سلیمانی در عراق، سوریه و دیگر کشورهای منطقه تمجید کرد.
این موضعگیریها نشان میداد که سیاست منطقهای سپاه قدس، با وجود اختلافات جناحی در تهران، از حمایت بخشهای اصلی ساختار قدرت برخوردار بود.
ورود روسیه و تغییر موازنه
در سپتامبر ۲۰۱۵، روسیه مداخله نظامی مستقیم خود در سوریه را آغاز کرد.
این مداخله، همراه با حضور نیروهای حکومت ایران و متحدانش، بر موازنه جنگ اثر گذاشت.
در سالهای بعد، نیروهای حکومت اسد توانستند بخشهایی از مناطق ازدسترفته را بازپس بگیرند.
در این روند، جنگ سوریه به یکی از پرهزینهترین بحرانهای انسانی منطقه تبدیل شد.
صدها هزار نفر کشته و میلیونها نفر آواره شدند.
سوریه و بحران داخلی ایران
هزینههای مداخله منطقهای در شرایطی مطرح بود که اقتصاد ایران با مشکلات گسترده روبهرو بود.
در اعتراضات دیماه ۱۳۹۶، یکی از شعارهای مردم به سیاست حکومت در سوریه اعتراض داشت.
این شعار، پیوند میان نارضایتی اقتصادی و سیاست منطقهای را آشکار میکرد.
برای مردم معترض، مسئله تنها قیمت کالاها نبود. تخصیص منابع کشور به مداخلات خارجی نیز به موضوع اعتراض تبدیل شده بود.
عراق پس از مالکی
در عراق نیز تحولات مهمی رخ داد.
نوری مالکی در سال ۲۰۱۴ از نخستوزیری کنار رفت و حیدر عبادی جای او را گرفت.
این تغییر، بخشی از تحولات گسترده عراق در شرایط گسترش داعش و بحران سیاسی داخلی بود.
در همان دوره، گروههای مسلح شیعه و ساختار حشدالشعبی نقش بیشتری در تحولات امنیتی عراق پیدا کردند.
در سال ۲۰۱۶، قانونیشدن حشدالشعبی جایگاه رسمیتری به این نیروها داد.
این تحولات، نشاندهنده ادامه اهمیت عراق در سیاست منطقهای حکومت ایران بود.
نتیجه یک سیاست پرهزینه
مداخله در سوریه و گسترش نفوذ در عراق، بخشی از راهبرد منطقهای حکومت ولایت فقیه بود.
اما این سیاست با هزینههای انسانی، اقتصادی و سیاسی سنگینی همراه شد.
در داخل ایران، نارضایتی از وضعیت معیشتی و اعتراض به هزینههای سیاست منطقهای افزایش یافت.
این نارضایتی در سال ۱۳۹۶ به یکی از زمینههای اعتراضات سراسری تبدیل شد.
فصل هجدهم
دادخواهی؛ بازگشت پرونده قتلعام ۶۷
از سکوت تحمیلی تا مطالبه عدالت
سال ۱۳۹۵، جنبش دادخواهی قتلعام زندانیان سیاسی سال ۱۳۶۷ وارد مرحله تازهای شد.
در این سال، مریم رجوی کارزار دادخواهی را با تأکید بر ضرورت پاسخگویی آمران و عاملان اعدامهای گسترده زندانیان سیاسی مطرح کرد.
این کارزار، یکی از مهمترین موضوعات حقوق بشری مقاومت در سالهای بعد شد.
پروندهای که حکومت میخواست بسته بماند
در تابستان ۱۳۶۷، هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران اعدام شدند.
بخش بزرگی از قربانیان از اعضا و هواداران سازمان مجاهدین خلق بودند.
اعدامها در شرایطی انجام شد که بسیاری از زندانیان پیشتر محاکمه شده و دوران محکومیت خود را میگذراندند.
خانوادهها در موارد فراوان از محل دفن عزیزان خود آگاه نشدند.
گورهای جمعی، از جمله خاوران، به نمادهای این جنایت و تلاش خانوادهها برای حفظ یاد قربانیان تبدیل شدند.
در سالهای پس از قتلعام، حکومت از انتشار کامل اطلاعات درباره شمار قربانیان، تصمیمگیرندگان و محل دفن اعدامشدگان جلوگیری کرد.
اما خانوادهها و بازماندگان، مطالبه حقیقت و عدالت را ادامه دادند.
سال ۱۳۹۵؛ گسترش جنبش دادخواهی
در سال ۱۳۹۵، مریم رجوی با طرح گستردهتر دادخواهی، بر ضرورت شناسایی آمران و عاملان قتلعام، انتشار اسناد و پیگیری مسئولیت قضایی آنان تأکید کرد.
این حرکت، موضوع قتلعام ۶۷ را بار دیگر در مرکز فعالیتهای سیاسی و حقوق بشری مقاومت قرار داد.
در همین سال، انتشار فایل صوتی جلسه حسینعلی منتظری با اعضای هیئت مسئول اعدامها، توجه گستردهای برانگیخت.
در این فایل، منتظری بهشدت از اعدامها انتقاد میکرد و نسبت به پیامدهای تاریخی آن هشدار میداد.
انتشار این سند، اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا بخشی از گفتوگوی درون ساختار قدرت درباره قتلعام را در معرض افکار عمومی قرار داد.
از شهادت خانوادهها تا اسناد بینالمللی
جنبش دادخواهی بر چند محور اصلی استوار بود: ثبت نام و مشخصات قربانیان، جمعآوری شهادت خانوادهها و بازماندگان، شناسایی مسئولان و پیگیری موضوع در نهادهای بینالمللی.
در این مسیر، اسناد تاریخی و شهادتها به ابزارهای اصلی مقابله با پنهانکاری تبدیل شدند.
برای شناخت اهمیت این فعالیت، باید به ماهیت قتلعام ۶۷ توجه کرد.
این جنایت تنها به کشتن زندانیان محدود نبود. پنهانکردن محل دفن، محرومکردن خانوادهها از اطلاعات و جلوگیری از تحقیقات مستقل نیز بخشی از پیامدهای آن بود.
از این رو، دادخواهی با مطالبه حقیقت پیوند مستقیم داشت.
دادخواهی و جنگ سیاسی
جنبش دادخواهی، میدان تازهای در رویارویی مقاومت با حکومت ولایت فقیه گشود.
حکومت طی سالها کوشیده بود روایت رسمی خود از اعدامها را حفظ کند و مسئولیت تصمیمگیرندگان را از بررسی عمومی دور نگه دارد.
در مقابل، دادخواهی با انتشار اسناد و شهادتها، موضوع مسئولیت فردی و حکومتی را مطرح کرد.
این رویارویی، تنها درباره گذشته نبود.
شماری از مقامهای مرتبط با ساختار قضایی و امنیتی دهه ۱۳۶۰، در سالهای بعد همچنان در مناصب حکومتی حضور داشتند.
بنابراین، پیگیری قتلعام ۶۷ با بررسی ساختار قدرت در زمان حاضر نیز ارتباط پیدا میکرد.
از دادخواهی تا دادگاههای بعدی
در سالهای بعد، پرونده قتلعام ۶۷ در عرصه بینالمللی ابعاد تازهای یافت.
محاکمه حمید نوری در سوئد، یکی از مهمترین تحولات قضایی مرتبط با این پرونده بود.
اما زمینه اجتماعی و سیاسی این پیگیریها در سالهای پیش شکل گرفته بود؛ در فعالیت خانوادهها، بازماندگان، سازمانهای حقوق بشری و کارزار دادخواهی مقاومت.
در سال ۱۳۹۵، این مطالبه بار دیگر با قدرت در عرصه عمومی مطرح شد.
دادخواهی، جنگ برای حفظ حقیقت در برابر فراموشی و مصونیت از مجازات بود.
فصل نوزدهم
دی ۹۶؛ شکستن مرزهای اعتراض
از گرانی و بیکاری تا شعار علیه ولایت فقیه
در هفتم دی ۱۳۹۶، برابر با ۲۸ دسامبر ۲۰۱۷، اعتراضاتی در مشهد و چند شهر دیگر آغاز شد.
زمینه اولیه اعتراضات، مشکلات اقتصادی، گرانی، بیکاری و نارضایتی از شرایط زندگی بود.
اما اعتراضات بهسرعت گسترش یافتند و شعارهای سیاسی علیه ساختار حکومت در آنها مطرح شد.
در روزهای بعد، شهرهای بسیاری شاهد تجمعها و اعتراضات شدند.
این خیزش، یکی از مهمترین تحولات سیاسی پس از اعتراضات سال ۱۳۸۸ بود.
از مطالبه اقتصادی تا نفی حکومت
در آغاز، شعارهای معترضان بر مشکلات معیشتی متمرکز بود.
اما در فاصله کوتاهی، شعارهای ضدحکومتی نیز گسترش یافت.
اعتراض به خامنهای، روحانی و ساختار ولایت فقیه، نشان میداد که نارضایتی از سیاستهای اقتصادی فراتر رفته است.
یکی از شعارهای برجسته این دوره، پایانیافتن اعتبار دوگانه اصلاحطلب و اصولگرا را اعلام میکرد.
این شعار، از نظر سیاسی اهمیت داشت.
برای سالها، رقابت جناحهای درون حکومت بهعنوان یکی از محورهای اصلی سیاست رسمی معرفی شده بود.
اما در اعتراضات دیماه، بخشهایی از جامعه معترض، هر دو جناح را در چارچوب یک ساختار حکومتی میدیدند.
اعتراض به سیاست منطقهای
در میان شعارهای معترضان، اعتراض به هزینههای حضور حکومت در سوریه نیز دیده میشد.
این موضوع، پیوند میان سیاست خارجی و بحران معیشتی را نشان میداد.
در شرایطی که بسیاری از مردم با مشکلات اقتصادی روبهرو بودند، هزینههای مداخله منطقهای به یکی از موضوعات اعتراض تبدیل شده بود.
به این ترتیب، سیاستی که حکومت آن را بخشی از امنیت و نفوذ منطقهای خود معرفی میکرد، در داخل کشور با مخالفت آشکار روبهرو شد.
گسترش جغرافیای اعتراض
اعتراضات دیماه تنها به تهران یا چند شهر بزرگ محدود نماند.
شهرهای کوچک و متوسط نیز در این خیزش حضور داشتند.
این گسترش جغرافیایی، یکی از ویژگیهای مهم اعتراضات بود.
حضور شهرهای مختلف نشان میداد که نارضایتی اقتصادی و سیاسی در مناطق گستردهای از کشور وجود دارد.
در بسیاری از شهرها، نیروهای امنیتی و انتظامی برای مقابله با اعتراضات وارد عمل شدند.
بازداشتها و کشتهشدن شماری از معترضان، بخشی از پیامدهای این خیزش بود.
۱۹ دی؛ سخنان خامنهای
در ۱۹ دی ۱۳۹۶، خامنهای درباره اعتراضات سخن گفت.
او از نقش عوامل خارجی و سازمان مجاهدین خلق در طراحی و سازماندهی اعتراضات صحبت کرد و از یک «مثلث» نام برد.
در سخنان او، مجاهدین بهعنوان یکی از عوامل سازماندهی معرفی شدند.
این موضعگیری از نظر جنگ سیاسی اهمیت داشت.
خامنهای در برابر اعتراضاتی گسترده، بار دیگر نام سازمان مجاهدین خلق را بهعنوان یکی از نیروهای مخالف حکومت مطرح کرد.
در مقابل، مقاومت از قیام مردم حمایت کرد و بر گسترش فعالیتهای اعتراضی علیه حکومت تأکید داشت.
کانونهای شورشی؛ مرحله تازه سازماندهی
در این دوره، موضوع کانونهای شورشی در فعالیتهای مقاومت جایگاه برجستهتری پیدا کرد.
کانونهای شورشی در چارچوب راهبرد سازمان مجاهدین برای گسترش فعالیت سازمانیافته در داخل کشور مطرح شدند.
در مواد تاریخی مقاومت، از مراحل تثبیت، تکثیر و گسترش این کانونها سخن گفته شده است.
اهمیت این موضوع در پیوند میان اعتراضات اجتماعی و فعالیت سازمانیافته سیاسی بود.
قیام دیماه، شرایط تازهای برای بررسی نقش نیروهای سازمانیافته در تحولات داخلی ایجاد کرد.
در سالهای بعد، فعالیت کانونهای شورشی به یکی از محورهای اصلی تبلیغات و موضعگیریهای حکومت علیه مجاهدین تبدیل شد.
قیامی که در دیماه متوقف نماند
اعتراضات دیماه پس از مدتی فروکش کرد، اما نارضایتی اجتماعی پایان نیافت.
در سال ۱۳۹۷، اعتراضات کارگری، اعتصاب کامیونداران، اعتراضات بازار تهران و رویدادهای کازرون نشان دادند که بحران همچنان ادامه دارد.
هر یک از این حرکتها از زمینههای مشخص اقتصادی یا اجتماعی آغاز شدند، اما در مواردی به رویارویی سیاسی با حکومت گسترش یافتند.
در کازرون، اعتراض به تقسیمات کشوری به بحرانی گسترده تبدیل شد.
اعتصاب کامیونداران نیز از مطالبات صنفی آغاز شد و در شهرهای مختلف ادامه یافت.
این رویدادها نشان میدادند که جامعه ایران وارد دورهای از اعتراضات پیدرپی شده است.
نتیجه قیام دیماه
قیام دیماه ۱۳۹۶ یک تحول مهم در تاریخ سیاسی ایران بود.
اعتراضات از مشکلات اقتصادی آغاز شدند، اما به طرح شعارهایی علیه کلیت ساختار حکومت رسیدند.
گسترش اعتراضات در شهرهای مختلف، حضور اقشار گوناگون و نفی دوگانه جناحهای رسمی، از ویژگیهای برجسته این خیزش بود.
برای مقاومت ایران، این قیام زمینه تازهای برای فعالیت سیاسی و گسترش راهبرد کانونهای شورشی ایجاد کرد.
برای حکومت ولایت فقیه، قیام نشان داد که بحران اقتصادی میتواند بهسرعت به بحران سیاسی تبدیل شود.
این تجربه، مقدمه دورهای شد که در آبان ۱۳۹۸ با خیزشی گستردهتر و سرکوبی خونین ادامه یافت.
فصل بیستم
از عقبنشینی اتمی تا خیزش مردم
بیلان جنگ سیاسی در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶
در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶، حکومت ولایت فقیه و مقاومت ایران در چند میدان مهم با یکدیگر روبهرو شدند.
در عرصه بینالمللی، مذاکرات هستهای به توافق برجام انجامید.
در فرانسه، پرونده قضایی ۱۷ ژوئن با قرار منع تعقیب پایان یافت.
در آلمان، پرونده جاسوسی علیه مجاهدین به صدور حکم محکومیت انجامید.
در عراق، روند انتقال ساکنان لیبرتی تکمیل شد و مجاهدین از آن کشور خارج شدند.
در ایران، جنبش دادخواهی قتلعام ۶۷ گسترش یافت و در پایان سال ۱۳۹۶، اعتراضات سراسری مرحله تازهای از بحران سیاسی را آشکار کرد.
تغییر موازنه در میدان حقوقی
دو رویداد حقوقی این دوره اهمیت ویژهای داشتند.
نخست، پایان پرونده قضایی فرانسه در شهریور ۱۳۹۳.
دوم، صدور حکم دادگاه برلین در تیر ۱۳۹۵.
این دو پرونده، هر یک از زاویهای متفاوت به جنگ سیاسی علیه مقاومت مربوط بودند.
در فرانسه، پروندهای که با اتهامات سنگین علیه مقاومت آغاز شده بود، بدون محکومیت پایان یافت.
در آلمان، رسیدگی قضایی به فعالیت اطلاعاتی علیه مجاهدین به محکومیت متهمان انجامید.
این نتایج، موقعیت مقاومت را در مقابله با پروندهسازی و فعالیت اطلاعاتی تقویت کردند.
پایان حضور در عراق
در شهریور ۱۳۹۵، آخرین گروه ساکنان لیبرتی از عراق خارج شد.
این تحول، یکی از مهمترین نتایج عملی دوره مورد بررسی بود.
حضور مجاهدین در عراق که سالها با خطر حملات و فشارهای امنیتی همراه بود، پایان یافت.
با انتقال به آلبانی، شرایط تازهای برای فعالیت تشکیلاتی و سیاسی ایجاد شد.
اما جنگ سیاسی نیز وارد مرحله تازهای شد.
دادخواهی؛ گشودن یک پرونده تاریخی
در سال ۱۳۹۵، جنبش دادخواهی قتلعام ۶۷ به یکی از محورهای مهم فعالیت مقاومت تبدیل شد.
انتشار اسناد، شهادتها و پیگیری مسئولیت آمران و عاملان، موضوع قتلعام زندانیان سیاسی را بار دیگر در عرصه عمومی مطرح کرد.
این کارزار، پیوند میان تاریخ سرکوب دهه ۱۳۶۰ و ساختار قدرت در سالهای بعد را آشکارتر ساخت.
قیام ۹۶؛ ورود جامعه به مرحله تازه
در پایان این دوره، قیام دیماه ۱۳۹۶ نشان داد که بحران حکومت تنها در مناسبات خارجی یا اختلافات درونی قدرت خلاصه نمیشود.
نارضایتی اقتصادی و اجتماعی به اعتراضات گسترده سیاسی تبدیل شد.
شعارهای معترضان، ساختار ولایت فقیه و جناحهای رسمی حکومت را هدف قرار دادند.
این تحول، یکی از مهمترین زمینههای ورود به مرحله بعدی تاریخ جنگ سیاسی بود.
نتیجه نهایی بخش سوم
سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶، دوره تلاقی چند تحول بزرگ بودند: عقبنشینی هستهای، تغییر موقعیت بینالمللی مقاومت، پایان حضور در عراق، گسترش دادخواهی و آغاز موج تازه اعتراضات سراسری.
در این دوره، جنگ سیاسی علیه مجاهدین پایان نیافت؛ میدانهای آن تغییر کردند.
با انتقال به آلبانی، حکومت ولایت فقیه دیگر به همان امکانات فشار مستقیم در عراق دسترسی نداشت.
در مقابل، فعالیتهای اطلاعاتی، تبلیغاتی و دیپلماتیک در اروپا اهمیت بیشتری پیدا کردند.
همزمان، گسترش اعتراضات در ایران، مسئله نقش مقاومت سازمانیافته را بار دیگر در مرکز رویارویی سیاسی قرار داد.
در مرحله بعد، این دو روند به یکدیگر نزدیکتر شدند.
سال ۱۳۹۷ با خروج آمریکا از برجام، گسترش اعتراضات اجتماعی و کشف طرح بمبگذاری علیه گردهمایی مقاومت در ویلپنت فرانسه همراه شد.
سپس آبان ۱۳۹۸، یکی از خونینترین خیزشهای تاریخ معاصر ایران را رقم زد.
جنگ سیاسی وارد مرحلهای شده بود که در آن، عملیات اطلاعاتی در اروپا و اعتراضات سراسری در ایران، همزمان به دو میدان تعیینکننده رویارویی تبدیل شدند.
پایان بخش سوم: از جام زهر اتمی تا قیام دیماه
اسناد و مآخذ تاریخی بخش سوم
بانک جهانی، گزارشهای اقتصادی ایران، سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۴؛ زمینه رکود و فشار اقتصادی.
توافق موقت ژنو، نوامبر ۲۰۱۳؛ چارچوب لوزان، آوریل ۲۰۱۵؛ متن برنامه جامع اقدام مشترک، ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵.
تصمیم قضایی فرانسه، ۱۱ مه ۲۰۱۱؛ قرار منع تعقیب پرونده ۱۷ ژوئن، ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۴.
دادگاه برلین، ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۶؛ رسیدگی به پرونده فعالیت اطلاعاتی علیه سازمان مجاهدین خلق.
خبرگزاری فارس، ۱۴ آذر ۱۳۹۴؛ اظهارات علیاکبر ولایتی درباره سوریه.
سخنرانی مریم رجوی در گردهمایی پاریس، ۲۳ خرداد ۱۳۹۴؛ تحلیل مذاکرات هستهای.
اسناد و بیانیههای جنبش دادخواهی قتلعام ۱۳۶۷، سال ۱۳۹۵؛ فایل صوتی منتشرشده از جلسه حسینعلی منتظری با اعضای هیئت مسئول اعدامها.
سخنرانی علی خامنهای، ۱۹ دی ۱۳۹۶؛ موضعگیری درباره اعتراضات دیماه و سازمان مجاهدین خلق.
مجموعه اسناد تاریخی و پژوهشی جلد دوم درباره جنگ سیاسی در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶.
بخش چهارم
از قیام تا ترور در قلب اروپا
سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹؛ خیزشهای مردمی، فروپاشی برجام، عملیات ویلپنت و جنگ رسانهای علیه مقاومت
فصل بیستویکم
۱۳۹۷؛ سالی که آرام نگرفت
از کازرون تا هفتتپه؛ گسترش اعتراضات و بحران حکومت
قیام دیماه ۱۳۹۶ با پایان تجمعات خیابانی پایان نیافت. آن قیام نقطه آغاز مرحلهای تازه از اعتراضات اجتماعی و سیاسی در ایران بود؛ مرحلهای که در آن، نارضایتی از گرانی، بیکاری، فساد و تبعیض، در شهرها و میان اقشار مختلف به حرکتهای اعتراضی تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۷، ایران شاهد مجموعهای از اعتراضات بود که هر یک از مسئلهای مشخص آغاز شدند، اما در بستر بحران عمومی حکومت ولایت فقیه قرار گرفتند.
کازرون، اعتصاب کامیونداران، بازار تهران، کارگران هفتتپه و فولاد اهواز، نامهایی هستند که در تاریخ این سال جایگاه ویژهای پیدا کردند.
کازرون؛ از تقسیمات کشوری تا رویارویی سیاسی
در اردیبهشت ۱۳۹۷، اعتراضات مردم کازرون علیه طرح تغییر تقسیمات کشوری گسترش یافت.
اعتراض اولیه به جداشدن بخشهایی از شهرستان مربوط بود. مردم نسبت به پیامدهای این تصمیم و نحوه برخورد مقامهای حکومتی اعتراض داشتند.
با گسترش تجمعات و برخورد نیروهای امنیتی، اعتراضات به رویارویی گستردهتری تبدیل شد.
در جریان ناآرامیها، شماری از معترضان کشته و زخمی شدند و بازداشتهایی صورت گرفت.
اهمیت کازرون در آن بود که یک مطالبه محلی، در مدت کوتاهی به بحرانی سیاسی تبدیل شد.
مردم شهری که برای موضوعی مشخص به خیابان آمده بودند، در برابر نیروهای سرکوب قرار گرفتند. این رویارویی، نشاندهنده عمق بیاعتمادی میان جامعه و ساختار قدرت بود.
کازرون یکی از نشانههای استمرار فضای اعتراضی پس از دیماه ۱۳۹۶ شد.
اعتصاب کامیونداران؛ اعتراض در جادههای کشور
در بهار و تابستان ۱۳۹۷، رانندگان کامیون در شهرهای مختلف دست به اعتصاب زدند.
افزایش هزینه قطعات و لاستیک، پایینبودن کرایه حمل بار، مشکلات بیمه و دشواریهای معیشتی از مطالبات اصلی آنان بود.
گسترش اعتصاب به مناطق مختلف کشور، اهمیت اقتصادی این حرکت را افزایش داد.
حملونقل جادهای یکی از بخشهای اصلی جابهجایی کالا در ایران است. توقف فعالیت شمار زیادی از رانندگان میتوانست بر زنجیره تأمین و بازار اثر بگذارد.
در مقابل، مقامهای حکومتی با مجموعهای از وعدهها، اقدامات اداری و برخوردهای امنیتی واکنش نشان دادند.
اعتصاب کامیونداران نشان داد که اعتراضات سال ۱۳۹۷ تنها به تجمعات خیابانی محدود نبود. بخشهای مختلف جامعه با ابزارهای متناسب با موقعیت شغلی و اجتماعی خود وارد میدان شده بودند.
سوم تیر؛ بازار تهران به حرکت درآمد
در سوم تیر ۱۳۹۷، اعتراضات در بازار تهران و خیابانهای اطراف آن گسترش یافت.
افزایش قیمت ارز و بیثباتی اقتصادی، از عوامل اصلی اعتراض کسبه و بازاریان بود.
بازار تهران در تاریخ سیاسی ایران جایگاه ویژهای داشته است. در دورههای مختلف، رابطه بازار با حکومت و تأثیر آن بر تحولات اجتماعی اهمیت داشته است.
اعتراض بازاریان در سال ۱۳۹۷ نشان داد که بحران اقتصادی به بخشهایی رسیده بود که حکومت آنها را از پایگاههای سنتی خود میدانست.
اعتراضات بازار، در کنار اعتصابهای کارگری و حرکتهای خیابانی، تصویری از گسترش نارضایتی در بخشهای متفاوت جامعه ارائه میکرد.
هفتتپه و فولاد اهواز؛ صدای کارگران
در نیمه دوم سال ۱۳۹۷، اعتراضات کارگران نیشکر هفتتپه و گروه ملی فولاد اهواز توجه گستردهای برانگیخت.
پرداختنشدن حقوق، مشکلات مدیریت، خصوصیسازی و وضعیت نامناسب تولید، از موضوعات اصلی اعتراضات بودند.
کارگران هفتتپه با تجمعات و راهپیماییهای پیدرپی، مطالبات خود را مطرح کردند.
در اهواز نیز کارگران فولاد با برگزاری تجمعات گسترده، نسبت به وضعیت معیشتی و شغلی اعتراض کردند.
برخوردهای امنیتی و بازداشت فعالان کارگری، این اعتراضات را به موضوعی حقوق بشری و سیاسی تبدیل کرد.
در این مرحله، یک ویژگی مشترک در حرکتهای اعتراضی آشکار بود: مطالبات صنفی و اقتصادی در برخورد با ساختار قدرت، به مسئله آزادی اعتراض و حق سازماندهی پیوند میخوردند.
جنگ سیاسی در برابر جامعه معترض
حکومت ولایت فقیه با مجموعهای از بحرانهای همزمان روبهرو شده بود.
در یک سو، اعتراضات اقتصادی و اجتماعی گسترش مییافتند. در سوی دیگر، مناسبات خارجی وارد دوره تازهای از تنش شده بود.
مقاومت ایران از اعتراضات حمایت میکرد و در چارچوب راهبرد خود بر گسترش فعالیت کانونهای شورشی تأکید داشت.
در مقابل، رسانهها و مقامهای حکومتی، مجاهدین را یکی از عوامل تحریک و سازماندهی اعتراضات معرفی میکردند.
این موضعگیریها نشان میداد که حکومت، مسئله اعتراضات داخلی را از رویارویی با مقاومت سازمانیافته جدا نمیدید.
در سال ۱۳۹۷، این رویارویی از خیابانهای ایران فراتر رفت و در اروپا نیز به مرحله خطرناک تازهای رسید.
فصل بیستودوم
هشتم مه؛ فروپاشی توافق هستهای
خروج آمریکا از برجام و بازگشت فشار اقتصادی
در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷، برابر با ۸ مه ۲۰۱۸، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، خروج ایالات متحده از برجام را اعلام کرد.
این تصمیم، یکی از مهمترین تحولات سیاست خارجی مرتبط با ایران در آن سال بود.
برجام که در تیر ۱۳۹۴ نهایی شده بود، قرار بود با محدودکردن برنامه هستهای حکومت، زمینه کاهش تحریمهای مرتبط را فراهم کند.
اما خروج آمریکا، مسیر توافق را تغییر داد.
از توافق وین تا بازگشت تحریمها
پس از اعلام خروج، دولت آمریکا روند بازگرداندن تحریمهای هستهای را آغاز کرد.
تحریمهای مهم در مرداد و آبان ۱۳۹۷ دوباره اعمال شدند.
بانکها، شرکتهای بینالمللی و خریداران نفت ایران با محدودیتهای تازهای روبهرو شدند.
کاهش درآمدهای ارزی و دشوارترشدن مناسبات مالی، فشار بر اقتصاد ایران را افزایش داد.
در داخل کشور، سقوط ارزش ریال و افزایش قیمت کالاها به مشکلات معیشتی مردم دامن زد.
حکومت که پیشتر توافق هستهای را یکی از راههای کاهش بحران اقتصادی معرفی کرده بود، اکنون با شرایط تازهای روبهرو شده بود.
اختلاف اروپا و آمریکا
خروج آمریکا از برجام با مخالفت کشورهای اروپایی طرف توافق همراه شد.
فرانسه، آلمان و بریتانیا بر حفظ توافق تأکید کردند و برای ادامه برخی مناسبات اقتصادی با ایران تلاش کردند.
اما تحریمهای آمریکا و نگرانی شرکتهای بینالمللی از پیامدهای نقض آنها، دامنه این تلاشها را محدود کرد.
در نتیجه، حکومت ایران نتوانست تمام منافع اقتصادی مورد انتظار خود را از ادامه توافق با اروپا به دست آورد.
این وضعیت، اختلافات داخلی حکومت را نیز تشدید کرد.
بازگشت بحران به داخل
برای خامنهای، مسئله برجام تنها به روابط خارجی محدود نبود.
افزایش فشار اقتصادی میتوانست نارضایتی اجتماعی را گسترش دهد.
در سال ۱۳۹۷، اعتراضات کارگری، اعتصاب کامیونداران، تجمعات بازاریان و حرکتهای اعتراضی در شهرهای مختلف ادامه داشت.
بازگشت تحریمها در کنار مشکلات ساختاری اقتصاد، زمینه بحران را سنگینتر کرد.
در چنین شرایطی، حکومت از یک سو برای حفظ منابع مالی و کنترل بازار تلاش میکرد و از سوی دیگر، بر برخورد امنیتی با اعتراضات تأکید داشت.
سپاه در مرکز فشار خارجی
در فروردین ۱۳۹۸، دولت آمریکا سپاه پاسداران را در فهرست سازمانهای تروریستی خارجی قرار داد.
این تصمیم، مرحله تازهای از فشار بر یکی از مهمترین نهادهای نظامی و امنیتی حکومت بود.
سپاه در ساختار ولایت فقیه تنها یک نیروی نظامی نیست. این نهاد در اقتصاد، سیاست داخلی، فعالیتهای امنیتی و سیاست منطقهای نقش گستردهای دارد.
از همین رو، تحریم و محدودیت علیه سپاه میتوانست پیامدهایی فراتر از عرصه نظامی داشته باشد.
نتیجه یک عقبنشینی ناتمام
برجام در سال ۱۳۹۴ با پذیرش محدودیتهای مهم هستهای شکل گرفت.
اما خروج آمریکا در سال ۱۳۹۷، یکی از پایههای اصلی توافق را متزلزل کرد.
حکومت ولایت فقیه بار دیگر با فشار اقتصادی گسترده روبهرو شد.
در همین دوره، بحرانهای داخلی نیز ادامه یافتند.
این مجموعه تحولات، زمینه ورود ایران به یکی از پرتنشترین دورههای پس از سال ۱۳۹۲ را فراهم کرد.
فصل بیستوسوم
ویلپنت؛ بمب در برابر گردهمایی
عملیات تروریستی خنثیشده و پرونده اسدالله اسدی
در ۹ تیر ۱۳۹۷، برابر با ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸، گردهمایی سالانه شورای ملی مقاومت ایران در ویلپنت، در نزدیکی پاریس، برگزار شد.
در همان روز، خبر کشف و خنثیشدن طرح بمبگذاری علیه این گردهمایی، یکی از مهمترین پروندههای تروریستی مرتبط با حکومت ایران در اروپا را گشود.
این پرونده در سالهای بعد به محاکمه و محکومیت اسدالله اسدی، دیپلمات حکومت ایران در اتریش، انجامید.
هدف عملیات
گردهمایی ویلپنت با حضور هواداران مقاومت و شخصیتهای سیاسی از کشورهای مختلف برگزار میشد.
مریم رجوی، رئیسجمهور برگزیده شورای ملی مقاومت، از سخنرانان اصلی این مراسم بود.
بر اساس پرونده قضایی بلژیک، هدف طرح بمبگذاری، حمله به این گردهمایی بود.
اجرای چنین عملیاتی در یک اجتماع بزرگ میتوانست به کشته و زخمیشدن شمار زیادی از شرکتکنندگان منجر شود.
از این رو، موضوع تنها تهدید یک شخصیت یا یک سازمان نبود؛ امنیت هزاران نفر در معرض خطر قرار داشت.
کشف طرح و بازداشت متهمان
در جریان عملیات امنیتی مشترک کشورهای اروپایی، یک زوج ایرانیتبار در بلژیک بازداشت شدند.
مقامهای امنیتی اعلام کردند که مواد منفجره و تجهیزات مربوط به عملیات کشف شده است.
در آلمان نیز اسدالله اسدی، دیپلمات مستقر در سفارت حکومت ایران در وین، بازداشت شد.
تحقیقات بعدی، ارتباط میان متهمان و نقش اسدی در سازماندهی عملیات را بررسی کرد.
این پرونده به یکی از مهمترین نمونههای رسیدگی قضایی به فعالیت تروریستی مرتبط با یک دیپلمات حکومت ایران در اروپا تبدیل شد.
دیپلماسی در پوشش عملیات تروریستی
اهمیت پرونده اسدی در جایگاه رسمی او بود.
اسدی در زمان رویداد، بهعنوان دیپلمات در اتریش فعالیت میکرد.
رسیدگی قضایی نشان داد که موقعیت دیپلماتیک میتواند در کنار فعالیتهای مخفیانه مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
در این پرونده، دادگاه بلژیک نقش اسدی را در طرح بمبگذاری احراز کرد.
این موضوع، مسئله استفاده از پوشش دیپلماتیک برای فعالیت تروریستی را در مناسبات اروپا و حکومت ایران برجسته ساخت.
محاکمه در بلژیک
در ۴ فوریه ۲۰۲۱، دادگاه کیفری آنتورپ در بلژیک اسدالله اسدی را به ۲۰ سال زندان محکوم کرد.
سه متهم دیگر نیز در همین پرونده محکوم شدند.
این حکم، نتیجه رسیدگی قضایی به طرحی بود که پیش از اجرا خنثی شده بود.
برای مقاومت ایران، پرونده ویلپنت یکی از مهمترین اسناد مربوط به تهدید تروریستی علیه فعالیتهای سیاسی آن در اروپا شد.
از خنثیسازی تا افشاگری
در این پرونده، چند مرحله اهمیت داشت.
نخست، کشف عملیات پیش از وقوع انفجار.
دوم، بازداشت افراد مرتبط و جمعآوری شواهد.
سوم، پیگیری قضایی و صدور حکم محکومیت.
چهارم، طرح پیامدهای سیاسی پرونده در مناسبات کشورهای اروپایی با حکومت ایران.
این مراحل نشان دادند که مقابله با عملیات تروریستی میتواند از اقدامات اطلاعاتی و پلیسی آغاز شود و به نتایج قضایی و سیاسی گسترده برسد.
ویلپنت و ماهیت جنگ سیاسی
پرونده ویلپنت، نقطهای بود که جنگ سیاسی با تهدید مستقیم جان شرکتکنندگان یک گردهمایی پیوند خورد.
در اینجا، هدف تنها تخریب اعتبار یا محدودکردن فعالیت سیاسی نبود.
طرحی برای انفجار در محل برگزاری یک گردهمایی سیاسی وجود داشت.
خنثیشدن این طرح، از وقوع یک فاجعه جلوگیری کرد.
محکومیت عاملان نیز یکی از مهمترین نتایج قضایی این مرحله از رویارویی بود.
در تاریخ جنگ سیاسی علیه مقاومت، ویلپنت جایگاهی مستقل دارد: عملیاتی که پیش از اجرا متوقف شد و پرونده آن به صدور احکام قضایی انجامید.
فصل بیستوچهارم
جنگ رسانهای؛ تخریب در پوشش خبر
از تولید فیلم و کتاب تا عملیات تبلیغاتی علیه اشرف۳
در سالهای پس از انتقال مجاهدین به آلبانی، فعالیتهای تبلیغاتی علیه سازمان شکل تازهای پیدا کرد.
پایان حضور در عراق، میدان مقابله را تغییر داده بود.
حکومت ولایت فقیه دیگر به همان امکانات فشار مستقیم بر محل استقرار مجاهدین در عراق دسترسی نداشت.
در مقابل، فعالیتهای رسانهای، اطلاعاتی و دیپلماتیک علیه حضور آنان در اروپا و آلبانی اهمیت بیشتری یافت.
از رسانه حکومتی تا تولید فرهنگی
در ایران، مجموعهای از رسانهها، مؤسسات و نهادهای مرتبط با حکومت، تولید مطالب علیه مجاهدین را ادامه دادند.
این فعالیتها شامل انتشار کتاب، ساخت فیلم سینمایی، تولید مجموعههای تلویزیونی، برنامههای مستند، برگزاری نمایشگاه و انتشار مطالب در رسانههای اینترنتی بود.
در اسناد مقاومت، به گستردگی این تولیدات و نقش نهادهای حکومتی در سازماندهی آنها اشاره شده است.
هدف اعلامشده بسیاری از این آثار، ارائه روایت حکومت از تاریخ سازمان مجاهدین و مقابله با نفوذ سیاسی و اجتماعی آن بود.
از منظر جنگ سیاسی، اهمیت این تولیدات در استمرار و هماهنگی آنها قرار داشت.
تبلیغات علیه یک سازمان، هنگامی که در رسانههای متعدد و قالبهای گوناگون تکرار شود، میتواند به بخشی از سیاست بلندمدت حکومت تبدیل شود.
۳ مرداد ۱۳۹۷؛ سخنان هابیلیان
در ۳ مرداد ۱۳۹۷، مجموعه هابیلیان در مطلبی بر ضرورت همکاری نهادهای مختلف حکومت برای مقابله فرهنگی با مجاهدین تأکید کرد.
در این متن، از همکاری دولت، سپاه و مؤسسات مطالعاتی و پژوهشی سخن گفته شد.
همچنین از ضرورت ایجاد نوعی مقابله فرهنگی با سازمان مجاهدین یاد شد.
اهمیت این موضعگیری در آن بود که فعالیت تبلیغاتی علیه مجاهدین را بهعنوان کاری مشترک میان نهادهای مختلف حکومتی مطرح میکرد.
این موضوع، یکی از ویژگیهای جنگ سیاسی سازمانیافته را نشان میدهد: استفاده همزمان از امکانات رسانهای، پژوهشی، فرهنگی و امنیتی.
۴ دی ۱۳۹۷؛ واکنش به دادخواهی
روزنامه جوان، وابسته به سپاه پاسداران، در ۴ دی ۱۳۹۷ مطالبی از یکی از مستندسازان درباره علت پرداختن به موضوع مجاهدین منتشر کرد.
در این اظهارات، به طرح مسئله اعدامهای سال ۱۳۶۷ در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۹۶ اشاره شده بود.
این سخنان، پیوند میان جنبش دادخواهی و افزایش فعالیت تبلیغاتی علیه مجاهدین را آشکار میکرد.
قتلعام ۶۷ که حکومت طی سالها برای محدودکردن بحث عمومی درباره آن تلاش کرده بود، بار دیگر به موضوعی در عرصه سیاسی تبدیل شده بود.
در مقابل، تولیدات رسانهای برای دفاع از روایت حکومت و مقابله با روایت مقاومت گسترش یافت.
شبکههای رسانهای و مسئله منشأ خبر
در مواد تاریخی مقاومت، به فعالیت شبکههایی با عنوان «خبرنگاران دوست» اشاره شده است.
کمیسیون امنیت و ضدتروریسم شورای ملی مقاومت در اطلاعیههایی، برخی گزارشهای منتشرشده علیه مجاهدین در رسانههای غربی را بخشی از عملیات هماهنگ وزارت اطلاعات معرفی کرد.
در این اطلاعیهها، موضوع ارتباطات، منابع مالی و نحوه تهیه گزارشها مطرح شده است.
یکی از محورهای این افشاگریها، گزارشهایی بود که درباره محل استقرار مجاهدین در آلبانی تهیه میشد.
مقاومت اعلام کرد که برخی افراد با مراجعه به اطراف اشرف۳ و تصویربرداری، گزارشهایی در جهت تخریب سازمان منتشر کردهاند.
در این میدان، نبرد بر سر منشأ اطلاعات و اعتبار روایتها اهمیت پیدا کرد.
اشرف۳؛ هدف تازه تبلیغات
با استقرار مجاهدین در آلبانی، اشرف۳ به یکی از مراکز اصلی فعالیت سازمان تبدیل شد.
این مرکز، علاوه بر محل زندگی اعضا، در سالهای بعد میزبان برنامهها و گردهماییهای سیاسی شد.
همین جایگاه، اشرف۳ را به موضوع گزارشها و فعالیتهای تبلیغاتی گوناگون تبدیل کرد.
در جنگ سیاسی، محل استقرار یک سازمان میتواند به نمادی از استمرار فعالیت آن تبدیل شود.
از همین رو، تخریب اعتبار آن محل و مناسبات درونی آن نیز میتواند بخشی از عملیات علیه سازمان باشد.
نتیجه نبرد رسانهای
جنگ رسانهای علیه مجاهدین در این دوره، در قالبهای گوناگون ادامه یافت.
در مقابل، مقاومت با انتشار پاسخها، اسناد، اطلاعیهها و پیگیریهای حقوقی تلاش کرد با گزارشهای مورد اعتراض خود مقابله کند.
این رویارویی، یکی از میدانهای مهم جنگ سیاسی پس از مهاجرت بزرگ بود.
در این مرحله، نبرد بر سر یک قرارگاه نظامی در عراق جای خود را به نبرد بر سر اعتبار سیاسی، فعالیت تشکیلاتی و موقعیت بینالمللی در اروپا داده بود.
فصل بیستوپنجم
آبان خونین؛ قیامی در سراسر ایران
از افزایش قیمت بنزین تا سرکوب گسترده مردم
بامداد جمعه ۲۴ آبان ۱۳۹۸، افزایش ناگهانی قیمت بنزین اعلام شد.
این تصمیم، در شرایطی اتخاذ شد که جامعه ایران با تورم، بیکاری، کاهش قدرت خرید و نارضایتی گسترده روبهرو بود.
اعتراضات بهسرعت آغاز شدند و در شهرهای مختلف گسترش یافتند.
اما آنچه در آبان ۱۳۹۸ رخ داد، تنها اعتراض به قیمت بنزین نبود.
در مدت کوتاهی، شعارهای معترضان ساختار حکومت و شخص خامنهای را هدف قرار دادند.
از بنزین تا اعتراض سیاسی
افزایش قیمت بنزین، فشار تازهای بر زندگی مردم وارد میکرد.
هزینه حملونقل و تأثیر احتمالی افزایش قیمت سوخت بر کالاها و خدمات، نگرانیهای گستردهای ایجاد کرده بود.
در همان روز نخست، اعتراضات در شهرهای مختلف آغاز شد.
در روزهای بعد، تجمعات و درگیریها گسترش یافتند.
در گزارشهای مقاومت، از گسترش اعتراضات به بیش از ۱۹۰ شهر سخن گفته شد.
گستردگی جغرافیایی اعتراضات، یکی از ویژگیهای اصلی قیام آبان بود.
در شهرهای کوچک و بزرگ، معترضان با نیروهای انتظامی و امنیتی روبهرو شدند.
پاسخ حکومت؛ سرکوب و قطع اینترنت
حکومت ولایت فقیه برای مقابله با اعتراضات از نیروهای انتظامی، امنیتی و سپاه پاسداران استفاده کرد.
در جریان سرکوب، نیروهای حکومتی در مناطق مختلف از سلاح گرم استفاده کردند.
همزمان، دسترسی به اینترنت در بخش بزرگی از کشور قطع شد.
قطع اینترنت، ارتباط مردم با یکدیگر و امکان انتشار فوری تصاویر و گزارشهای اعتراضات را بهشدت محدود کرد.
این اقدام، یکی از مهمترین ابزارهای حکومت برای کنترل جریان اطلاعات در جریان قیام بود.
در جنگ سیاسی، کنترل اطلاعات میتواند در کنار سرکوب فیزیکی قرار گیرد.
هنگامی که ارتباطات قطع میشود، ثبت و انتشار فوری وقایع دشوارتر میشود و خانوادهها برای اطلاع از سرنوشت عزیزان خود با مشکلات بیشتری روبهرو میشوند.
شمار قربانیان
شورای ملی مقاومت ایران شمار کشتهشدگان قیام آبان را بیش از ۱۵۰۰ نفر اعلام کرد.
خبرگزاری رویترز نیز در گزارشی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۹، به نقل از منابعی در داخل حکومت ایران، شمار کشتهشدگان را حدود ۱۵۰۰ نفر گزارش کرد.
در میان قربانیان، نوجوانان و جوانان نیز حضور داشتند.
هزاران نفر در جریان اعتراضات بازداشت شدند.
تصاویر و گزارشهای منتشرشده از شهرهای مختلف، ابعاد گسترده خشونت علیه معترضان را نشان میداد.
آبان ۱۳۹۸ به یکی از خونینترین دورههای سرکوب اعتراضات در تاریخ معاصر ایران تبدیل شد.
۲۶ آبان؛ حمایت خامنهای از تصمیم افزایش قیمت
در ۲۶ آبان، خامنهای از تصمیم سران قوا درباره افزایش قیمت بنزین حمایت کرد.
این موضعگیری در شرایطی صورت گرفت که اعتراضات گسترده شده و برخوردهای خشونتآمیز آغاز شده بود.
حمایت خامنهای از تصمیم افزایش قیمت، نشان داد که موضوع به سطح عالی تصمیمگیری حکومت مربوط بود.
در همان حال، مقامهای حکومتی معترضان را با عنوانهای امنیتی معرفی میکردند.
این شیوه برخورد، زمینه توجیه اقدامات سرکوبگرانه را فراهم میکرد.
جنگ بر سر آمار و حقیقت
پس از فروکشکردن اعتراضات، نبرد بر سر شمار کشتهشدگان، بازداشتشدگان و مسئولیت نیروهای امنیتی ادامه یافت.
حکومت برای مدتی آمار رسمی و جامع قربانیان را منتشر نکرد.
در مقابل، خانوادهها، فعالان حقوق بشر، رسانهها و سازمانهای سیاسی برای ثبت نام و مشخصات قربانیان تلاش کردند.
در این مرحله، مسئله آبان از خیابانها به عرصه حقوق بشر و پاسخگویی منتقل شد.
ثبت نام کشتهشدگان، جمعآوری تصاویر، شناسایی محل وقوع تیراندازیها و انتشار شهادتها، بخشی از تلاش برای جلوگیری از پنهانشدن حقیقت بود.
هزینه قطع اینترنت
قطع اینترنت علاوه بر محدودکردن جریان اطلاعات، خسارات اقتصادی گستردهای ایجاد کرد.
مؤسسه نتبلاکس در برآوردهای خود از خسارت سنگین اقتصادی ناشی از محدودیت اینترنت سخن گفت.
کسبوکارهای اینترنتی، فعالیتهای مالی و ارتباطات تجاری در جریان قطعی گسترده آسیب دیدند.
این اقدام نشان داد که حکومت برای کنترل اعتراضات، حاضر به تحمیل هزینههای اقتصادی گسترده نیز بود.
نتیجه قیام آبان
قیام آبان ۱۳۹۸ با سرکوب خونین روبهرو شد.
اما پیامدهای آن در جامعه باقی ماند.
خانوادههای کشتهشدگان، مسئله دادخواهی را ادامه دادند و نام قربانیان به بخشی از حافظه سیاسی جامعه تبدیل شد.
برای حکومت ولایت فقیه، آبان نشان داد که نارضایتی اجتماعی میتواند در زمانی کوتاه به اعتراضاتی سراسری تبدیل شود.
برای مقاومت ایران، قیام آبان مرحله تازهای از رویارویی مردم با ساختار حکومت بود.
این خیزش، در کنار قیام دیماه ۱۳۹۶، یکی از مهمترین تحولات سیاسی سالهای پایانی دهه ۱۳۹۰ به شمار میرود.
فصل بیستوششم
اعترافات از درون حکومت
مجاهدین در سخنان خامنهای، شمخانی و فرماندهان سپاه
پس از قیام آبان ۱۳۹۸، مقامهای مختلف حکومت ولایت فقیه درباره نقش سازمان مجاهدین خلق در اعتراضات سخن گفتند.
این اظهارات از نظر شناخت جنگ سیاسی اهمیت دارند.
حکومت از یک سو اعتراضات را با اقدامات امنیتی سرکوب میکرد و از سوی دیگر، برای توضیح منشأ و سازماندهی آنها، نام مجاهدین و سایر مخالفان را مطرح میکرد.
بررسی این موضعگیریها، تصویری از محاسبات امنیتی حکومت در برابر اعتراضات به دست میدهد.
شمخانی؛ شناسایی شبکهها
علی شمخانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، در اظهارات خود درباره اعتراضات آبان، از ارتباط شماری از افراد بازداشتشده با مجاهدین سخن گفت.
او همچنین به شناسایی شبکههایی اشاره کرد که به گفته وی، با خطمشی مجاهدین فعالیت میکردند.
در مواد تاریخی مقاومت، از قول شمخانی به بازداشت ۳۴ نفر منتسب به مجاهدین اشاره شده است.
اهمیت این اظهارات در آن بود که عالیترین نهاد امنیت ملی حکومت، مسئله سازمانیافتگی اعتراضات را به موضوعی اصلی تبدیل کرده بود.
فدوی؛ چهلوهشت ساعت رویارویی
علی فدوی، جانشین فرمانده سپاه پاسداران، در سخنانی درباره اعتراضات آبان، از گستردگی درگیریها در استانها و شهرهای مختلف صحبت کرد.
او شدت رویارویی را با شرایط جنگی مقایسه کرد و از درگیری گسترده نیروهای حکومتی در روزهای نخست سخن گفت.
این اظهارات، ابعاد بحرانی را که حکومت با آن روبهرو شده بود، نشان میداد.
در برابر اعتراضاتی که از افزایش قیمت بنزین آغاز شده بود، فرماندهان سپاه از تعابیری استفاده میکردند که معمولاً برای توصیف رویارویی نظامی به کار میرود.
حسامالدین آشنا؛ بازگشت نام فروغ جاویدان
حسامالدین آشنا، مشاور حسن روحانی و از مقامهای پیشین وزارت اطلاعات، در واکنش به اعتراضات آبان، از تعبیر «فروغ جاویدان ۲» استفاده کرد.
او در مقابل، از «مرصاد ۲» سخن گفت.
این تعبیرها، به عملیات فروغ جاویدان در سال ۱۳۶۷ و عملیات متقابل نیروهای حکومت اشاره داشتند.
استفاده از این نامها در سال ۱۳۹۸، نشان میداد که بخشی از مقامهای امنیتی حکومت، اعتراضات داخلی را در چارچوب رویارویی تاریخی خود با مجاهدین تفسیر میکردند.
امام جمعه رشت؛ بازگشت به دهه ۶۰
در ۲۸ آبان ۱۳۹۸، رسول فلاحتی، امام جمعه رشت، در سخنانی علیه معترضان، آنان را به خانوادهها و نسلهای مرتبط با مجاهدین نسبت داد.
این موضعگیری، از نظر تاریخی اهمیت داشت.
حکومت در مواجهه با اعتراضات نسل تازه، بار دیگر به ادبیات سرکوب دهه ۱۳۶۰ بازگشته بود.
در این ادبیات، گذشته سیاسی خانوادهها و ارتباط احتمالی آنان با مخالفان حکومت، به ابزاری برای حمله به معترضان تبدیل میشد.
فرمانده سپاه قم؛ مسئله نفوذ و سازماندهی
محمدتقی شاهچراغی، از فرماندهان سپاه، نیز درباره نقش مجاهدین در اعتراضات آبان سخن گفت.
او در اظهارات خود، نقش سازمان را در برخی شهرها برجسته کرد.
در رسانههای حکومتی نیز مطالبی درباره شبکههای سازماندهی و ارتباط آنها با مجاهدین منتشر شد.
این مجموعه اظهارات نشان میداد که حکومت، در بررسی اعتراضات آبان، مسئله فعالیت سازمانیافته مخالفان را یکی از محورهای اصلی ارزیابی امنیتی خود قرار داده بود.
چرا این اظهارات اهمیت دارند؟
در مطالعه جنگ سیاسی، اظهارات مقامهای حکومت تنها بهعنوان تبلیغات روزمره بررسی نمیشوند.
این سخنان میتوانند اطلاعاتی درباره نگرانیها، اولویتها و شیوه تحلیل دستگاه امنیتی ارائه کنند.
در سالهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸، مقامهای حکومت بارها نام مجاهدین را در ارتباط با اعتراضات مطرح کردند.
در مقابل، مقاومت از قیامهای مردمی حمایت کرد و فعالیت کانونهای شورشی را بخشی از راهبرد خود برای مقابله با حکومت معرفی کرد.
این دو روند، یکی از مهمترین محورهای جنگ سیاسی آن دوره بودند.
از سرکوب تا شیطانسازی
در کنار برخوردهای امنیتی، رسانههای حکومتی نیز به انتشار مطالب علیه مجاهدین ادامه دادند.
این مطالب، سازمان را به خشونت، هدایت اعتراضات و ایجاد ناآرامی متهم میکردند.
در چنین شرایطی، شیطانسازی میتوانست در خدمت توجیه سرکوب قرار گیرد.
اعتراضات مردم بهعنوان نتیجه فعالیت دشمنان معرفی میشد و مطالبات اجتماعی در سایه ادبیات امنیتی قرار میگرفت.
این روش، یکی از شناختهشدهترین ابزارهای حکومتهای اقتدارگرا در مواجهه با اعتراضات گسترده است.
نتیجه یک رویارویی
اظهارات خامنهای، شمخانی، فرماندهان سپاه و رسانههای حکومتی نشان میداد که سازمان مجاهدین خلق در محاسبات امنیتی حکومت جایگاه مهمی داشت.
در همان حال، قیامهای دیماه و آبان نشان داده بودند که بحران اجتماعی و سیاسی ایران گستردهتر از رقابتهای درون حکومت است.
در این دوره، جنگ سیاسی علیه مقاومت با سرکوب اعتراضات مردمی پیوند بیشتری پیدا کرد.
فصل بیستوهفتم
دی ۹۸؛ بحران در قلب قدرت
کشتهشدن قاسم سلیمانی، سقوط هواپیمای اوکراینی و اعتراضات تازه
در دیماه ۱۳۹۸، حکومت ولایت فقیه با مجموعهای از رویدادهای کمسابقه روبهرو شد.
کشتهشدن قاسم سلیمانی، حمله موشکی ایران به پایگاههای آمریکا در عراق و سرنگونی هواپیمای مسافربری اوکراینی، در فاصله چند روز رخ دادند.
این تحولات، بحران تازهای در سیاست داخلی و خارجی حکومت ایجاد کردند.
سوم ژانویه؛ کشتهشدن فرمانده نیروی قدس
در ۱۳ دی ۱۳۹۸، برابر با سوم ژانویه ۲۰۲۰، قاسم سلیمانی در حمله پهپادی آمریکا در نزدیکی فرودگاه بغداد کشته شد.
سلیمانی از سال ۱۳۷۶ فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران بود و در سیاست منطقهای حکومت نقش محوری داشت.
او در عراق، سوریه و مناسبات حکومت با گروههای مسلح متحد آن، یکی از مهمترین چهرههای تصمیمگیری و عملیات به شمار میرفت.
کشتهشدن او، ضربهای مهم به ساختار فرماندهی و شبکه روابط منطقهای نیروی قدس وارد کرد.
پاسخ موشکی حکومت
در ۱۸ دی ۱۳۹۸، حکومت ایران پایگاه عینالاسد و محل استقرار نیروهای آمریکایی در عراق را هدف حمله موشکی قرار داد.
این حمله، تنش میان تهران و واشنگتن را به مرحله خطرناک تازهای رساند.
در همان ساعات، آسمان ایران همچنان برای پروازهای غیرنظامی باز بود.
این وضعیت، زمینه یکی از تلخترین رویدادهای آن دوره را فراهم کرد.
پرواز ۷۵۲؛ کشتهشدن ۱۷۶ انسان
در بامداد ۱۸ دی ۱۳۹۸، هواپیمای مسافربری پرواز ۷۵۲ شرکت هواپیمایی بینالمللی اوکراین، اندکی پس از برخاستن از فرودگاه امام خمینی تهران، هدف موشکهای پدافند سپاه قرار گرفت.
تمام ۱۷۶ سرنشین و خدمه هواپیما کشته شدند.
مقامهای حکومت در روزهای نخست، علت سقوط را نقص فنی معرفی کردند.
اما پس از انتشار شواهد و افزایش فشارهای بینالمللی، ستاد کل نیروهای مسلح در ۲۱ دی اعلام کرد که هواپیما بر اثر شلیک پدافند خودی سرنگون شده است.
این اعتراف، موج تازهای از خشم و اعتراض در ایران ایجاد کرد.
اعتراضات پس از اعتراف
در روزهای پس از اعلام مسئولیت سپاه، دانشجویان و شهروندان در تهران و شهرهای دیگر تجمع کردند.
معترضان علیه پنهانکاری حکومت و مسئولان سرنگونی هواپیما شعار دادند.
این اعتراضات در فاصله کوتاهی پس از سرکوب خونین آبان ۱۳۹۸ رخ داد.
جامعه هنوز با پیامدهای کشتار آبان روبهرو بود که رویداد دیگری، بحران اعتماد به حکومت را تشدید کرد.
جنگ بر سر حقیقت
در پرونده هواپیمای اوکراینی، مسئله اصلی تنها وقوع یک خطای مرگبار نظامی نبود.
پنهانکاری اولیه، انتشار توضیحات نادرست و تأخیر در پذیرش مسئولیت، به بخش مهمی از بحران تبدیل شد.
خانوادههای قربانیان و دولتهای مرتبط، خواهان روشنشدن تمام ابعاد حادثه و پاسخگویی مسئولان شدند.
در اینجا نیز نبرد بر سر حقیقت و مسئولیت، به موضوعی بینالمللی تبدیل شد.
پایان یک سال بحرانی
سال ۱۳۹۸ با اعتراضات گسترده، سرکوب خونین، تنش نظامی و بحران هواپیمای اوکراینی همراه بود.
در پایان این سال، حکومت با مجموعهای از مسائل حلنشده روبهرو بود.
اما بحران تازهای نیز در راه بود.
شیوع ویروس کرونا، از بهمن ۱۳۹۸ به یکی از بزرگترین مسائل اجتماعی و بهداشتی کشور تبدیل شد.
فصل بیستوهشتم
کرونا؛ بحران سلامت و بحران اعتماد
از اعلام دیرهنگام شیوع تا پیامدهای اجتماعی
در بهمن ۱۳۹۸، شیوع ویروس کرونا در ایران به موضوعی جدی تبدیل شد.
در ۳۰ بهمن ۱۳۹۸، مقامهای رسمی نخستین موارد تأییدشده و مرگ ناشی از بیماری کووید-۱۹ را در قم اعلام کردند.
در همان زمان، پرسشهای فراوانی درباره زمان ورود ویروس به کشور و نحوه اطلاعرسانی حکومت مطرح شد.
این بحران در شرایطی آغاز شد که جامعه ایران هنوز با پیامدهای اعتراضات آبان و سرنگونی هواپیمای اوکراینی روبهرو بود.
مسئله اطلاعرسانی
در روزهای نخست شیوع، ابهام درباره گستردگی بیماری و زمان آغاز انتقال ویروس، نگرانی عمومی ایجاد کرد.
شورای ملی مقاومت در گزارشها و افشاگریهای خود اعلام کرد که نشانههای ابتلا پیش از اعلام رسمی حکومت وجود داشته است.
در مواد تاریخی مقاومت، به اسنادی درباره بستریشدن موارد مشکوک در بیمارستانهای تهران پیش از ۳۰ بهمن اشاره شده است.
این افشاگریها، مسئله زمان آگاهی مقامهای مسئول و نحوه اطلاعرسانی را به موضوعی سیاسی و حقوق بشری تبدیل کرد.
انتخابات و تجمعات عمومی
اعلام رسمی موارد ابتلا در آستانه انتخابات مجلس در دوم اسفند ۱۳۹۸ صورت گرفت.
همچنین مراسم سالگرد ۲۲ بهمن در روزهای پیش از آن برگزار شده بود.
این همزمانی، پرسشهایی درباره اولویتهای حکومت در مدیریت بحران ایجاد کرد.
مقاومت ایران، مقامهای حکومتی را به پنهانکاری درباره گسترش بیماری و ترجیح ملاحظات سیاسی بر سلامت مردم متهم کرد.
بیمارستانها زیر فشار
با گسترش بیماری، بیمارستانها و مراکز درمانی در شهرهای مختلف با افزایش شمار بیماران روبهرو شدند.
کمبود تجهیزات حفاظتی، فشار بر کارکنان درمان و دشواریهای تأمین امکانات پزشکی، از مشکلات مهم ماههای نخست بود.
پزشکان، پرستاران و کارکنان درمانی در شرایط دشواری به فعالیت ادامه دادند.
در همان حال، اختلاف میان آمارهای رسمی و برآوردهای منتشرشده از سوی منابع دیگر، به یکی از موضوعات بحث عمومی تبدیل شد.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
محدودیتهای ناشی از شیوع کرونا، بر اشتغال، کسبوکارها و زندگی روزمره مردم اثر گذاشت.
گروههای کمدرآمد و کارگران روزمزد با مشکلات بیشتری روبهرو شدند.
بحران سلامت در کنار تورم و مشکلات اقتصادی، فشار بر جامعه را افزایش داد.
در این شرایط، مسئله اعتماد عمومی به تصمیمهای حکومت اهمیت بیشتری پیدا کرد.
کرونا و جنگ سیاسی
در دوره کرونا، مقاومت ایران با انتشار گزارشها و آمارهای مستقل، عملکرد حکومت در مدیریت بیماری را مورد انتقاد قرار داد.
حکومت نیز در برابر بخشی از این گزارشها واکنش نشان داد.
به این ترتیب، بحران سلامت به یکی دیگر از میدانهای منازعه سیاسی و اطلاعرسانی تبدیل شد.
در این میدان، مسئله اصلی جان انسانها و مسئولیت حکومت در حفاظت از سلامت عمومی بود.
نتیجه یک بحران
شیوع کرونا، مشکلات ساختاری نظام بهداشت، اقتصاد و مدیریت بحران در ایران را آشکارتر کرد.
همچنین، پس از رویدادهای آبان و دی ۱۳۹۸، مسئله اعتماد عمومی به اطلاعرسانی رسمی بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفت.
این بحران در سالهای بعد ادامه یافت و بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور اثر گذاشت.
فصل بیستونهم
از ویلپنت تا آبان؛ تغییر میدان جنگ
جمعبندی سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹
در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، جنگ سیاسی علیه مقاومت ایران و بحران داخلی حکومت ولایت فقیه وارد مرحله تازهای شدند.
در این دوره، چند رویداد بزرگ رخ داد.
اعتراضات اجتماعی سال ۱۳۹۷ ادامه یافتند.
آمریکا از برجام خارج شد و تحریمهای گسترده بازگشتند.
طرح بمبگذاری علیه گردهمایی مقاومت در ویلپنت کشف و خنثی شد.
قیام آبان ۱۳۹۸ با سرکوب خونین روبهرو شد.
قاسم سلیمانی کشته شد، هواپیمای اوکراینی هدف موشکهای سپاه قرار گرفت و بحران کرونا آغاز شد.
این رویدادها، هر یک در میدان خاص خود رخ دادند، اما در مجموع تصویری از دورهای پرتنش در تاریخ حکومت ولایت فقیه ارائه میکنند.
نخستین نتیجه؛ تغییر شکل تهدید علیه مقاومت
پس از مهاجرت بزرگ، محل اصلی استقرار مجاهدین از عراق به آلبانی منتقل شده بود.
در این دوره، فعالیتهای اطلاعاتی و تبلیغاتی علیه مقاومت در اروپا برجستهتر شدند.
پرونده ویلپنت نشان داد که تهدید تروریستی علیه فعالیتهای سیاسی مقاومت نیز همچنان وجود داشت.
خنثیشدن طرح بمبگذاری و محکومیت عاملان، یکی از مهمترین نتایج مقابله با این تهدید بود.
دومین نتیجه؛ گسترش بحران داخلی
اعتراضات سال ۱۳۹۷ و قیام آبان ۱۳۹۸ نشان دادند که نارضایتی اجتماعی در ایران ادامه دارد.
مشکلات اقتصادی، فساد، بیکاری و سرکوب سیاسی، زمینههای اصلی این نارضایتی بودند.
در آبان، اعتراضات بهسرعت به رویارویی گسترده با ساختار حکومت تبدیل شدند.
سرکوب خونین، یکی از مهمترین وقایع این دوره را رقم زد.
سومین نتیجه؛ پیوند اعتراضات با محاسبات امنیتی
مقامهای حکومت در واکنش به قیامهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸، بارها نام مجاهدین را مطرح کردند.
این اظهارات، نشاندهنده جایگاه مقاومت سازمانیافته در ارزیابیهای امنیتی حکومت بود.
در مقابل، مقاومت بر حمایت از اعتراضات و فعالیت کانونهای شورشی تأکید داشت.
این رویارویی، در سالهای بعد نیز ادامه پیدا کرد.
چهارمین نتیجه؛ جنگ رسانهای و مسئله حقیقت
در این دوره، انتشار مطالب تبلیغاتی علیه مجاهدین در رسانههای حکومتی و برخی رسانههای خارجی ادامه یافت.
همزمان، در جریان اعتراضات آبان، سقوط هواپیمای اوکراینی و بحران کرونا، مسئله اطلاعرسانی و پنهانکاری به موضوعی عمومی تبدیل شد.
در هر یک از این رویدادها، ثبت اسناد و انتشار اطلاعات، اهمیت سیاسی و حقوق بشری پیدا کرد.
پنجمین نتیجه؛ استمرار مقاومت در شرایط تازه
انتقال مجاهدین به آلبانی، شرایط تازهای برای فعالیت تشکیلاتی و سیاسی ایجاد کرده بود.
در همین دوره، اشرف۳ به یکی از مراکز اصلی فعالیت سازمان تبدیل شد.
گردهماییها، فعالیتهای سیاسی و برنامههای بینالمللی مقاومت ادامه یافتند.
در مقابل، عملیات تبلیغاتی و اطلاعاتی علیه این مرکز نیز گسترش پیدا کرد.
این وضعیت، نشاندهنده تغییر جغرافیای جنگ سیاسی بود.
پایان بخش چهارم
سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹، دورهای بودند که در آن، جنگ سیاسی علیه مقاومت در اروپا با بحرانهای داخلی حکومت ولایت فقیه همزمان شد.
در ویلپنت، طرح یک عملیات تروریستی علیه گردهمایی مقاومت خنثی شد.
در ایران، قیام آبان با سرکوب خونین روبهرو شد.
در دی ۱۳۹۸، کشتهشدن قاسم سلیمانی و سرنگونی هواپیمای اوکراینی، بحران تازهای ایجاد کرد.
و در پایان سال، شیوع کرونا فشارهای اجتماعی و اقتصادی را افزایش داد.
این تحولات، زمینه ورود به مرحله بعدی را فراهم کردند: سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲؛ دوره ریاستجمهوری ابراهیم رئیسی، قیام ۱۴۰۱، تشدید فعالیتهای امنیتی و تبلیغاتی علیه مقاومت و حمله پلیس آلبانی به اشرف۳.
جنگ سیاسی ادامه داشت؛ از خیابانهای ایران تا دادگاههای اروپا، از عملیات اطلاعاتی تا نبرد بر سر حقیقت و دادخواهی.
پایان بخش چهارم: از قیام تا ترور در قلب اروپا
اسناد و مآخذ تاریخی بخش چهارم
- گزارشهای اعتراضات کازرون، اعتصاب کامیونداران، بازار تهران، هفتتپه و فولاد اهواز، سال ۱۳۹۷.
- اعلام خروج آمریکا از برجام، ۸ مه ۲۰۱۸؛ اسناد بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸.
- اسناد قضایی بلژیک درباره طرح بمبگذاری ویلپنت؛ حکم دادگاه آنتورپ، ۴ فوریه ۲۰۲۱.
- هابیلیان، ۳ مرداد ۱۳۹۷؛ روزنامه جوان، ۴ دی ۱۳۹۷؛ مطالب مربوط به فعالیتهای تبلیغاتی علیه مجاهدین.
- گزارش رویترز، ۲۳ دسامبر ۲۰۱۹، درباره شمار کشتهشدگان اعتراضات آبان.
- گزارشهای نتبلاکس درباره قطع اینترنت ایران در آبان ۱۳۹۸.
- اظهارات علی شمخانی، علی فدوی، حسامالدین آشنا و دیگر مقامهای حکومتی درباره اعتراضات آبان ۱۳۹۸.
- بیانیه ستاد کل نیروهای مسلح درباره سرنگونی پرواز ۷۵۲، ۲۱ دی ۱۳۹۸.
- گزارشهای رسمی و افشاگریهای شورای ملی مقاومت درباره شیوع کرونا در ایران، بهمن و اسفند ۱۳۹۸.
- مجموعه اسناد تاریخی جنگ سیاسی علیه مقاومت در سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹.
بخش پنجم
از دادگاه استکهلم تا یورش به اشرف۳
سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲؛ دادخواهی، جنگ اطلاعاتی، قیام سراسری و رویارویی در آلبانی
در بخش چهارم، مسیر جنگ سیاسی را از عملیات تروریستی خنثیشده ویلپنت تا قیام آبان ۱۳۹۸ و بحرانهای سال ۱۳۹۹ دنبال کردیم. در این بخش، میدان نبرد بار دیگر تغییر میکند.
اکنون سه صحنه در برابر ما قرار دارد: دادگاههای اروپا، خیابانهای ایران و قرارگاه اشرف۳ در آلبانی.
در سوئد، یکی از مسئولان سابق زندان گوهردشت به اتهام مشارکت در اعدامهای سال ۱۳۶۷ محاکمه میشود. در ایران، ابراهیم رئیسی، یکی از اعضای هیئت رسیدگیکننده به پرونده زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، به ریاستجمهوری میرسد. در شهریور ۱۴۰۱، مرگ ژینا مهسا امینی به آغاز قیامی سراسری منجر میشود. سرانجام در خرداد ۱۴۰۲، پلیس آلبانی وارد اشرف۳ میشود و تجهیزات رایانهای را ضبط میکند.
وجه مشترک این رویدادها، اهمیت اسناد، مشروعیت، مسئولیت قضایی و کنترل اطلاعات است.
پرسش اصلی این بخش چنین است:
چگونه جنگ سیاسی علیه یک مقاومت، از عملیات مخفی و تبلیغاتی به رویارویی بر سر اسناد، احکام قضایی، ارتباطات دیجیتال و حق فعالیت سیاسی در کشورهای دیگر منتقل شد؟
برای پاسخ، هر نبرد را از نقطه آغاز، هدف، اقدام عملی، مقابله و نتیجه واقعی آن بررسی میکنیم.
فصل سیام
وقتی متهم به دادگاه رسید
چگونه پرونده قتلعام ۶۷ پس از سه دهه به دادگاه استکهلم راه یافت؟
در ۱۸ آبان ۱۳۹۸، برابر با ۹ نوامبر ۲۰۱۹، حمید نوری هنگام ورود به سوئد در فرودگاه استکهلم بازداشت شد.
این بازداشت، آغاز یکی از مهمترین پروندههای قضایی مربوط به اعدام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ بود.
تا آن زمان، خانوادههای قربانیان، زندانیان جانبهدربرده و سازمانهای حقوق بشری طی سالها برای ثبت حقیقت و پاسخگویی مسئولان اعدامها تلاش کرده بودند. اکنون یکی از افراد مرتبط با دستگاه زندان در آن دوران، در برابر دستگاه قضایی کشوری اروپایی قرار گرفته بود.
از گوهردشت تا استکهلم
حمید نوری در دهه ۱۳۶۰ در زندان گوهردشت کرج فعالیت داشت. در پرونده قضایی سوئد، نقش او در اعدام زندانیان سیاسی تابستان ۱۳۶۷ بررسی شد.
این پرونده به یک پرسش اساسی مربوط بود: چگونه فردی که رویدادهای مورد اتهام او در ایران و بیش از سی سال پیش اتفاق افتاده بود، در سوئد محاکمه شد؟
پاسخ در اصل صلاحیت قضایی جهانی قرار داشت.
این اصل در شرایط مشخص، امکان رسیدگی به برخی جنایتهای سنگین بینالمللی را در دادگاه کشوری دیگر فراهم میکند.
بنابراین، نبودن محل وقوع جنایت در خاک سوئد، بهتنهایی مانع رسیدگی نبود.
نقش شهادتها و اسناد
دادگاه استکهلم در ۱۹ مرداد ۱۴۰۰، برابر با ۱۰ اوت ۲۰۲۱، آغاز شد.
در جریان رسیدگی، شمار زیادی از شاکیان و شاهدان درباره زندان گوهردشت، شرایط زندانیان، انتقال آنان به محل اعدام و نقش افراد مسئول شهادت دادند.
برای نخستین بار، بخشی از روایت زندانیان جانبهدربرده در چارچوب یک محاکمه کیفری اروپایی بررسی میشد.
در اینجا، اهمیت حفظ حافظه تاریخی آشکار شد.
آنچه زندانیان در سال ۱۳۶۷ دیده و تجربه کرده بودند، پس از دههها در برابر قاضی، دادستان و وکلای طرفین مطرح شد.
دادگاه تنها به شنیدن روایتها اکتفا نکرد. اعتبار شهادتها، ارتباط آنها با یکدیگر و شواهد پرونده در روند رسیدگی مورد بررسی قرار گرفت.
مقابله با انکار
در پروندههای مربوط به جنایتهای تاریخی، گذشت زمان میتواند به یکی از موانع اصلی رسیدگی تبدیل شود.
شاهدان پراکنده میشوند، اسناد از بین میروند و مقامهای مسئول ممکن است از ارائه اطلاعات خودداری کنند.
در پرونده نوری، شهادت بازماندگان و اطلاعات گردآوریشده در طول سالها نقش مهمی داشت.
از منظر جنگ سیاسی، این پرونده نشان داد که پنهانکاری طولانیمدت لزوماً مانع رسیدگی قضایی در آینده نمیشود.
۲۳ تیر ۱۴۰۱؛ حکم حبس ابد
در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۲، برابر با ۲۳ تیر ۱۴۰۱، دادگاه بدوی استکهلم حمید نوری را به حبس ابد محکوم کرد.
دادگاه او را در ارتباط با اعدامهای سال ۱۳۶۷، به ارتکاب نقض فاحش حقوق بینالملل بشردوستانه و قتل محکوم شناخت.
در ۱۹ دسامبر ۲۰۲۳، برابر با ۲۸ آذر ۱۴۰۲، دادگاه تجدیدنظر سوئد حکم را تأیید کرد.
دیویدیو+1
نتیجه عملی این نبرد
در آغاز، با پروندهای تاریخی روبهرو بودیم که مسئولان اصلی آن در ایران از پیگرد قضایی داخلی مصون مانده بودند.
در پایان، یکی از افراد مرتبط با اعدامهای گوهردشت در دادگاه سوئد محاکمه و محکوم شد.
این نتیجه، همه پرونده قتلعام ۶۷ را به سرانجام نرساند، اما یک تحول حقوقی مشخص ایجاد کرد.
تجربه آموزشی: حفظ شهادتها، ثبت دقیق رویدادها و پیگیری حقوقی مستمر میتواند پس از دههها، امکان رسیدگی قضایی به جنایتهای تاریخی را فراهم کند.
فصل سیویکم
از هیئت مرگ تا ریاستجمهوری
چگونه انتخاب ابراهیم رئیسی، پرونده قتلعام ۶۷ را دوباره به موضوع بینالمللی تبدیل کرد؟
در ۲۸ خرداد ۱۴۰۰، انتخابات ریاستجمهوری حکومت ولایت فقیه برگزار شد.
ابراهیم رئیسی، رئیس وقت قوه قضاییه، پیروز انتخابات اعلام شد.
این انتخاب از نظر تاریخ جنگ سیاسی و حقوق بشر اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا رئیسی از اعضای هیئتی بود که در تابستان ۱۳۶۷ درباره سرنوشت زندانیان سیاسی در تهران تصمیمگیری میکرد.
مسئلهای که از گذشته بازگشت
در سال ۱۳۶۷، هزاران زندانی سیاسی در زندانهای ایران اعدام شدند.
بسیاری از قربانیان، پیش از آن محاکمه شده و دوران محکومیت خود را میگذراندند.
ابراهیم رئیسی در آن زمان در دستگاه قضایی تهران مسئولیت داشت و در جلسات مربوط به بررسی وضعیت زندانیان شرکت میکرد.
نام او در فایل صوتی جلسه حسینعلی منتظری با اعضای هیئت مسئول اعدامها نیز مطرح است؛ سندی که در سال ۱۳۹۵ منتشر شد.
با رسیدن رئیسی به ریاستجمهوری، موضوع نقش او در اعدامهای سال ۱۳۶۷ بار دیگر در عرصه بینالمللی برجسته شد.
۲۹ خرداد ۱۴۰۰؛ واکنش عفو بینالملل
در ۱۹ ژوئن ۲۰۲۱، عفو بینالملل خواهان تحقیق درباره نقش رئیسی در جنایتهای علیه بشریت شد.
این سازمان به مشارکت او در هیئت مرتبط با اعدامهای سال ۱۳۶۷ اشاره کرد و مسئله مصونیت از مجازات را مطرح ساخت.
دیدهبان حقوق بشر نیز در همان تاریخ، انتخاب رئیسی را در ارتباط با سابقه قضایی او و اعدامهای سال ۱۳۶۷ بررسی کرد.
Amnesty International+1
جنگ سیاسی در این واقعه چه بود؟
در اینجا با دو روند متضاد روبهرو هستیم.
از یک سو، ساختار قدرت فردی را به ریاستجمهوری رساند که نام او در یکی از مهمترین پروندههای نقض حقوق بشر تاریخ معاصر ایران مطرح بود.
از سوی دیگر، خانوادههای قربانیان، بازماندگان، سازمانهای حقوق بشری و مقاومت ایران تلاش کردند همین سابقه را در معرض بررسی بینالمللی قرار دهند.
هدف فعالیت دادخواهی، جلوگیری از فراموششدن مسئولیت افراد در اعدامهای سال ۱۳۶۷ بود.
ابزار این فعالیت نیز روشن بود: اسناد تاریخی، شهادت بازماندگان، گزارشهای حقوق بشری و درخواست تحقیق مستقل.
نقش مقاومت
شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق در این دوره بر نقش رئیسی در قتلعام ۶۷ تأکید کردند.
در فعالیتهای سیاسی و حقوق بشری مقاومت، نام رئیسی به یکی از محورهای اصلی مطالبه پاسخگویی تبدیل شد.
این فعالیتها در ادامه جنبش دادخواهی سال ۱۳۹۵ قرار داشتند.
تفاوت مرحله تازه آن بود که فرد مورد بحث اکنون در بالاترین مقام اجرایی حکومت قرار گرفته بود.
نتیجه عملی
انتخاب رئیسی، پرونده اعدامهای ۱۳۶۷ را از عرصه تاریخ به بحثی درباره مسئولیت مقامهای حاضر در قدرت منتقل کرد.
با وجود درخواستهای بینالمللی، رئیسی در ایران محاکمه نشد.
بنابراین، نتیجه این مرحله را باید دقیق ثبت کرد: گسترش توجه بینالمللی به مسئولیت او، نه تحقق پاسخگویی قضایی.
تجربه آموزشی: هنگامی که یک مقام مرتبط با پرونده نقض حقوق بشر به مسئولیت بالاتری میرسد، اسناد تاریخی میتوانند به موضوع بررسی و مطالبه پاسخگویی در زمان حال تبدیل شوند.
فصل سیودوم
جنگی که به رایانهها رسید
چگونه حملات سایبری، مناسبات ایران و آلبانی را به قطع روابط دیپلماتیک کشاند؟
پس از انتقال مجاهدین از عراق به آلبانی، مناسبات حکومت ایران با این کشور اهمیت تازهای پیدا کرد.
آلبانی اکنون میزبان هزاران عضو سازمان مجاهدین خلق بود.
اشرف۳ به یکی از مراکز اصلی فعالیت سازمان تبدیل شده بود و گردهماییهای سیاسی با حضور شخصیتهای بینالمللی در آن برگزار میشد.
در چنین شرایطی، امنیت دیجیتال، شبکههای ارتباطی و مناسبات دیپلماتیک به میدانهای تازه رویارویی تبدیل شدند.
۲۴ تیر ۱۴۰۱؛ حمله سایبری به آلبانی
در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۲، سامانههای دولتی آلبانی هدف حمله سایبری گسترده قرار گرفتند.
این حمله، فعالیت برخی خدمات الکترونیکی دولت را مختل کرد.
مقامهای آلبانی پس از بررسیهای فنی و اطلاعاتی، حکومت ایران را مسئول حمله معرفی کردند.
در ۷ سپتامبر ۲۰۲۲، ادی راما، نخستوزیر آلبانی، اعلام کرد که کشورش روابط دیپلماتیک با ایران را قطع میکند.
این تصمیم، یکی از شدیدترین واکنشهای دیپلماتیک آلبانی در آن دوره بود.
چرا حمله سایبری اهمیت سیاسی داشت؟
حمله به سامانههای دولتی تنها یک مسئله فنی نیست.
چنین حملهای میتواند خدمات عمومی را مختل کند، اعتماد به زیرساختهای دیجیتال را کاهش دهد و به روابط میان کشورها آسیب بزند.
در این مورد، پیامد سیاسی کاملاً مشخص بود: آلبانی حکومت ایران را مسئول دانست و روابط دیپلماتیک را قطع کرد.
از نظر مطالعه جنگ سیاسی، این رویداد نشان میدهد که عملیات سایبری میتواند به بحرانی میان دو دولت تبدیل شود.
ارتباط با اشرف۳
حضور مجاهدین در آلبانی، یکی از زمینههای تنش میان تهران و تیرانا بود.
مقاومت ایران حملات سایبری و فعالیتهای اطلاعاتی علیه آلبانی را در چارچوب تلاش حکومت ولایت فقیه برای اعمال فشار بر کشور میزبان مجاهدین ارزیابی کرد.
با این حال، در بررسی عملیاتی، دو موضوع را باید از یکدیگر جدا کرد: انتساب حمله سایبری به حکومت ایران و اثبات هدف مشخص هر بخش از عملیات.
قطع روابط دیپلماتیک آلبانی با ایران یک واقعیت ثبتشده است؛ اما تعیین هدف همه اجزای حمله نیازمند اسناد فنی و اطلاعاتی مربوط به همان عملیات است.
نتیجه عملی
آلبانی بهجای کاهش مناسبات خود با مجاهدین در نتیجه فشارهای مرتبط با ایران، روابط دیپلماتیک خود با تهران را قطع کرد.
این نتیجه برای حکومت ایران یک پیامد سیاسی مهم داشت.
تجربه آموزشی: عملیات اطلاعاتی یا سایبری علیه یک کشور میزبان، ممکن است بهجای محدودکردن فعالیت مخالفان، به قطع روابط و افزایش فشار دیپلماتیک بر کشور عامل منجر شود.
فصل سیوسوم
زن، مقاومت، آزادی؛ خیزش ۱۴۰۱
چگونه مرگ ژینا مهسا امینی به اعتراضاتی سراسری علیه حکومت تبدیل شد؟
در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱، برابر با ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ژینا مهسا امینی، دختر ۲۲ ساله اهل سقز، پس از بازداشت توسط گشت ارشاد در تهران جان باخت.
مرگ او به آغاز اعتراضاتی گسترده در ایران منجر شد.
این اعتراضات ابتدا در واکنش به مرگ مهسا امینی و عملکرد گشت ارشاد شکل گرفتند، اما بهسرعت به مخالفت گستردهتر با ساختار حکومت تبدیل شدند.
زنان و دختران در این خیزش نقش برجستهای داشتند.
از سقز تا شهرهای ایران
مراسم خاکسپاری ژینا مهسا امینی در سقز به یکی از نخستین کانونهای اعتراض تبدیل شد.
سپس اعتراضات در سنندج، تهران و شهرهای دیگر گسترش یافتند.
در دانشگاهها، خیابانها و محلههای مختلف، تجمعها و راهپیماییها برگزار شد.
اعتراض به حجاب اجباری، تبعیض علیه زنان و سرکوب سیاسی، از موضوعات اصلی این حرکت بود.
در بسیاری از تجمعها، شعارهای معترضان ساختار حکومت ولایت فقیه را هدف قرار دادند.
مسئله زنان و ساختار قدرت
حجاب اجباری از نخستین سالهای استقرار حکومت ولایت فقیه به یکی از ابزارهای کنترل اجتماعی زنان تبدیل شده بود.
در سال ۱۴۰۱، مرگ ژینا مهسا امینی این مسئله را به موضوع اعتراض سراسری تبدیل کرد.
زنان در خیابانها، دانشگاهها و مراکز عمومی به اعتراض برخاستند.
اقداماتی مانند برداشتن روسری در اماکن عمومی، به نمادهای این خیزش تبدیل شدند.
این حرکت، مسئله آزادی زنان را در مرکز یکی از بزرگترین اعتراضات تاریخ معاصر ایران قرار داد.
مقابله حکومت
نیروهای انتظامی، امنیتی و سپاه پاسداران برای مقابله با اعتراضات وارد عمل شدند.
در جریان سرکوب، صدها نفر کشته و هزاران نفر بازداشت شدند.
محدودیت اینترنت، بازداشت فعالان و برخورد با دانشجویان و معترضان نیز ادامه یافت.
در برخی مناطق، از جمله استانهای کردستان و سیستانوبلوچستان، سرکوب با خشونت گسترده همراه بود.
نبرد بر سر روایت اعتراضات
حکومت تلاش کرد بخشی از اعتراضات را به فعالیت گروههای مخالف و عوامل خارجی نسبت دهد.
در مقابل، تصاویر و گزارشهای منتشرشده از شهرهای مختلف، گستردگی نارضایتی اجتماعی و حضور اقشار گوناگون را نشان میداد.
مقاومت ایران از اعتراضات حمایت کرد و در فعالیتهای سیاسی خود بر نقش زنان و جوانان تأکید داشت.
همچنین، سازمان مجاهدین خلق از فعالیت کانونهای شورشی در ارتباط با تحولات این دوره سخن گفت.
اما برای شناخت دقیق نقش هر نیروی سیاسی، باید میان حمایت از اعتراضات، فعالیت سازمانیافته یک گروه و مشارکت مستقل شهروندان تفاوت گذاشت.
این تفکیک، برای ثبت تاریخ واقعی قیام اهمیت دارد.
ورود سازمان ملل
در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲، شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد تصمیم گرفت هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب برای بررسی نقض حقوق بشر مرتبط با اعتراضات ایران تشکیل دهد.
این تصمیم، زمینه بررسی مستقل رویدادها را فراهم کرد.
در گزارش سال ۲۰۲۴، هیئت حقیقتیاب نتیجه گرفت که مرگ ژینا مهسا امینی در بازداشت، غیرقانونی بوده و با خشونت فیزیکی مرتبط بوده است.
این هیئت همچنین موارد گستردهای از نقض حقوق بشر در جریان سرکوب اعتراضات را مستند کرد و برخی اقدامات را در شمار جنایتهای علیه بشریت ارزیابی کرد.
کتابخانه دیجیتال سازمان ملل+1
نتیجه عملی
اعتراضات سال ۱۴۰۱ با سرکوب گسترده مواجه شدند، اما مسئله آزادی زنان، پاسخگویی حکومت و حقوق معترضان در عرصه بینالمللی باقی ماند.
تشکیل هیئت حقیقتیاب، یکی از نتایج مهم حقوق بشری این دوره بود.
تجربه آموزشی: هنگامی که حکومت اعتراضات را با سرکوب و محدودیت اطلاعرسانی پاسخ میدهد، ثبت شواهد و شهادتها میتواند زمینه تحقیقات مستقل بینالمللی را فراهم کند.
فصل سیوچهارم
اشرف۳ زیر فشار
چگونه یک اختلاف درباره فعالیت دیجیتال به عملیات پلیسی گسترده تبدیل شد؟
در ۳۰ خرداد ۱۴۰۲، برابر با ۲۰ ژوئن ۲۰۲۳، نیروهای پلیس آلبانی وارد اشرف۳ شدند.
این عملیات، یکی از مهمترین رویدادهای مربوط به محل استقرار مجاهدین پس از مهاجرت بزرگ بود.
پلیس آلبانی اعلام کرد که عملیات در چارچوب تحقیقات قضایی درباره فعالیتهای مورد ظن انجام شده است.
در مقابل، سازمان مجاهدین خلق به نحوه اجرای عملیات اعتراض کرد و نیروهای پلیس را مسئول خشونت علیه ساکنان دانست.
آغاز عملیات
اشرف۳ در نزدیکی شهر مانزا، در غرب تیرانا، قرار دارد.
در روز ۲۰ ژوئن، نیروهای پلیس برای اجرای دستور قضایی وارد مجموعه شدند.
مقامهای آلبانی اعلام کردند که هدف، بررسی فعالیتهای مشکوک و ضبط تجهیزات مرتبط بوده است.
در جریان عملیات، تعداد زیادی رایانه و تجهیزات دیجیتال ضبط شد.
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، مقامهای آلبانی اعلام کردند که حدود ۱۵۰ دستگاه رایانهای در این عملیات هدف ضبط قرار گرفته بودند.
toronto.citynews.ca
درگیری و مجروحان
ورود پلیس با اعتراض ساکنان و درگیری همراه شد.
مقامهای آلبانی اعلام کردند که شماری از مأموران پلیس و ساکنان مجروح شدهاند.
سازمان مجاهدین خلق نیز اعلام کرد که یکی از اعضای آن، علی مستشاری، در جریان عملیات جان باخته است.
مقامهای آلبانی مسئولیت پلیس در مرگ او را رد کردند و اعلام کردند که بررسی پزشکی قانونی در جریان است.
بنابراین، وقوع مرگ و درگیری ثبت شده است، اما درباره علت مرگ و مسئولیت آن، روایتهای متعارضی وجود داشت.
ایران وایر
جنگ سیاسی در این واقعه چه بود؟
برای شناخت این رویداد، باید سه موضوع را بررسی کرد.
نخست، موقعیت اشرف۳ بهعنوان محل استقرار سازمانیافته مجاهدین در آلبانی.
دوم، ادعاهای مقامهای آلبانی درباره فعالیتهای دیجیتال و ضرورت تحقیقات قضایی.
سوم، اعتراض مقاومت به شیوه اجرای عملیات و پیامدهای آن.
این سه موضوع در یک نقطه به یکدیگر رسیدند: کنترل تجهیزات و اطلاعات دیجیتال.
در دوران جدید، رایانهها و شبکههای ارتباطی بخش مهمی از امکانات یک سازمان سیاسی هستند.
ضبط گسترده این تجهیزات میتواند بر فعالیتهای ارتباطی، اداری و رسانهای اثر بگذارد.
از همین رو، موضوع تنها ورود پلیس به یک محل نبود؛ مسئله دسترسی به تجهیزات و اطلاعات یک سازمان سیاسی نیز مطرح بود.
واکنش مقاومت
سازمان مجاهدین خلق عملیات پلیس را محکوم کرد و خواهان بررسی مستقل خشونتهای رخداده شد.
مقاومت همچنین بر حق فعالیت سیاسی اعضای خود در آلبانی تأکید کرد.
در مقابل، مقامهای آلبانی بر قانونیبودن عملیات و ضرورت اجرای دستور قضایی پافشاری کردند.
این اختلاف، به موضوعی در عرصه سیاسی و حقوقی تبدیل شد.
چه چیزی از این واقعه ثابت میشود؟
عملیات پلیس، ضبط تجهیزات و وقوع درگیری از واقعیتهای ثبتشده هستند.
اما اثبات اینکه این عملیات به دستور حکومت ایران انجام شده، به شواهد مستقلی نیاز دارد که ارتباط عملیاتی یا تصمیمگیری میان طرفها را نشان دهد.
همچنین، وجود تحقیقات قضایی بهتنهایی به معنای اثبات ارتکاب جرم توسط افراد مورد تحقیق نیست.
این تفکیک، برای تحلیل دقیق جنگ سیاسی ضروری است.
نتیجه عملی
عملیات ۳۰ خرداد ۱۴۰۲، اختلاف میان مقامهای آلبانی و سازمان مجاهدین خلق را آشکار کرد.
تجهیزات دیجیتال ضبط شدند و مسئله حقوق ساکنان و نحوه اجرای عملیات به موضوع اعتراض و پیگیری تبدیل شد.
تجربه آموزشی: در جنگ سیاسی معاصر، تجهیزات دیجیتال میتوانند به موضوع اصلی یک رویارویی قضایی و امنیتی تبدیل شوند. برای شناخت ماهیت عملیات، بررسی دستور قضایی، حدود اختیارات مأموران، شواهد و نتیجه رسیدگی اهمیت اساسی دارد.
فصل سیوپنجم
از دادگاه تا معامله زندانیان
آیا یک حکم قطعی قضایی میتواند در برابر مذاکره سیاسی تغییر سرنوشت دهد؟
پرونده حمید نوری پس از صدور حکم حبس ابد در سال ۱۴۰۱ پایان نیافت.
در آذر ۱۴۰۲، دادگاه تجدیدنظر سوئد حکم را تأیید کرد.
با این حال، در سال بعد، تحولی رخ داد که نشان داد نتیجه قضایی و سرنوشت اجرای مجازات همواره یکسان نیستند.
در ۲۶ خرداد ۱۴۰۳، برابر با ۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، سوئد و ایران مبادله زندانیان انجام دادند.
حمید نوری آزاد شد و به ایران بازگشت.
در مقابل، یوهان فلودروس و سعید عزیزی، دو شهروند زندانی در ایران، آزاد شدند.
AP News
دو میدان متفاوت
در این پرونده، نخستین میدان، دادگاه بود.
شهادتها، اسناد و تحقیقات به صدور حکم حبس ابد انجامیدند.
میدان دوم، مناسبات سیاسی میان دولتها بود.
در این میدان، موضوع آزادی شهروندان بازداشتشده و مذاکرات دیپلماتیک اهمیت پیدا کرد.
مبادله زندانیان، محکومیت قضایی نوری را به یک حکم برائت تبدیل نکرد. اما اجرای مجازات او در سوئد پایان یافت.
این تفاوت، یکی از مهمترین درسهای پرونده است.
واکنشها به مبادله
دولت سوئد آزادی شهروندان خود را یک دستاورد مهم معرفی کرد.
در مقابل، شماری از فعالان حقوق بشر، خانوادههای قربانیان و مخالفان حکومت ایران به آزادی نوری اعتراض کردند.
شورای ملی مقاومت نیز این مبادله را مورد انتقاد قرار داد و نسبت به پیامدهای آن برای مسئله گروگانگیری و پاسخگویی هشدار داد.
نتیجه آموزشی
پرونده نوری دو نتیجه متفاوت داشت.
در میدان قضایی، حکم محکومیت صادر و در تجدیدنظر تأیید شد.
در میدان دیپلماتیک، مبادله زندانیان به آزادی او انجامید.
این تجربه نشان میدهد که یک نبرد حقوقی میتواند به نتیجه مشخص برسد، اما تحولات سیاسی بعدی بر اجرای آن اثر بگذارند.
برای بررسی کامل چنین پروندههایی، ثبت هر دو مرحله ضروری است.
فصل سیوششم
نبرد بر سر حقیقت، تشکیلات و مشروعیت
بیلان عملی جنگ سیاسی در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲
در این بخش، با مجموعهای از رویدادهای متفاوت روبهرو شدیم.
محاکمه حمید نوری در سوئد، مسئله مسئولیت قضایی اعدامهای سال ۱۳۶۷ را به دادگاهی اروپایی منتقل کرد.
انتخاب ابراهیم رئیسی به ریاستجمهوری، نقش مقامهای حاضر در قدرت را در پرونده قتلعام دوباره مطرح ساخت.
حمله سایبری به سامانههای دولتی آلبانی، به قطع روابط دیپلماتیک این کشور با ایران انجامید.
قیام سال ۱۴۰۱، مسئله حقوق زنان و سرکوب اعتراضات را به موضوع تحقیقات مستقل سازمان ملل تبدیل کرد.
و در خرداد ۱۴۰۲، عملیات پلیس آلبانی در اشرف۳، مسئله فعالیت سیاسی، تجهیزات دیجیتال و حقوق ساکنان را در مرکز اختلاف قرار داد.
این رویدادها از یک جنس نبودند. هر کدام هدف، بازیگران و نتایج مشخص خود را داشتند.
اما بررسی آنها چند تجربه مشترک به دست میدهد.
تجربه نخست؛ سند میتواند پس از دههها تعیینکننده شود
در پرونده حمید نوری، شهادت بازماندگان و اسناد تاریخی در رسیدگی قضایی نقش داشتند.
رویدادی که بیش از سه دهه از وقوع آن گذشته بود، در برابر دادگاه قرار گرفت.
این تجربه، اهمیت ثبت دقیق نامها، تاریخها، محلها و شهادتها را نشان داد.
تجربه دوم؛ اعتبار سیاسی و مسئولیت حقوقی دو موضوع جداگانهاند
رسیدن ابراهیم رئیسی به ریاستجمهوری، پرونده نقش او در اعدامهای ۱۳۶۷ را از میان نبرد.
برعکس، این سابقه به موضوع گزارشها و درخواستهای بینالمللی تبدیل شد.
مقام رسمی، بهخودیخود، پاسخ پرسشهای مربوط به مسئولیت گذشته نیست.
تجربه سوم؛ عملیات دیجیتال پیامد دیپلماتیک دارد
در پرونده حمله سایبری به آلبانی، یک عملیات علیه زیرساختهای دولتی به قطع روابط دیپلماتیک منجر شد.
این نتیجه نشان داد که جنگ اطلاعاتی در عصر دیجیتال میتواند مستقیماً بر مناسبات میان دولتها اثر بگذارد.
تجربه چهارم؛ سرکوب، پرونده حقوق بشری تازه ایجاد میکند
در جریان قیام ۱۴۰۱، حکومت با اعتراضات گسترده روبهرو شد.
برخوردهای امنیتی، بازداشتها و کشتهشدن معترضان به موضوع تحقیقات مستقل بینالمللی تبدیل شدند.
در اینجا نیز ثبت شواهد و شهادتها نقش تعیینکننده داشت.
تجربه پنجم؛ هر اتهام، اثبات عملیات نیست
در بررسی یورش به اشرف۳، تفاوت میان وقوع عملیات پلیسی، ادعاهای مقامهای دولتی، اعتراضهای مقاومت و اثبات ارتباط با یک دستگاه اطلاعاتی اهمیت پیدا کرد.
تحلیل جنگ سیاسی با تشخیص همین تفاوتها اعتبار پیدا میکند.
یک ادعای سیاسی، یک سند اطلاعاتی و یک حکم قضایی، ارزش اثباتی یکسان ندارند.
جمعبندی بخش پنجم
سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، دورهای بودند که در آن، جنگ سیاسی علیه مقاومت ایران در چند میدان مشخص ادامه یافت: دادگاه، دیپلماسی، رسانه، فضای دیجیتال و محل استقرار سازمانی.
در این دوره، دادخواهی قتلعام ۱۳۶۷ به احکام قضایی مهمی در سوئد رسید.
در ایران، قیام ۱۴۰۱ یکی از گستردهترین اعتراضات علیه حکومت ولایت فقیه را رقم زد.
در آلبانی، مناسبات حکومت ایران با کشور میزبان مجاهدین به بحرانی دیپلماتیک رسید و سپس اشرف۳ صحنه یک عملیات پلیسی گسترده شد.
این تحولات، نشان دادند که جنگ سیاسی تنها با بررسی تبلیغات یا اقدامات امنیتی شناخته نمیشود.
برای شناخت هر نبرد، باید پرسید:
چه کسی چه اقدامی انجام داد؟ هدف مشخص چه بود؟ چه اسنادی آن را ثابت میکند؟ مقاومت چه پاسخی داد؟ و نتیجه واقعی چه شد؟
این پرسشها، روش بررسی فصلهای بعدی کتاب را نیز تعیین میکنند.
در بخش ششم، وارد سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ میشویم؛ دورهای که مرگ ابراهیم رئیسی، تغییر دولت در تهران، تحولات بزرگ منطقهای و ادامه پروندههای حقوقی و سیاسی علیه مقاومت، صحنه تازهای ایجاد کردند.
پایان بخش پنجم: از دادگاه استکهلم تا یورش به اشرف۳
اسناد و مآخذ بخش پنجم - دادگاه بدوی استکهلم، حکم حمید نوری، ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۲؛ دادگاه تجدیدنظر سوئد، ۱۹ دسامبر ۲۰۲۳.
دیویدیو - عفو بینالملل، ۱۹ ژوئن ۲۰۲۱، درباره انتخاب ابراهیم رئیسی و ضرورت تحقیق درباره نقش او در اعدامهای سال ۱۳۶۷.
Amnesty International - دیدهبان حقوق بشر، ۱۹ ژوئن ۲۰۲۱، درباره سابقه قضایی ابراهیم رئیسی.
Human Rights Watch - گزارش هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب سازمان ملل، سند A/HRC/55/67، فوریه ۲۰۲۴، درباره اعتراضات آغازشده در شهریور ۱۴۰۱.
کتابخانه دیجیتال سازمان ملل - آسوشیتدپرس، ۲۰ ژوئن ۲۰۲۳، درباره عملیات پلیس آلبانی در اشرف۳.
toronto.citynews.ca - آسوشیتدپرس، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۴، درباره مبادله حمید نوری با دو زندانی آزادشده از ایران.
AP News - مجموعه اطلاعیهها و اسناد شورای ملی مقاومت درباره جنبش دادخواهی، اشرف۳ و تحولات سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲؛ برای انتساب ادعاهای مربوط به عملیات اطلاعاتی و اهداف سیاسی.
پایان بخش پنجم
بخش ششم
از مرگ رئیسی تا جنگ دوازدهروزه
سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴؛ بحران جانشینی، دادگاه ۱۰۴ نفره، فروپاشی موازنه منطقهای و نبرد بر سر آلترناتیو
در تاریخ جنگ سیاسی، برخی مقاطع با یک عملیات آغاز میشوند و برخی با فروپاشی شرایطی که عملیاتهای گذشته بر آن استوار بودهاند.
سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ از نوع دوم بودند.
حکومت ولایت فقیه در فاصله کوتاهی با مجموعهای از تحولات روبهرو شد: مرگ ابراهیم رئیسی، تغییر دولت، گسترش جنگ منطقهای، کشتهشدن حسن نصرالله، سقوط حکومت بشار اسد، جنگ مستقیم ایران و اسرائیل و بازگشت تحریمهای سازمان ملل.
در همان دوره، پرونده قضایی ۱۰۴ نفر از اعضا و مسئولان سازمان مجاهدین خلق و شورای ملی مقاومت در تهران ادامه یافت.
این پرونده، از نظر موضوع کتاب، اهمیت مستقلی دارد. حکومت از یک سو در مناسبات خارجی با بحرانهای سنگین روبهرو بود و از سوی دیگر، در دستگاه قضایی خود پروندهای گسترده علیه مخالفان سازمانیافتهاش را دنبال میکرد.
اما جنگ سیاسی را تنها از اقدامات حکومت نمیتوان شناخت. پاسخ مقاومت، استمرار تشکیلات، فعالیت حقوقی، افشاگری و تلاش برای معرفی آلترناتیو سیاسی نیز بخش دیگر همین تاریخ است.
در این بخش، پرسش ما از هر فصل روشن است: در دل این واقعه واقعی، کدام ابزار جنگ سیاسی به کار گرفته شد، مقاومت چگونه پاسخ داد و نتیجه عملی چه بود؟
فصل سیوهفتم
مرگ رئیسی؛ بحران در رأس قدرت
چگونه سقوط یک بالگرد، حکومت را به انتخابات زودهنگام کشاند؟
در ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳، برابر با ۱۹ مه ۲۰۲۴، بالگرد حامل ابراهیم رئیسی در منطقهای کوهستانی در استان آذربایجان شرقی سقوط کرد.
رئیسی، حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه و دیگر سرنشینان بالگرد کشته شدند.
این حادثه در زمانی رخ داد که حکومت ولایت فقیه با بحرانهای داخلی، فشارهای بینالمللی و گسترش تنشهای منطقهای روبهرو بود.
رئیسی در سال ۱۴۰۰ به ریاستجمهوری رسیده بود؛ انتخابی که با ردصلاحیت گسترده نامزدها و پایینبودن مشارکت همراه شد.
او همچنین یکی از چهرههای شناختهشده دستگاه قضایی در دهه ۱۳۶۰ و از اعضای هیئت مرتبط با اعدام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ بود.
مرگ او، افزون بر پیامدهای حکومتی، پرونده تاریخی مسئولیتش در قتلعام زندانیان سیاسی را بار دیگر در مرکز توجه قرار داد.
نخستین اقدام حکومت؛ جلوگیری از خلأ قدرت
بر اساس اصل ۱۳۱ قانون اساسی حکومت، محمد مخبر، معاون اول رئیسجمهور، مسئولیت اداره قوه مجریه را در دوره انتقال بر عهده گرفت.
شورایی متشکل از رئیس قوه قضاییه، رئیس مجلس و معاون اول رئیسجمهور مسئول فراهمکردن مقدمات انتخابات زودهنگام شد.
حکومت تلاش کرد انتقال قدرت اجرایی را بدون بحران آشکار انجام دهد.
در چنین شرایطی، خامنهای بر استمرار امور کشور تأکید کرد.
این واکنش، نشاندهنده اولویت اصلی ساختار قدرت بود: حفظ ثبات حکومتی در شرایط فقدان ناگهانی رئیسجمهور.
جنگ سیاسی در این مقطع چه بود؟
مرگ رئیسی بهخودیخود عملیات جنگ سیاسی نبود. حادثهای بود که شرایط تازهای برای جنگ سیاسی ایجاد کرد.
در این شرایط، حکومت میکوشید تصویری از ثبات و استمرار قدرت ارائه کند.
در مقابل، مقاومت ایران بر سابقه رئیسی در دستگاه قضایی و نقش او در اعدامهای سال ۱۳۶۷ تأکید کرد.
بنابراین، یکی از میدانهای رویارویی، نبرد بر سر چهره تاریخی رئیسی بود.
حکومت برای او مراسم رسمی گسترده برگزار کرد و از او بهعنوان رئیسجمهوری خدمتگزار یاد کرد.
مقاومت و شماری از سازمانهای حقوق بشری، سابقه او در نقض حقوق بشر را برجسته کردند.
دو روایت در برابر یکدیگر قرار گرفتند: روایت رسمی حکومت درباره یک رئیسجمهور و روایت دادخواهی درباره یکی از مسئولان دستگاه سرکوب.
انتخابات زودهنگام
در هشتم تیر ۱۴۰۳، دور نخست انتخابات ریاستجمهوری برگزار شد.
هیچ نامزدی اکثریت لازم را به دست نیاورد.
دور دوم در پانزدهم تیر میان مسعود پزشکیان و سعید جلیلی برگزار شد.
پزشکیان پیروز انتخابات اعلام شد.
او با وعده کاهش تنشهای خارجی، بهبود شرایط اقتصادی و تغییر در برخی روشهای اجرایی وارد ریاستجمهوری شد.
اما اختیارات رئیسجمهور در ساختار ولایت فقیه همچنان محدود به چارچوب نهادهای بالادستی، از جمله رهبری و دستگاههای امنیتی و نظامی بود.
نتیجه عملی
حکومت توانست انتخابات زودهنگام را برگزار کند و دولت تازهای تشکیل دهد.
در مقابل، مسئله نقش رئیسی در اعدامهای سال ۱۳۶۷ با مرگ او از تاریخ حذف نشد.
تجربه این مقطع نشان داد که بحران جانشینی اجرایی و نبرد بر سر مشروعیت تاریخی دو میدان متفاوتاند.
حکومت در میدان نخست انتقال قدرت را انجام داد؛ اما در میدان دوم، اسناد و مطالبات دادخواهی همچنان باقی ماندند.
فصل سیوهشتم
دادگاه ۱۰۴ نفره؛ جنگ قضایی علیه یک مقاومت
چرا حکومتی که خود متهم به قتلعام زندانیان سیاسی است، رهبران و اعضای مقاومت را در دادگاهی غیابی محاکمه میکند؟
در سال ۱۴۰۲، دستگاه قضایی حکومت ولایت فقیه رسیدگی به پروندهای گسترده علیه سازمان مجاهدین خلق و ۱۰۴ شخصیت حقیقی مرتبط با آن را آغاز کرد.
این روند در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ ادامه یافت.
پرونده، از نظر تعداد متهمان، دامنه اتهامات و سابقه تاریخی موضوعات مطرحشده، یکی از گستردهترین اقدامات قضایی حکومت علیه مجاهدین بود.
برای شناخت این پرونده، نخست باید یک تفاوت را روشن کرد: دادگاه ۱۰۴ نفره صرفاً یک اقدام تبلیغاتی نبود. یک روند قضایی رسمی بود که در کنار آثار حقوقی احتمالی، کارکرد سیاسی و رسانهای نیز داشت.
مرحله نخست؛ تشکیل پرونده
در این پرونده، دادستانی اتهامات متعددی علیه سازمان مجاهدین و اشخاص مرتبط مطرح کرد.
بخشی از موضوعات پرونده به رویدادهای دهه ۱۳۶۰ و فعالیتهای سازمان در سالهای بعد مربوط بود.
رسیدگی در شعبه یازدهم دادگاه کیفری یک استان تهران برگزار شد.
دادگاه با حضور نمایندگان دادستانی، وکلای معرفیشده و اشخاصی که بهعنوان شاکی یا مطلع معرفی میشدند، جلسات خود را ادامه داد.
از آنجا که بسیاری از متهمان در خارج از ایران حضور داشتند، بخش مهمی از رسیدگی در غیاب آنان جریان یافت.
پرسش اصلی؛ چرا در این مقطع؟
برای شناخت کارکرد جنگ سیاسی پرونده، زمان آغاز آن اهمیت دارد.
در سالهای پیش از تشکیل دادگاه، چند تحول رخ داده بود.
نخست، سازمان مجاهدین از عراق به آلبانی منتقل شده و اشرف۳ را به مرکز فعالیت خود تبدیل کرده بود.
دوم، پروندههای قضایی و حقوق بشری مربوط به فعالیتهای حکومت علیه مقاومت در اروپا مطرح شده بودند.
سوم، جنبش دادخواهی قتلعام ۱۳۶۷ گسترش یافته و محاکمه حمید نوری در سوئد به صدور حکم محکومیت انجامیده بود.
چهارم، قیامهای ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱، مسئله مخالفان سازمانیافته و آلترناتیو سیاسی را دوباره در مرکز منازعه قرار داده بودند.
در چنین شرایطی، تشکیل پروندهای گسترده علیه مجاهدین، افزون بر کارکرد قضایی اعلامشده، در عرصه جنگ سیاسی نیز اهمیت پیدا میکرد.
ابزار اول؛ تبدیل اتهامات تاریخی به پرونده رسمی
یکی از روشهای مهم جنگ سیاسی، انتقال روایتهای تبلیغاتی به عرصه نهادی است.
اتهامی که سالها در رسانههای حکومتی تکرار شده، هنگامی که در کیفرخواست رسمی مطرح میشود، جایگاه متفاوتی پیدا میکند.
از آن پس، رسانههای حکومتی میتوانند به جلسات دادگاه، اظهارات دادستان و شهادتهای مطرحشده استناد کنند.
اما یک اصل حقوقی تغییر نمیکند: طرح اتهام در دادگاه، به معنای اثبات آن نیست.
ارزش قضایی هر ادعا به شواهد، امکان دفاع، استقلال دادگاه و نتیجه رسیدگی بستگی دارد.
از همین رو، در بررسی جنگ سیاسی، میان کیفرخواست، ادعای شاهد، سند ارائهشده و حکم نهایی تفاوت وجود دارد.
ابزار دوم؛ بازسازی تاریخ در چارچوب روایت حکومت
بخش مهمی از موضوعات دادگاه به تاریخ سازمان مجاهدین مربوط بود.
این تاریخ از دهه ۱۳۶۰ تا فعالیتهای سالهای بعد امتداد دارد.
در جلسات دادگاه، رویدادهای گذشته از منظر دادستانی و شاکیان بازخوانی شدند.
از نظر جنگ سیاسی، اهمیت این روند در تلاش برای تثبیت یک روایت رسمی از تاریخ سازمان بود.
حکومت با استفاده از ساختار قضایی و پوشش رسانهای، روایت خود را درباره مجاهدین در معرض افکار عمومی قرار میداد.
در مقابل، مقاومت با رد مشروعیت و بیطرفی این رسیدگی، آن را بخشی از کارزار حکومت علیه سازمان معرفی کرد.
ابزار سوم؛ گسترش اثر پرونده به خارج از ایران
یکی از پرسشهای مهم این پرونده، آثار احتمالی آن در خارج از ایران بود.
حکم یک دادگاه داخلی، بهخودیخود در کشورهای دیگر قابلیت اجرای خودکار ندارد.
اجرای آثار قضایی فرامرزی به قوانین کشور مقصد، معاهدات، بررسی مستقل و رعایت اصول دادرسی وابسته است.
با این حال، وجود پرونده قضایی میتواند در فعالیتهای تبلیغاتی و درخواستهای سیاسی یا حقوقی مورد استفاده قرار گیرد.
این همان نقطهای است که پرونده قضایی و جنگ سیاسی به یکدیگر نزدیک میشوند.
مقابله مقاومت
شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق، دادگاه را محکوم کردند.
در موضعگیریهای مقاومت، این پرونده بهعنوان ادامه تلاش حکومت برای مقابله با آلترناتیو سازمانیافته معرفی شد.
مقاومت همچنین بر سابقه نقض حقوق بشر توسط دستگاه قضایی حکومت و پرونده قتلعام زندانیان سیاسی تأکید کرد.
در این مرحله، دو پرونده در برابر یکدیگر قرار گرفتند: پروندهای که حکومت علیه مجاهدین تشکیل داده بود و پرونده دادخواهی قربانیان اعدامهای دهه ۱۳۶۰.
این تقابل، یکی از مهمترین ویژگیهای جنگ سیاسی سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ بود.
نتیجه عملی تا پایان ۱۴۰۴
دادگاه به یکی از موضوعات ثابت رسانههای حکومتی درباره مجاهدین تبدیل شد و جلسات رسیدگی ادامه یافت.
مقاومت نیز با انتشار موضعگیریها و پاسخها، مشروعیت و اهداف سیاسی آن را به چالش کشید.
برای ثبت نتیجه نهایی این پرونده، متن کامل تصمیمهای قضایی، وضعیت هر یک از متهمان و آثار حقوقی احکام ضروری است. صرف انتشار گزارش جلسه دادگاه، جایگزین بررسی حکم قطعی نیست.
تجربه آموزشی این نبرد: پرونده قضایی میتواند همزمان دو کارکرد داشته باشد؛ رسیدگی به اتهامات و اثرگذاری بر موقعیت سیاسی متهمان. شناخت این دو کارکرد، بدون بررسی اسناد و روند واقعی دادرسی ممکن نیست.
فصل سیونهم
سقوط دمشق؛ شکستن یک ستون منطقهای
چگونه سقوط حکومت بشار اسد، موقعیت منطقهای حکومت ولایت فقیه را تغییر داد؟
در ۱۸ آذر ۱۴۰۳، برابر با ۸ دسامبر ۲۰۲۴، حکومت بشار اسد در سوریه سقوط کرد.
این رویداد، یکی از بزرگترین تحولات منطقهای در سالهای اخیر بود.
حکومتی که طی سالهای جنگ داخلی سوریه با حمایت نظامی روسیه، حکومت ایران و حزبالله لبنان باقی مانده بود، در برابر پیشروی سریع نیروهای مخالف فروپاشید.
برای شناخت اهمیت این رویداد در تاریخ جنگ سیاسی، باید به جایگاه سوریه در راهبرد حکومت ولایت فقیه بازگردیم.
سوریه؛ فراتر از یک متحد
از آغاز جنگ داخلی سوریه در سال ۲۰۱۱، حکومت ایران از بشار اسد حمایت کرد.
نیروی قدس سپاه پاسداران، حزبالله لبنان و نیروهای مسلح متحد تهران در حمایت از حکومت سوریه نقش داشتند.
سوریه برای تهران از نظر ارتباط با حزبالله، حضور منطقهای و مناسبات با اسرائیل اهمیت راهبردی داشت.
به همین دلیل، مقامهای حکومت ایران بارها بر ضرورت حفظ حکومت اسد تأکید کرده بودند.
تحولات پاییز ۱۴۰۳
در پاییز ۲۰۲۴، مجموعهای از تحولات موازنه منطقهای را تغییر داد.
در ۶ مهر ۱۴۰۳، برابر با ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۴، حسن نصرالله، دبیرکل حزبالله لبنان، در حمله اسرائیل به جنوب بیروت کشته شد.
این رویداد ضربه بزرگی به رهبری حزبالله وارد کرد.
در همان دوره، جنگ میان اسرائیل و حزبالله شدت گرفته بود.
در اواخر نوامبر، نیروهای مخالف اسد حمله گستردهای را در شمال سوریه آغاز کردند.
پیشروی آنان با سرعت ادامه یافت.
حلب، حما و سپس حمص از کنترل حکومت سوریه خارج شدند و سرانجام نیروهای مخالف وارد دمشق شدند.
بشار اسد کشور را ترک کرد و به روسیه رفت.
جنگ سیاسی در این رویداد چه بود؟
سقوط اسد یک عملیات مستقیم علیه سازمان مجاهدین خلق نبود.
اما شرایط راهبردی حکومت ولایت فقیه را تغییر داد؛ شرایطی که بر سیاستهای امنیتی و منطقهای آن نیز اثر میگذاشت.
در سالهای پیش، حکومت ایران بخشی از توان نظامی و سیاسی خود را برای حفظ حکومت سوریه به کار گرفته بود.
سقوط دمشق نشان داد که این سرمایهگذاری گسترده، بقای بلندمدت متحد تهران را تضمین نکرده است.
از منظر مقاومت ایران، این تحول فرصتی برای برجستهکردن هزینههای سیاست منطقهای حکومت بود.
مقابله سیاسی مقاومت
مقاومت ایران طی سالها، حضور سپاه قدس در سوریه و حمایت از حکومت اسد را محکوم کرده بود.
پس از سقوط دمشق، این موضوع بار دیگر در تحلیلها و موضعگیریهای مقاومت مطرح شد.
محور این مقابله سیاسی، نشاندادن فاصله میان هزینههای سیاست منطقهای و نتایج واقعی آن بود.
در اینجا، ابزار مقاومت عملیات نظامی نبود؛ استفاده از یک تحول مستند منطقهای برای نقد راهبرد حکومت بود.
نتیجه عملی
حکومت ولایت فقیه یکی از مهمترین متحدان دولتی خود در منطقه را از دست داد.
مسیرها و مناسبات منطقهای مرتبط با سوریه نیز وارد مرحله تازهای شدند.
این تحول، موقعیت حکومت ایران را در مناسبات منطقهای تضعیف کرد، هرچند به معنای پایان تمام شبکههای نفوذ منطقهای آن نبود.
تجربه آموزشی: در جنگ سیاسی، شکست یک راهبرد منطقهای میتواند به موضوعی برای افشای هزینهها، نقد تصمیمگیرندگان و تغییر موازنه سیاسی تبدیل شود. اما شکست یک متحد خارجی را نباید با فروپاشی خودکار ساختار قدرت در داخل کشور یکسان گرفت.
فصل چهلم
جنگ دوازدهروزه؛ از عملیات نظامی تا نبرد بر سر آینده ایران
چگونه جنگ مستقیم ایران و اسرائیل، مسئله آلترناتیو سیاسی را برجستهتر کرد؟
در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، برابر با ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل حملات گستردهای را علیه اهداف نظامی و هستهای در ایران آغاز کرد.
در جریان این حملات، شماری از فرماندهان ارشد نظامی و چهرههای مرتبط با برنامه هستهای ایران کشته شدند.
حکومت ایران نیز با شلیک موشک و پهپاد به اسرائیل پاسخ داد.
جنگ در روزهای بعد ادامه یافت و خسارات انسانی و مادی سنگینی بر جای گذاشت.
در ۲۲ ژوئن، آمریکا تأسیسات هستهای فردو، نطنز و اصفهان را هدف حمله قرار داد.
سرانجام در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵، آتشبس برقرار شد.
این درگیری به جنگ دوازدهروزه معروف شد.
تفاوت جنگ نظامی و جنگ سیاسی
جنگ نظامی بر نابودی یا تضعیف توان رزمی، زیرساختها و امکانات طرف مقابل متمرکز است.
اما جنگ سیاسی به پرسشهای دیگری نیز مربوط میشود.
چه کسی مسئول آغاز بحران شناخته میشود؟
چه کسی میتواند افکار عمومی را با خود همراه کند؟
آینده کشور پس از جنگ چگونه معرفی میشود؟
چه نیروهایی برای اداره دوره پس از بحران ادعای صلاحیت دارند؟
در جنگ دوازدهروزه، این پرسشها اهمیت ویژهای پیدا کردند.
نخستین میدان؛ روایت رسمی حکومت
حکومت ولایت فقیه حملات اسرائیل و آمریکا را تجاوز نظامی معرفی کرد و بر دفاع از تمامیت ارضی کشور تأکید داشت.
رسانههای حکومتی تلاش کردند بر ضرورت اتحاد داخلی در برابر حملات خارجی تمرکز کنند.
در چنین شرایطی، حکومت میکوشید اختلافات سیاسی داخلی را در سایه تهدید خارجی قرار دهد.
این یکی از کارکردهای شناختهشده جنگ سیاسی در زمان درگیری نظامی است: استفاده از شرایط جنگی برای تقویت روایت رسمی و مطالبه همراهی عمومی.
دومین میدان؛ موضع مقاومت ایران
شورای ملی مقاومت ایران و سازمان مجاهدین خلق، در موضعگیریهای خود بر تمایز میان مردم ایران، حکومت ولایت فقیه و دولتهای خارجی تأکید کردند.
در چارچوب برنامه سیاسی مقاومت، سرنگونی حکومت و انتقال حاکمیت به مردم ایران، وظیفه مردم و مقاومت سازمانیافته معرفی شد.
این موضعگیری، از نظر جنگ سیاسی اهمیت داشت.
در شرایطی که جنگ خارجی میتوانست بحث آینده ایران را به تصمیم قدرتهای نظامی گره بزند، مقاومت بر راهحل سیاسی مبتنی بر حاکمیت مردم تأکید میکرد.
سومین میدان؛ مسئله آلترناتیو
در جریان جنگ، بحث درباره آینده حکومت ایران و نیروهای مدعی جایگزینی آن گسترش یافت.
جریانهای سیاسی مختلف، برنامهها و مواضع خود را مطرح کردند.
در این میان، مسئله اصلی برای شورای ملی مقاومت، معرفی برنامه انتقال قدرت و جایگزینی حکومت ولایت فقیه با ساختاری مبتنی بر انتخابات و حاکمیت مردم بود.
این موضوع به سابقه برنامه دهمادهای مریم رجوی و طرح دولت موقت و مجلس مؤسسان ارتباط داشت.
از نظر آموزشی، اینجا تفاوت مهمی وجود دارد: مخالفت با حکومت، بهتنهایی برنامه انتقال قدرت نیست.
یک آلترناتیو سیاسی با ساختار، برنامه، سازماندهی، سازوکار انتقال و شیوه کسب مشروعیت عمومی شناخته میشود.
چهارمین میدان؛ پیامدهای جنگ برای مردم
در جریان حملات، غیرنظامیان نیز کشته و مجروح شدند و خساراتی به مناطق مسکونی و زیرساختها وارد آمد.
جنگ موجب نگرانی گسترده درباره امنیت مردم، آوارگی موقت و پیامدهای اقتصادی شد.
بنابراین، بررسی جنگ سیاسی این دوره بدون توجه به هزینههای انسانی جنگ ناقص خواهد بود.
هر نیروی سیاسی که درباره آینده ایران سخن میگوید، با پرسش مسئولیت در قبال جان مردم و حفظ استقلال کشور نیز روبهرو است.
نتیجه عملی
جنگ دوازدهروزه با آتشبس پایان یافت.
حملات نظامی، به زیرساختها و ساختار فرماندهی حکومت ایران آسیب رساندند، اما به انتقال قدرت سیاسی در ایران منجر نشدند.
این واقعیت، مرز میان تضعیف نظامی یک حکومت و ایجاد آلترناتیو سیاسی را آشکار کرد.
تجربه آموزشی: عملیات نظامی خارجی و مبارزه سیاسی برای انتقال حاکمیت دو روند متفاوتاند. در شرایط جنگ، مسئله آلترناتیو، استقلال سیاسی و برنامه مشخص برای آینده کشور اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فصل چهلویکم
بازگشت تحریمها؛ شکست یک محاسبه
چگونه پرونده هستهای دوباره به شورای امنیت بازگشت و جنگ سیاسی بر سر مسئولیت بحران شدت گرفت؟
در سال ۱۴۰۴، پرونده هستهای حکومت ولایت فقیه بار دیگر وارد مرحلهای تعیینکننده شد.
ده سال پس از توافق برجام، اختلاف بر سر تعهدات هستهای ایران و اجرای قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل به نقطه تازهای رسید.
فرانسه، بریتانیا و آلمان در ۲۸ اوت ۲۰۲۵، برابر با ۶ شهریور ۱۴۰۴، سازوکار بازگشت تحریمها، موسوم به اسنپبک، را فعال کردند.
در پایان مهلت مقرر، تحریمهای پیشین شورای امنیت علیه ایران دوباره برقرار شدند؛ هرچند روسیه و چین درباره اعتبار حقوقی این روند اعتراض داشتند.
از برجام تا بازگشت تحریم
در سال ۱۳۹۴، حکومت ایران با پذیرش محدودیتهای مهم در برنامه هستهای خود وارد توافق برجام شد.
در سال ۱۳۹۷، آمریکا از توافق خارج شد.
حکومت ایران نیز از سال ۱۳۹۸ بهتدریج بخشی از تعهدات هستهای خود را کاهش داد.
سطح غنیسازی اورانیوم افزایش یافت و اختلافات با آژانس بینالمللی انرژی اتمی شدت گرفت.
در سالهای بعد، مذاکرات برای احیای توافق به نتیجه پایدار نرسید.
جنگ دوازدهروزه نیز شرایط تازهای در روابط ایران با آژانس و قدرتهای جهانی ایجاد کرد.
جنگ سیاسی در این پرونده چه بود؟
در این مقطع، دو موضوع از یکدیگر قابل تفکیک بودند.
نخست، اختلاف حقوقی و فنی بر سر برنامه هستهای و تعهدات بینالمللی ایران.
دوم، نبرد سیاسی بر سر مسئولیت بحران و پیامدهای آن.
حکومت ولایت فقیه، تحریمها را نتیجه فشار و سیاستهای دولتهای غربی معرفی میکرد.
در مقابل، مخالفان حکومت، از جمله مقاومت ایران، بر هزینههای برنامه هستهای و تصمیمهای راهبردی خامنهای تأکید داشتند.
بنابراین، مسئله تنها بازگشت تحریمها نبود.
پرسش سیاسی مهمتر این بود: چه تصمیمهایی کشور را به این نقطه رساندند و هزینه آنها بر دوش چه کسانی قرار گرفت؟
موضع مقاومت
شورای ملی مقاومت طی سالها برنامه هستهای حکومت را یکی از محورهای مهم افشاگری خود قرار داده بود.
افشای تأسیسات نطنز و اراک در سال ۲۰۰۲ از سوی شورای ملی مقاومت، یکی از نقاط مهم تاریخ این پرونده بود.
در سالهای بعد نیز مقاومت بر ضرورت جلوگیری از دستیابی حکومت به سلاح هستهای و مقابله با سیاستهای منطقهای آن تأکید کرد.
در مقطع ۱۴۰۴، بازگشت تحریمهای شورای امنیت به موضوعی تازه برای بررسی نتایج سیاست هستهای حکومت تبدیل شد.
نتیجه عملی
فعالشدن سازوکار اسنپبک، یکی از مهمترین تحولات حقوقی و دیپلماتیک سال ۱۴۰۴ بود.
این روند، محدودیتهای بینالمللی تازهای را به پرونده ایران بازگرداند.
اما بازگشت تحریمها بهخودیخود به تغییر حکومت یا پایان برنامه هستهای منجر نشد.
تجربه آموزشی: در جنگ سیاسی، یک پرونده بینالمللی میتواند طی سالها از مذاکره به توافق، از توافق به بحران و سپس به بازگشت تحریمها برسد. شناخت نتیجه واقعی هر مرحله، مستلزم بررسی تصمیمها، تعهدات، اقدامات و پیامدهای ثبتشده است.
فصل چهلودوم
جنگی که شکل عوض کرد
بیلان عملی سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴؛ کدام ابزارهای جنگ سیاسی باقی ماندند؟
در پایان سال ۱۴۰۴، حکومت ولایت فقیه با شرایطی متفاوت از آغاز سال ۱۴۰۳ روبهرو بود.
ابراهیم رئیسی کشته شده بود.
مسعود پزشکیان ریاستجمهوری را بر عهده داشت.
حسن نصرالله کشته شده و حکومت بشار اسد سقوط کرده بود.
جنگ مستقیم ایران و اسرائیل رخ داده و آمریکا تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار داده بود.
تحریمهای پیشین شورای امنیت نیز از مسیر سازوکار اسنپبک بازگشته بودند.
در همین دوره، دستگاه قضایی حکومت، پرونده ۱۰۴ نفره علیه مجاهدین را دنبال میکرد.
این مجموعه تحولات، چند تجربه مشخص از جنگ سیاسی به دست میدهد.
نخستین تجربه؛ بحران حکومت به معنای توقف اقدامات علیه مخالفان نیست
مرگ رئیسی، تغییر دولت و بحرانهای منطقهای، دستگاه قضایی و امنیتی حکومت را از فعالیت بازنداشتند.
پرونده ۱۰۴ نفره نمونهای از استمرار اقدامات رسمی علیه سازمان مجاهدین در این دوره بود.
این تجربه نشان میدهد که جنگ سیاسی میتواند همزمان با بحرانهای سنگین داخلی و خارجی ادامه پیدا کند.
دومین تجربه؛ پرونده قضایی یک میدان مستقل است
دادگاه ۱۰۴ نفره را نمیتوان صرفاً با انتشار یک پاسخ سیاسی بررسی کرد.
در این پرونده، کیفرخواست، اسناد ارائهشده، اظهارات شاهدان، روند رسیدگی و احکام احتمالی اهمیت دارند.
در مقابل، پاسخ مقاومت نیز در موضعگیری سیاسی خلاصه نمیشود؛ بررسی حقوقی و تاریخی ادعاها، بخشی از مقابله با آثار پرونده است.
از همین رو، نبرد قضایی نیازمند استمرار، دقت و ثبت مستند است.
سومین تجربه؛ شکست منطقهای بر اعتبار راهبرد اثر میگذارد
سقوط حکومت اسد، یکی از مهمترین نتایج عملی تحولات منطقهای بود.
این رویداد، محدودیتهای راهبرد حکومت ایران در سوریه را آشکار کرد.
در جنگ سیاسی، چنین تحولی میتواند به موضوع نقد تصمیمهای حکومت و هزینههای سیاست منطقهای تبدیل شود.
اما تحلیل معتبر، میان شکست یک راهبرد و فروپاشی تمام ساختار قدرت تفاوت میگذارد.
چهارمین تجربه؛ جنگ خارجی جایگزین سازماندهی سیاسی نمیشود
جنگ دوازدهروزه نشان داد که تضعیف توان نظامی و هستهای یک حکومت، بهخودیخود به انتقال قدرت سیاسی منجر نمیشود.
مسئله آلترناتیو، برنامه انتقال، حاکمیت مردم و استقلال سیاسی همچنان موضوعاتی مستقل باقی میمانند.
برای مقاومت ایران، این موضوع با برنامه سیاسی شورای ملی مقاومت و تلاش برای معرفی جایگزینی دموکراتیک پیوند داشت.
پنجمین تجربه؛ جنگ سیاسی بر سر آینده نیز جریان دارد
در دورههای گذشته، بخش بزرگی از جنگ سیاسی علیه مجاهدین به تخریب سابقه تاریخی، پروندهسازی و محدودکردن فعالیتهای سازمان مربوط بود.
در سالهای اخیر، موضوع دیگری نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است: آینده ایران پس از حکومت ولایت فقیه.
در این میدان، پرسشهای اصلی به برنامه سیاسی، مشروعیت، سازماندهی و سازوکار انتقال قدرت مربوط میشوند.
نبرد بر سر آلترناتیو، با شعار و تبلیغات به پایان نمیرسد.
این نبرد در عرصه برنامه، عمل، تشکیلات، اعتبار سیاسی و رابطه با جامعه جریان دارد.
نتیجه نهایی بخش ششم
از مرگ رئیسی تا جنگ دوازدهروزه و بازگشت تحریمها، حکومت ولایت فقیه با مجموعهای از بحرانهای سنگین روبهرو شد.
اما برای شناخت جنگ سیاسی علیه مقاومت، ثبت بحرانهای حکومت کافی نیست.
باید اقدامات مشخص علیه مقاومت را از دل این تحولات بیرون کشید.
در این بخش، دادگاه ۱۰۴ نفره مهمترین نمونه مستقیم جنگ قضایی حکومت علیه مجاهدین بود.
در کنار آن، تحولات منطقهای، جنگ خارجی و پرونده هستهای، شرایط سیاسی رویارویی را تغییر دادند.
مقاومت نیز از طریق موضعگیریهای سیاسی، پیگیری دادخواهی، فعالیت بینالمللی و معرفی برنامه آلترناتیو، تلاش کرد در این شرایط نقشآفرینی کند.
این مقطع یک نتیجه اساسی دارد:
جنگ سیاسی تنها نبرد بر سر گذشته یک مقاومت نیست؛ نبرد بر سر امکان فعالیت امروز و جایگاه آن در آینده کشور نیز هست.
و این دقیقاً همان نقطهای است که تاریخ جنگ سیاسی به مسئله آلترناتیو، سازماندهی و انتقال حاکمیت میرسد.
پایان بخش ششم: از مرگ رئیسی تا جنگ دوازدهروزه
اسناد و مآخذ بخش ششم - اطلاعیههای رسمی مربوط به سقوط بالگرد ابراهیم رئیسی، ۳۰ و ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۳؛ نتایج انتخابات ریاستجمهوری تیر ۱۴۰۳.
- گزارشهای منتشرشده از جلسات شعبه یازدهم دادگاه کیفری یک تهران درباره پرونده سازمان مجاهدین خلق و ۱۰۴ متهم، سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴. برای نسخه نهایی کتاب، متن کیفرخواست، صورتجلسات و تصمیمهای قضایی بهصورت مستقل مقابله میشوند.
- اطلاعیهها و موضعگیریهای شورای ملی مقاومت ایران درباره دادگاه ۱۰۴ نفره و پاسخهای منتشرشده به اتهامات آن.
- گزارشهای سازمان ملل و رسانههای بینالمللی درباره کشتهشدن حسن نصرالله، سپتامبر ۲۰۲۴، و سقوط حکومت بشار اسد، دسامبر ۲۰۲۴.
- گزارشهای مربوط به جنگ ایران و اسرائیل، ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵؛ اطلاعیههای رسمی درباره حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران.
- قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، متن برجام و اطلاعیه سه کشور اروپایی درباره فعالسازی سازوکار اسنپبک، ۲۸ اوت ۲۰۲۵.
- اسناد و موضعگیریهای شورای ملی مقاومت درباره برنامه هستهای، جنگ دوازدهروزه، استقلال ایران و برنامه انتقال حاکمیت به مردم.
بخش هفتم
کالبدشکافی جنگ سیاسی علیه مقاومت
از نفوذ و شیطانسازی تا پروندهسازی و عملیات تروریستی؛ شناخت روشها از دل نبردهای واقعی
جنگ سیاسی را نمیتوان تنها از روی شعارها و بیانیههای طرفین شناخت. این جنگ در اقدامات مشخص آشکار میشود: در مأموری که برای جمعآوری اطلاعات اعزام میشود؛ در گزارشی که منبع آن پنهان میماند؛ در پروندهای که برای محدودکردن فعالیت سیاسی تشکیل میشود؛ در تهدید خانواده یک مخالف؛ و در عملیاتی که هدف آن کشتن شرکتکنندگان یک گردهمایی است.
این روشها یکسان نیستند. هر کدام ابزار، مجری، هدف و پیامد متفاوتی دارند.
در این بخش، بهجای ارائه تعریفهای انتزاعی، چند پرونده واقعی را بررسی میکنیم. برخی از آنها به نتیجه قضایی رسیدهاند. درباره برخی دیگر، اسناد و شهادتهای منتشرشده از سوی مقاومت یا اشخاص درگیر وجود دارد که دامنه اثبات آنها روشن خواهد شد.
مبنای کار یک اصل است: هر عملیات را با آنچه واقعاً اتفاق افتاده میشناسیم، نه با آنچه تصور میکنیم طراحان قصد انجامش را داشتهاند.
فصل چهلوسوم
از گلوله تا جنگ روانی
چرا یک مقام اطلاعاتی حکومت از تغییر روش مقابله با مجاهدین سخن گفت؟
یکی از مهمترین اسناد برای شناخت جنگ سیاسی، اظهاراتی است که از درون دستگاه امنیتی حکومت منتشر شده است.
در مجموعه اسناد تاریخی این کتاب، گفتاری از یک مقام اطلاعاتی پیشین نقل شده که درباره عملیات نظامی، نفوذ و جنگ روانی علیه مجاهدین توضیح میدهد.
اهمیت این گفتار در آن است که موضوع را از سطح اتهامات متقابل فراتر میبرد و به محاسبات عملی دستگاه امنیتی نزدیک میکند.
مسئله دستگاه امنیتی چه بود؟
در روایت نقلشده، مقام اطلاعاتی به تجربه عملیات نظامی علیه مجاهدین اشاره میکند.
او توضیح میدهد که ضربههای نظامی، برخلاف انتظار، لزوماً به فروپاشی سازمان منجر نمیشدند.
در بخشی از این گفتار، به تجدیدنظر در روشهای مقابله با سازمان در سال ۱۳۷۰ اشاره شده است.
نتیجهای که او از تجربههای پیشین بیان میکند، تغییر توجه از ضربه نظامی به عملیات روانی و استفاده از افراد جداشده است.
این نکته اهمیت بنیادی دارد.
در اینجا با تغییر یک شعار تبلیغاتی روبهرو نیستیم؛ موضوع، تغییر ابزار عملیاتی برای رسیدن به همان هدف سیاسی است.
مسئله نفوذ
همان مقام در بخش دیگری از گفتار خود، دشواری نفوذ به ساختار داخلی مجاهدین را شرح میدهد.
او به مشکلات ارتباط با افرادی اشاره میکند که به قرارگاه اشرف فرستاده شده بودند.
در این روایت، محدودیت ارتباطی نفوذیها و دیررسیدن اطلاعات، از مشکلات دستگاه اطلاعاتی معرفی میشود.
این اظهارات نشان میدهد که صرف ورود یک فرد به یک تشکیلات، به معنای موفقیت عملیات نفوذ نیست.
عملیات زمانی برای طراحان خود ارزش اطلاعاتی پیدا میکند که عامل بتواند به اطلاعات مورد نظر دسترسی پیدا کند، آن را منتقل کند و ارتباط خود را حفظ کند.
تغییر به عملیات روانی
در گفتار مورد بحث، عملیات روانی و استفاده از جداشدگان بهعنوان یکی از روشهای مورد توجه دستگاه امنیتی مطرح میشود.
منطق این روش روشن است.
در عملیات نظامی، هدف معمولاً واردکردن خسارت مستقیم به نیرو، تجهیزات یا محل استقرار است.
در عملیات روانی، هدف میتواند تغییر برداشت مخاطبان، تضعیف اعتماد، ایجاد اختلاف یا کاهش حمایت اجتماعی باشد.
استفاده از فردی که پیشتر در یک سازمان حضور داشته، از نظر تبلیغاتی امتیاز خاصی دارد: مخاطب ممکن است سخنان او را به دلیل سابقه عضویت، معتبرتر از سخنان یک مقام رسمی حکومت بداند.
اما سابقه عضویت بهتنهایی نه صداقت یک روایت را ثابت میکند و نه وابستگی گوینده به دستگاه اطلاعاتی را.
برای شناخت یک عملیات، ارتباط سازمانی، مأموریت، اسناد و رفتار مشخص اهمیت دارند.
پاسخ عملی مقاومت
در تجربه تاریخی مجاهدین، مقابله با نفوذ شامل بررسی سوابق افراد، کنترل دسترسی به اطلاعات و شناسایی تناقضها در اطلاعات ارائهشده بوده است.
در میدان تبلیغاتی نیز مقاومت با انتشار اسناد، پاسخ به اتهامات و افشای ارتباطات ادعایی افراد با دستگاههای حکومتی مقابله کرده است.
نتیجه این اقدامات در هر پرونده متفاوت بوده و تنها از طریق بررسی همان پرونده قابل تعیین است.
نتیجه آموزشی
این سند یک اصل مهم را روشن میکند:
هنگامی که یک روش مقابله به نتیجه مطلوب نمیرسد، طراح جنگ سیاسی ممکن است ابزار را تغییر دهد، بیآنکه هدف اصلی را کنار گذاشته باشد.
در پرونده حاضر، تغییر مورد بحث از عملیات نظامی به جنگ روانی و بهرهگیری از منابع انسانی بود.
سند محوری فصل: گفتار مقام اطلاعاتی پیشین درباره تجدیدنظر سال ۱۳۷۰، مشکلات نفوذ در اشرف و تمرکز بر عملیات روانی؛ مندرج در مجموعه اسناد تاریخی مورد استفاده کتاب. انتساب دقیق گفتار به گوینده و مشخصات انتشار آن در نسخه نهایی با اصل منبع مقابله میشود.
فصل چهلوچهارم
وقتی خبرنگار به ابزار فشار تبدیل میشود
چگونه یک خبرنگار فرانسوی از تلاش برای تحمیل موضوع مجاهدین به گزارش خود پرده برداشت؟
در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷، برابر با ۵ فوریه ۲۰۱۹، روزنامه فرانسوی L’Opinion مصاحبهای با آرمین عارفی، خبرنگار ایرانیتبار نشریه Le Point، منتشر کرد.
در این مصاحبه، عارفی درباره شرایط کار خبرنگاران خارجی در ایران و تجربه خود از فشار برای تهیه گزارش درباره مجاهدین توضیح داد.
این پرونده برای شناخت جنگ سیاسی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا موضوع آن یک گزارش منتشرشده علیه مجاهدین نیست، بلکه تلاش برای تأثیرگذاری بر فرایند تولید گزارش است.
مرحله نخست؛ کنترل دسترسی
عارفی در مصاحبه خود توضیح میدهد که خبرنگاران خارجی برای فعالیت در ایران با محدودیتهای اداری و نظارتی روبهرو هستند.
او به نقش نهادهای مرتبط با صدور مجوز، مترجمان و افرادی اشاره میکند که رفتوآمد و ارتباطات خبرنگار را زیر نظر دارند.
کنترل دسترسی، نخستین ابزار اثرگذاری بر جریان خبر است.
هنگامی که یک خبرنگار برای ورود، تمدید مجوز یا انجام مصاحبه به موافقت نهادهای حکومتی وابسته باشد، همان نهادها میتوانند بر شرایط فعالیت او اثر بگذارند.
مرحله دوم؛ تعیین مخاطبان مصاحبه
عارفی شرح میدهد که فردی به نام نجاتی، ملاقاتهایی را با اشخاصی که بهعنوان اعضای سابق مجاهدین معرفی میشدند، برای او ترتیب داده بود.
خبرنگار با اصل ملاقات مخالفتی نداشت.
مسئله از جایی آغاز شد که از او انتظار میرفت درباره مجاهدین مطلب بنویسد، در حالی که دسترسی لازم برای دریافت پاسخ طرف مقابل را نداشت.
عارفی در مصاحبه توضیح داد که بدون دریافت دیدگاه طرف مقابل، حاضر به تهیه چنین گزارشی نبود.
در اینجا نقطه اصلی عملیات قابل شناسایی است: تلاش برای تبدیل امکان دسترسی خبرنگار به ایران، به وسیلهای برای اثرگذاری بر موضوع و محتوای گزارش.
مرحله سوم؛ فشار بر خبرنگار
بر اساس روایت عارفی، پس از مدتی درباره سرنوشت مقاله مورد انتظار از او پرسش شد.
او این رفتار را نوعی فشار مرتبط با پرونده مجاهدین توصیف کرد.
این بخش از شهادت، تفاوت میان مصاحبه آزاد و هدایت خبر را آشکار میکند.
مصاحبه آزاد با تصمیم خبرنگار درباره موضوع، منابع و نتیجه گزارش همراه است.
در فرایند هدایتشده، یک نهاد یا واسطه تلاش میکند موضوع، منابع و نتیجه مطلوب را از پیش تعیین کند.
مقابله عملی
پاسخ عارفی، خودداری از نوشتن مطلبی بود که امکان بررسی دیدگاه طرف مقابل را برای آن نداشت.
او همچنین تجربه خود را علنی کرد.
این دو اقدام، اهمیت عملی دارند.
نخست، خبرنگار از پذیرش چارچوب تحمیلی خودداری کرد.
دوم، با انتشار تجربه، امکان بررسی عمومی روش فشار را فراهم ساخت.
نتیجه نبرد
از این مصاحبه نمیتوان نتیجه گرفت که تمام گزارشهای انتقادی درباره مجاهدین محصول هدایت حکومت هستند.
اما این پرونده یک نمونه مشخص از تلاش برای تأثیرگذاری بر کار یک خبرنگار را نشان میدهد.
تجربه آموزشی: برای شناخت عملیات رسانهای، تنها متن نهایی گزارش کافی نیست. مسیر دسترسی خبرنگار به منابع، نقش واسطهها، امکان پاسخ طرف مقابل و فشارهای احتمالی نیز بخشی از واقعیت پروندهاند.
سند محوری: مصاحبه آرمین عارفی با L’Opinion، ۵ فوریه ۲۰۱۹؛ بازتاب آن در مجموعه اسناد تاریخی جنگ سیاسی.
فصل چهلوپنجم
شکست اشپیگل در دادگاه هامبورگ
چگونه مقاومت با ارائه سند، یک رسانه بزرگ اروپایی را به حذف دو فقره افترا وادار کرد؟
در جنگ سیاسی، اعتبار یک رسانه بزرگ بینالمللی میتواند به ابزاری برای انتشار و تکثیر اتهامات علیه یک مقاومت سازمانیافته تبدیل شود. اهمیت چنین عملیاتی تنها در شمار خوانندگان آن رسانه نیست؛ بلکه در امکانی است که برای بازنشر همان اتهامات توسط دستگاه تبلیغاتی حکومت فراهم میکند.
ماجرای اشپیگل در بهمن ۱۳۹۷، نمونهای عملی از این سازوکار و نحوه مقابله حقوقی مقاومت ایران با آن است.
این نبرد از انتشار یک مقاله آغاز شد، به صدها رسانه حکومتی راه یافت، به مجلس حکومت کشیده شد و سرانجام در دادگاه هامبورگ به صدور دستور حذف دو فقره از اتهامات انجامید.
زمانبندی انتشار مقاله
در روزهای ۱۳ و ۱۴ فوریه ۲۰۱۹، ایرانیان مخالف حکومت ولایت فقیه در ورشو به تظاهرات پرداختند.
در همین مقطع، کنفرانس امنیتی مونیخ برگزار شد و محمدجواد ظریف، وزیر خارجه وقت حکومت، در آن شرکت کرد.
روز ۱۶ فوریه ۲۰۱۹، مجله آلمانی اشپیگل مقالهای درباره سازمان مجاهدین خلق و اعضای آن در اشرف۳ در آلبانی منتشر کرد.
دو فقره از اتهامات منتشرشده، محور شکایت فوری نمایندگی شورای ملی مقاومت ایران در آلمان قرار گرفتند:
ادعای شکنجه در محل استقرار مجاهدین در آلبانی.
ادعای انجام تمرینهای خشونتآمیز، سه بار در هفته، شامل بریدن گلو با چاقو، شکستن دستها، بیرونآوردن چشمها و پارهکردن دهانها.
انتشار چنین اتهاماتی در یک رسانه شناختهشده آلمانی، فرصت گستردهای برای دستگاه تبلیغاتی حکومت ولایت فقیه فراهم کرد.
چگونه اتهامات اشپیگل به دستگاه تبلیغاتی حکومت منتقل شدند؟
رسانههای حکومتی بلافاصله به بازنشر مطالب اشپیگل پرداختند.
خبرگزاری مهر و روزنامه خراسان با عنوان:
«تمرینات مجاهدین در آلبانی هفتهیی سه بار بریدن گلو با چاقو»
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، با عنوان:
«گزارش اشپیگل از پایگاه مجاهدین: اعضای این سازمان کشتار را تمرین میکنند»
خبرگزاری میزان، وابسته به قوه قضاییه، با عنوان:
«مجاهدین در آلبانی بریدن گلو با چاقو، در آوردن چشم و پاره کردن دهان را تمرین میکنند»
به انتشار این اتهامات پرداختند.
موضوع به مجلس حکومت نیز کشیده شد. اللهیار ملکشاهی، رئیس کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس، با استناد به گزارش اشپیگل، مدعی شد که سازمان مجاهدین در قلب اروپا تمرین ترور میکند.
در این مرحله، یک گزارش رسانهای خارجی به ماده اولیه تبلیغات دستگاههای حکومتی تبدیل شده بود.
خبرگزاری سپاه، رسانه قوه قضاییه، مطبوعات حکومتی و نمایندگان مجلس، همگی به اعتبار نام اشپیگل استناد میکردند.
هدف سیاسی این کارزار چه بود؟
زمان وقوع این کارزار اهمیت ویژهای داشت.
تنها چند ماه از کشف طرح بمبگذاری علیه گردهمایی بزرگ مقاومت ایران در ویلپنت فرانسه و دستگیری اسدالله اسدی گذشته بود.
حکومت ولایت فقیه با پروندهای سنگین در اروپا روبهرو شده بود که پای یکی از دیپلماتهایش را به یک عملیات تروریستی کشانده بود.
در چنین شرایطی، بازنشر اتهامات اشپیگل علیه مجاهدین، ابزاری برای تغییر موضوع و منحرفکردن توجه افکار عمومی از پرونده تروریستی حکومت فراهم میکرد.
دستگاه تبلیغاتی حکومت تلاش داشت سازمانی را که گردهمایی آن هدف طرح بمبگذاری قرار گرفته بود، بهعنوان تهدیدی برای امنیت اروپا معرفی کند.
این همان روش وارونهسازی موضوع در جنگ سیاسی است.
مقاومت چگونه مقابله کرد؟
دفتر شورای ملی مقاومت ایران در آلمان، راه مقابله حقوقی را در پیش گرفت.
نمایندگی شورا با حفظ حق شکایت درباره سایر مطالب مقاله در روند عادی قضایی، از دادگاه هامبورگ درخواست کرد درباره دو فقره از اتهامات، دستور فوری ممنوعیت انتشار صادر کند.
در ۵ مارس ۲۰۱۹، اشپیگل طی نامهای به وکیل دفتر شورا در آلمان اعلام کرد که دفتر شورای ملی مقاومت حق شکایت در این موضوع را ندارد.
این نخستین مانع حقوقی در مسیر رسیدگی بود.
روز ۲۱ مارس ۲۰۱۹، دادگاهی متشکل از سه قاضی، استدلال اشپیگل را رد کرد و صلاحیت دفتر شورای ملی مقاومت برای طرح شکایت را پذیرفت.
در تصمیم دادگاه، مطابق متن منتشرشده در اطلاعیه دبیرخانه شورای ملی مقاومت، تصریح شد:
«تأیید میشود که شکایت کننده متضرر شده است».
با پذیرش شکایت، دادگاه وارد بررسی محتوای اتهامات شد.
نخستین شکست؛ اثبات نادرستی ادعای شکنجه
دادگاه هامبورگ نخستین درخواست شورای ملی مقاومت را از لحاظ قانونی موجه شناخت.
دادگاه انتشار یا اجازه انتشار ادعای مربوط به شکنجه در محل استقرار مجاهدین در آلبانی را برای اشپیگل ممنوع کرد.
در متن تصمیم دادگاه که دبیرخانه شورای ملی مقاومت منتشر کرد، بهصراحت آمده است:
«شکایت کننده، نادرست بودن این ادعا را با مدرک اثبات کرده است».
اهمیت این عبارت در آن است که نتیجه رسیدگی صرفاً بر اعتراض سیاسی مقاومت استوار نبود.
مقاومت مدرک ارائه کرده بود و دادگاه، اثبات نادرستی ادعای مورد شکایت را در تصمیم خود ثبت کرد.
دومین شکست؛ ممنوعیت انتشار اتهام تمرین کشتار
دادگاه درخواست دوم شورای ملی مقاومت را نیز موجه شناخت.
اشپیگل از انتشار یا اجازه انتشار این ادعا منع شد که گویا مجاهدین سه بار در هفته به تمرین بریدن گلو، شکستن دستها، بیرونآوردن چشمها و پارهکردن دهانها میپردازند.
دادگاه در تصمیم خود تصریح کرد:
«فرقی نمیکند که این بخش از مقاله بهعنوان تأیید یک واقعیت طبقهبندی شود یا به عنوان یک سوءظن. چرا که در هر دو حالت، انتشار این مطلب غیرقانونی بوده است».
در ادامه همین تصمیم آمده است:
«از نقطهنظر این دادگاه باید نادرست بودن این ادعا مفروض گرفته شود».
دادگاه همچنین تصریح کرد که اصول گزارشدهی مجاز درباره یک سوءظن رعایت نشده و سازمان مجاهدین در رابطه با این اتهام مورد سؤال قرار نگرفته است.
به این ترتیب، دومین اتهامی که دستگاه تبلیغاتی حکومت با هیاهوی گسترده در ایران منتشر کرده بود، مشمول دستور ممنوعیت انتشار قرار گرفت.
۲۵۰ هزار یورو جریمه برای هر مورد نقض دستور
دادگاه هامبورگ برای اجرای تصمیم خود ضمانت اجرایی تعیین کرد.
بر اساس تصمیم دادگاه، اشپیگل در صورت نقض هر یک از دستورات صادرشده، با جریمهای تا سقف ۲۵۰ هزار یورو روبهرو میشد.
برای موارد عدم پرداخت جریمه نیز مجازات حبس تا شش ماه برای هر مورد نقض دستور و حداکثر دو سال برای مجموع موارد پیشبینی شده بود.
این ضمانت اجرایی، تصمیم دادگاه را از یک اعلام نظر صرف فراتر میبرد.
اشپیگل اتهامات را حذف کرد
تصمیم دادگاه در ۲۲ مارس ۲۰۱۹، برابر با دوم فروردین ۱۳۹۸، به اشپیگل ابلاغ شد.
اشپیگل همان شب، در اجرای دستور دادگاه، بخشهای مورد حکم را از سه محل حذف کرد:
نسخه PDF مجله؛
سایت آلمانی اشپیگل؛
سایت انگلیسی اشپیگل.
از انتشار مقاله تا صدور دستور دادگاه، تنها ۳۳ روز گذشته بود.
مقاومت ایران توانسته بود در این فاصله، کارزار انتشار دو اتهام سنگین را در رسانه اصلی منتشرکننده آن با یک اقدام حقوقی مشخص متوقف کند.
کالبدشکافی یک نبرد واقعی
مرحله نبرد اقدام انجامشده
آغاز کارزار انتشار اتهامات علیه مجاهدین در اشپیگل، ۱۶ فوریه ۲۰۱۹
تکثیر اتهامات بازنشر گسترده توسط رسانههای حکومتی
بهرهبرداری سیاسی استناد مقامهای مجلس حکومت به مقاله
مقابله مقاومت ارائه مدارک و طرح شکایت در دادگاه هامبورگ
مانع حقوقی اعتراض اشپیگل به حق شکایت نمایندگی شورا
شکست مانع پذیرش شکایت توسط هیئت سهنفره قضات
نتیجه قضایی ممنوعیت انتشار دو فقره اتهام، ۲۱ مارس ۲۰۱۹
ضمانت اجرایی جریمه تا ۲۵۰ هزار یورو برای هر مورد نقض دستور
نتیجه عملی حذف مطالب مشمول دستور از سه نسخه انتشار، ۲۲ مارس ۲۰۱۹
درس عملی نبرد هامبورگ
اهمیت این نبرد در آن بود که مقاومت در زمین تعیینشده توسط دستگاه تبلیغاتی حکومت باقی نماند.
در برابر انتشار اتهام، سند ارائه کرد.
در برابر تکثیر تبلیغات، اقدام حقوقی انجام داد.
در برابر تلاش اشپیگل برای نپذیرفتن حق شکایت نمایندگی شورا، پیگیری قضایی را ادامه داد.
نتیجه نیز یک وعده یا اعلام موضع سیاسی نبود؛ صدور دستور دادگاه و حذف مطالب مورد حکم بود.
این تجربه نشان داد که بزرگی یک رسانه، گستردگی مخاطبان آن و حجم بازنشر اتهامات، مانع مقابله مستند و حقوقی نیست.
در هامبورگ، جنگ سیاسی از صفحات یک مجله بزرگ اروپایی به میز سه قاضی منتقل شد و مقاومت با ارائه مدارک، به نتیجهای عملی و قابل ثبت رسید.
سند و مأخذ فصل
اطلاعیه دبیرخانه شورای ملی مقاومت ایران، ۳ فروردین ۱۳۹۸، برابر با ۲۳ مارس ۲۰۱۹، منتشرشده در سایت مجاهدین در ۴ فروردین ۱۳۹۸، تحت عنوان:
«اشپیگل به دستور دادگاه دو فقره افترائات کذب علیه مجاهدین را از کلیه اسناد این مجله حذف کرد».
شامل بخشهایی از متن تصمیم دادگاه هامبورگ، مورخ ۲۱ مارس ۲۰۱۹.
فصل چهلوششم
فشار از طریق خانواده
چگونه تهدید یک عضو خانواده در ایران به وسیلهای برای فشار بر فعال سیاسی در کانادا تبدیل شد؟
در ۴ اردیبهشت ۱۳۹۸، برابر با ۲۴ آوریل ۲۰۱۹، نرگس غفاری، فعال سیاسی و مسئول رادیوی ایرآوا در کانادا، بیانیهای درباره فشارهای واردشده بر یکی از اعضای خانوادهاش در ایران منتشر کرد.
او اعلام کرد که مأموران اطلاعات سپاه از طریق آن عضو خانواده، برای توقف فعالیتهای سیاسیاش فشار وارد کردهاند.
این پرونده از نظر آموزشی اهمیت خاصی دارد؛ زیرا ابزار فشار، شخص فعال سیاسی در خارج از کشور نبود؛ یکی از نزدیکان او در داخل ایران بود.
نقطه آغاز
غفاری در نوشته خود توضیح داد که یکی از اعضای خانوادهاش از ایران با او تماس گرفته و پیامهایی را منتقل کرده است.
به گفته او، مأموران امنیتی از این فرد خواسته بودند چند گزینه را به وی اطلاع دهد.
مضمون گزینهها، توقف فعالیت سیاسی، بازگشت به ایران یا همکاری با دستگاه اطلاعاتی بود.
غفاری این فشارها را با حمایت خود از سازمان مجاهدین خلق و شورای ملی مقاومت مرتبط دانست.
سازوکار عملیات
در این پرونده، روش ادعاشده دارای سه مرحله بود.
نخست، شناسایی فرد فعال در خارج از کشور.
دوم، دسترسی به یکی از اعضای خانواده او در ایران.
سوم، انتقال تهدید یا پیشنهاد همکاری از طریق رابطه خانوادگی.
ویژگی این روش آن است که فشار از مسیر عاطفی و خانوادگی منتقل میشود.
شخص هدف ممکن است در کشوری زندگی کند که مأموران حکومت امکان بازداشت مستقیم او را ندارند، اما خانوادهاش همچنان در داخل کشور حضور داشته باشند.
پاسخ عملی
نرگس غفاری بهجای پذیرش درخواستهای مطرحشده، موضوع را علنی کرد.
او در بیانیه خود اعلام کرد که فعالیت سیاسیاش را ادامه خواهد داد.
همچنین مسئولیت هرگونه تعرض به خانوادهاش را متوجه نهادهایی دانست که به گفته او این فشارها را اعمال کرده بودند.
این پاسخ، تلاش برای تبدیل تهدید پنهانی به موضوعی عمومی بود.
نتیجه و حدود سند
سند موجود، بیانیه علنی شخصی است که فشار را گزارش کرده است.
این بیانیه برای ثبت شهادت و واکنش او اهمیت دارد؛ اما بهتنهایی همه جزئیات ارتباطات مأموران و زنجیره فرماندهی را بهصورت مستقل اثبات نمیکند.
نتیجه ثبتشده آن است که غفاری تهدید ادعاشده را علنی کرد و از توقف فعالیت سیاسی خودداری ورزید.
تجربه آموزشی: فشار فرامرزی میتواند از طریق خانواده اعمال شود. انتشار مستند تهدید، حفظ پیامها و ثبت زمان و هویت افراد مرتبط، امکان بررسی حقوقی و عمومی چنین اقداماتی را افزایش میدهد.
سند محوری: بیانیه نرگس غفاری، ۴ اردیبهشت ۱۳۹۸، همراه با اشاره او به فایل صوتی مرتبط.
فصل چهلوهفتم
از اتهام رسانهای تا طرح بمبگذاری
چگونه پرونده ویلپنت مرز میان جنگ تبلیغاتی و عملیات تروریستی را آشکار کرد؟
در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸، گردهمایی شورای ملی مقاومت ایران در ویلپنت فرانسه برگزار شد.
در همان مقطع، دستگاههای امنیتی اروپا طرح بمبگذاری علیه این گردهمایی را خنثی کردند.
اسدالله اسدی، دیپلمات مستقر در سفارت حکومت ایران در اتریش، در ارتباط با پرونده بازداشت شد و در سال ۲۰۲۱ در بلژیک به ۲۰ سال زندان محکوم شد.
این پرونده در فصل بیستوسوم بررسی شد. اکنون موضوع ما بازگویی آن نیست؛ پرسش این است که چه تفاوتی میان تخریب اعتبار یک سازمان و طراحی عملیات برای کشتن شرکتکنندگان گردهمایی آن وجود دارد؟
مرحله نخست؛ هدف سیاسی
گردهمایی ویلپنت، یک فعالیت علنی سیاسی بود.
شرکتکنندگان از کشورهای مختلف در آن حضور داشتند و برنامه با سخنرانیهای سیاسی برگزار میشد.
مقابله با چنین فعالیتی میتوانست از طریق انتشار نقد، اعتراض سیاسی یا اقدامات قانونی صورت گیرد.
اما طرح کشفشده، مسیر دیگری داشت: استفاده از مواد منفجره علیه محل تجمع.
مرحله دوم؛ ابزار عملیاتی
در پرونده بلژیک، موضوع تهیه و انتقال مواد منفجره، ارتباط متهمان و نقش اسدی در طرح بررسی شد.
اهمیت این پرونده در وجود شواهدی بود که امکان رسیدگی کیفری به یک طرح عملیاتی مشخص را فراهم کرد.
دیگر مسئله، تفسیر یک مقاله یا ارزیابی یک سخنرانی نبود.
موضوع، تدارک انفجار در یک اجتماع بود.
مرحله سوم؛ خنثیسازی
دستگاههای امنیتی کشورهای اروپایی پیش از اجرای طرح وارد عمل شدند.
بازداشت افراد مرتبط و کشف تجهیزات، از وقوع انفجار جلوگیری کرد.
این مرحله نشان داد که در مقابله با تهدید تروریستی، زمان کشف عملیات اهمیت تعیینکننده دارد.
پس از وقوع انفجار، رسیدگی قضایی میتواند عاملان را محاکمه کند؛ اما جان قربانیان احتمالی را بازنمیگرداند.
مرحله چهارم؛ پیگیری قضایی
در ۴ فوریه ۲۰۲۱، دادگاه آنتورپ اسدی و سه متهم دیگر را محکوم کرد.
این حکم، نتیجهای مشخص و قابل ثبت بود.
در سال ۲۰۲۳، اسدی در جریان مبادله زندانیان میان بلژیک و ایران آزاد شد و به ایران بازگشت.
بنابراین، پرونده دو مرحله متفاوت داشت: محکومیت قضایی و سپس آزادی از طریق توافق سیاسی.
آیا هر عملیات تبلیغاتی مقدمه ترور است؟
خیر. چنین رابطهای را نمیتوان درباره همه پروندهها برقرار کرد.
تبلیغات خصمانه و عملیات تروریستی ممکن است در یک راهبرد گستردهتر کنار یکدیگر قرار گیرند، اما اثبات ارتباط مستقیم میان آنها نیازمند شواهد مربوط به همان عملیات است.
در پرونده ویلپنت، وجود طرح بمبگذاری و نقش متهمان در دادگاه بررسی و احراز شد.
این نتیجه را نباید بهطور خودکار به هر گزارش انتقادی یا هر مخالف سیاسی تعمیم داد.
تجربه آموزشی
جنگ سیاسی هنگامی به عملیات تروریستی تبدیل میشود که هدفگیری سیاسی با طراحی و اجرای خشونت علیه اشخاص همراه شود.
در ویلپنت، کشف طرح پیش از انفجار، مهمترین نتیجه امنیتی بود؛ محکومیت عاملان، نتیجه قضایی آن.
فصل چهلوهشتم
وقتی دادگاه خود به میدان نبرد تبدیل میشود
پرونده ۱۰۴ نفره چه تفاوتی با دادگاه حمید نوری دارد؟
در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، دو پرونده قضایی بزرگ در تاریخ رویارویی حکومت ولایت فقیه و مقاومت ایران مطرح شدند.
نخست، محاکمه حمید نوری در سوئد.
دوم، پرونده قضایی سازمان مجاهدین خلق و ۱۰۴ متهم در تهران.
این دو پرونده از نظر موضوع، طرفین، ساختار رسیدگی و نتایج یکسان نیستند.
مقایسه آنها، شیوه شناخت جنگ قضایی را روشن میکند.
پرونده نخست؛ رسیدگی به اعدامهای ۱۳۶۷
در دادگاه سوئد، موضوع رسیدگی، مسئولیت کیفری حمید نوری در ارتباط با اعدام زندانیان سیاسی در زندان گوهردشت بود.
شاکیان و شاهدان درباره رویدادهای تاریخی شهادت دادند.
دادگاه پس از بررسی پرونده، حکم حبس ابد صادر کرد و دادگاه تجدیدنظر آن را تأیید کرد.
نتیجه قضایی مشخص بود: محکومیت متهم.
پرونده دوم؛ محاکمه مجاهدین در تهران
در پرونده تهران، دستگاه قضایی حکومت علیه سازمان مجاهدین و شمار زیادی از اشخاص مرتبط با آن اتهاماتی مطرح کرد.
بسیاری از متهمان در خارج از کشور حضور داشتند.
رسیدگی در شرایطی جریان یافت که میان حکومت و سازمان مجاهدین سابقه طولانی رویارویی سیاسی و امنیتی وجود داشت.
مقاومت، مشروعیت و بیطرفی این رسیدگی را رد کرد.
تفاوت در موقعیت طرفین
در پرونده سوئد، یک فرد مرتبط با دستگاه زندان حکومت ایران در برابر دادگاه کشوری دیگر قرار گرفت.
در پرونده تهران، دستگاه قضایی همان حکومت، سازمان مخالف خود را تحت تعقیب قرار داد.
این تفاوت، پرسش مهم استقلال و بیطرفی مرجع رسیدگی را مطرح میکند.
برای پاسخ، تنها نام دادگاه کافی نیست.
شیوه انتخاب قاضی، امکان دفاع مؤثر، دسترسی به پرونده، حق اعتراض، بررسی مستقل شواهد و رعایت اصول دادرسی عادلانه اهمیت دارند.
جنگ سیاسی در پرونده قضایی چگونه شکل میگیرد؟
یک پرونده قضایی ممکن است آثار سیاسی گستردهای داشته باشد، حتی هنگامی که هدف رسمی آن رسیدگی به جرم باشد.
انتشار کیفرخواست، پوشش جلسات دادگاه و استفاده از اظهارات مطرحشده در تبلیغات، میتواند بر افکار عمومی اثر بگذارد.
از سوی دیگر، پاسخ حقوقی و انتشار اسناد مخالف نیز میتواند همان پرونده را به میدان رویارویی سیاسی تبدیل کند.
در اینجا، موضوع اصلی تشخیص تفاوت میان حقیقت قضایی، روایت تبلیغاتی و نتیجه سیاسی است.
نتیجه آموزشی
پرونده حمید نوری به حکم محکومیت و تأیید آن در تجدیدنظر رسید.
پرونده ۱۰۴ نفره، در بازه مورد بررسی این کتاب، بهعنوان روند قضایی گسترده علیه مجاهدین ادامه داشت.
این دو پرونده نشان میدهند که دادگاه میتواند یکی از مهمترین میدانهای رویارویی سیاسی باشد؛ اما ارزش هر نتیجه قضایی به روند رسیدگی و شواهد همان پرونده وابسته است.
پایان بخش هفتم: کالبدشکافی جنگ سیاسی علیه مقاومت
بخش هشتم
تجربهها و درسهای عملی جنگ سیاسی
از شناخت عملیات تا حفظ حقیقت؛ حاصل دو جلد تاریخ رویارویی با مقاومت ایران
این بخش، پایان روایت تاریخی و آغاز استخراج تجربههاست.
در دو جلد کتاب، با مجموعهای از نبردهای متفاوت روبهرو شدیم: عملیات نفوذ، حملات نظامی، محاصره، شیطانسازی، طرحهای تروریستی، پروندههای قضایی، فشار بر خانوادهها و عملیات رسانهای و دیجیتال.
اکنون پرسش تغییر میکند.
دیگر تنها نمیپرسیم چه اتفاقی افتاد.
میپرسیم: از این تجربهها چه آموختهایم؟
پاسخ، در روشهای واقعی مقابله نهفته است؛ روشهایی که در جریان رویدادهای مشخص به کار گرفته شدند و نتیجه آنها قابل بررسی است.
فصل چهلونهم
نخستین درس؛ هدف را از ابزار جدا کنیم
چگونه میتوان فهمید یک اقدام، بخشی از جنگ سیاسی است؟
یکی از مشکلات شناخت جنگ سیاسی، اشتباهگرفتن ابزار با هدف است.
انتشار مقاله، تشکیل پرونده قضایی، انجام مصاحبه یا فعالیت در شبکه اجتماعی، بهخودیخود عملیات مخفی یا غیرقانونی نیست.
ماهیت یک اقدام از رابطه میان هدف، روش اجرا، عوامل و شواهد آن شناخته میشود.
تجربه اشپیگل
در پرونده اشپیگل، ابزار مورد استفاده یک گزارش رسانهای بود.
مقاومت نسبت به ادعاهای مشخص اعتراض کرد و موضوع را به دادگاه برد.
بنابراین، موضوع اصلی بررسی صحت اتهامات و مسئولیت رسانه بود.
تجربه ویلپنت
در ویلپنت، ابزار عملیات مواد منفجره بود.
هدف طرح، حمله به گردهمایی سیاسی بود.
در اینجا ماهیت عملیات از طریق شواهد کیفری و حکم دادگاه مشخص شد.
تجربه فشار بر خانواده
در پرونده نرگس غفاری، ابزار ادعاشده انتقال فشار از طریق عضو خانواده بود.
هدف گزارششده، تغییر رفتار سیاسی فردی در خارج از کشور بود.
سند موجود، شهادت علنی شخص هدف بود.
نتیجه مقایسه
این سه پرونده نشان میدهند که شناخت جنگ سیاسی با یک برچسب واحد ممکن نیست.
در یک پرونده، موضوع اعتبار گزارش است.
در دیگری، طرح تروریستی.
در سومی، فشار فرامرزی از طریق خانواده.
هر کدام روش بررسی و مقابله متناسب با خود را دارند.
درس نخست: نامگذاری یک عملیات جایگزین اثبات آن نیست. نخست اقدام مشخص را شناسایی میکنیم، سپس هدف و ارتباطات آن را بررسی میکنیم.
فصل پنجاهم
دومین درس؛ سند، مهمتر از تکرار اتهام
چرا یک حکم قضایی با صدها مقاله تبلیغاتی تفاوت دارد؟
در جنگ سیاسی، تکرار یک ادعا میتواند به آن شهرت بدهد، اما شهرت همان اثبات نیست.
ممکن است یک اتهام در دهها رسانه منتشر شود.
ممکن است همان اتهام در سخنرانیها، کتابها و برنامههای تلویزیونی تکرار شود.
با این حال، ارزش اثباتی آن همچنان به شواهد اولیه وابسته است.
چهار نوع سند در تجربه این کتاب
در پروندههای بررسیشده، چهار نوع مدرک نقش داشتهاند.
نخست، اسناد رسمی و قضایی. مانند حکم دادگاه بلژیک در پرونده ویلپنت و حکم دادگاه سوئد در پرونده حمید نوری.
دوم، شهادت اشخاص. مانند شهادت زندانیان جانبهدربرده در دادگاه استکهلم یا روایت نرگس غفاری درباره فشار بر خانواده.
سوم، اظهارات مقامهای حکومتی. مانند سخنان مسئولان امنیتی درباره روشهای مقابله با مجاهدین.
چهارم، گزارشها و اطلاعیههای سیاسی. مانند افشاگریهای شورای ملی مقاومت درباره فعالیتهای اطلاعاتی و تبلیغاتی حکومت.
هر یک از این منابع اهمیت دارد، اما دامنه اثبات آنها متفاوت است.
یک مثال عملی
در پرونده ویلپنت، نقش اسدالله اسدی در طرح بمبگذاری موضوع رسیدگی کیفری قرار گرفت و حکم محکومیت صادر شد.
در پرونده فشار بر نرگس غفاری، سند اصلی مورد بررسی ما بیانیه خود اوست.
هر دو سند در تاریخ جنگ سیاسی جای دارند، اما نمیتوان برای آنها اعتبار اثباتی یکسان در نظر گرفت.
این تفاوت، نشانه ضعف روایت تاریخی نیست.
برعکس، اعتبار روایت را افزایش میدهد.
خطای خطرناک در نگارش تاریخ
یکی از خطاهای رایج آن است که نویسنده از وجود یک گزارش به نتیجهای فراتر از محتوای همان گزارش برسد.
برای نمونه، انتشار یک مقاله علیه مقاومت، بهتنهایی ثابت نمیکند که نویسنده آن مأمور وزارت اطلاعات است.
همچنین، اظهارات یک مقام امنیتی درباره وجود نفوذیها، بهتنهایی هویت هر فرد مورد سوءظن را مشخص نمیکند.
برای اثبات این موارد، ارتباطات، اسناد مأموریت، پرداختها، دستورها یا دیگر شواهد معتبر لازم است.
تجربه دادگاه استکهلم
محاکمه حمید نوری نشان داد که شهادتها و اسناد تاریخی هنگامی به نتیجه قضایی میرسند که در یک روند مشخص بررسی شوند.
در دادگاه، طرفین امکان طرح پرسش، اعتراض و ارائه استدلال داشتند.
قاضی بر اساس مجموعه شواهد تصمیم گرفت.
این تجربه، اهمیت انتقال اسناد از عرصه روایت عمومی به عرصه رسیدگی قابل آزمون را نشان میدهد.
درس دوم: تاریخ جنگ سیاسی با سند ساخته میشود. تکرار اتهام، جای سند را نمیگیرد؛ همانگونه که انکار مکرر نیز حقیقت مستند را از میان نمیبرد.
فصل پنجاهویکم
سومین درس؛ پاسخ عملی، نه واکنش تبلیغاتی
کدام مقابلهها توانستند نتیجهای فراتر از صدور بیانیه ایجاد کنند؟
در تاریخ این کتاب، مقاومت با اقدامات گوناگونی روبهرو شد.
پاسخها نیز یکسان نبودند.
گاهی انتشار سند اهمیت داشت.
گاهی مراجعه به دادگاه.
گاهی اعتراض سیاسی و بسیج افکار عمومی.
گاهی نیز جلوگیری از وقوع یک عملیات، مسئله اصلی بود.
برای شناخت تجربهها، نتیجه هر روش را جداگانه بررسی میکنیم.
پرونده اشپیگل؛ پاسخ حقوقی
در این پرونده، مقاومت ابتدا به اتهامات پاسخ داد و سپس به دادگاه مراجعه کرد.
نتیجه، صدور دستور قضایی درباره مطالب مورد اعتراض بود.
بنابراین، مقابله از سطح منازعه رسانهای به رسیدگی حقوقی منتقل شد.
درس عملی این پرونده، اهمیت مشخصکردن عبارات مورد اعتراض و پیگیری آنها از مسیر قانونی است.
پرونده ویلپنت؛ جلوگیری از وقوع عملیات
در ویلپنت، اقدام تعیینکننده، کشف و خنثیسازی طرح پیش از انفجار توسط دستگاههای امنیتی اروپا بود.
سپس محاکمه عاملان انجام شد.
این پرونده نشان میدهد که نتیجه امنیتی و نتیجه قضایی دو مرحله متفاوتاند.
نخست از وقوع فاجعه جلوگیری شد.
سپس مسئولیت کیفری بررسی شد.
پرونده حمید نوری؛ استمرار دادخواهی
در این پرونده، شهادت بازماندگان و پیگیری قضایی پس از دههها به حکم محکومیت انجامید.
این نتیجه نشان داد که گذشت زمان بهتنهایی مانع رسیدگی به برخی جنایتهای سنگین نمیشود.
اما مبادله زندانیان در سال ۱۴۰۳ نیز نشان داد که نتیجه قضایی میتواند با تصمیم سیاسی بعدی روبهرو شود.
از همین رو، پیگیری دادخواهی تنها به روز صدور حکم محدود نمیماند.
پرونده نرگس غفاری؛ علنیکردن فشار
در این پرونده، پاسخ ثبتشده، انتشار بیانیه و اعلام ادامه فعالیت سیاسی بود.
نتیجه قابل اثبات، علنیشدن ادعای فشار و موضع شخص هدف است.
این اقدام با محکومیت قضایی عاملان تفاوت دارد.
اما از نظر روش مقابله، نمونهای از تبدیل تهدید خصوصی به موضوع عمومی محسوب میشود.
پرونده اشرف۳؛ اعتراض به عملیات پلیسی
در خرداد ۱۴۰۲، سازمان مجاهدین به ورود پلیس آلبانی و ضبط تجهیزات اعتراض کرد.
در این پرونده، مسئله اصلی بررسی حدود دستور قضایی، نحوه اجرای عملیات، حقوق ساکنان و سرنوشت تجهیزات بود.
این تجربه نشان میدهد که اعتراض سیاسی، هنگامی به نتیجه حقوقی قابل سنجش تبدیل میشود که تصمیمها و اقدامات رسمی نیز بررسی شوند.
حاصل مقایسه
پنج پرونده، پنج روش متفاوت مقابله را نشان میدهند.
هیچ روش واحدی پاسخ همه انواع جنگ سیاسی نیست.
در برابر اتهام رسانهای، پاسخ مستند و پیگیری حقوقی اهمیت دارد.
در برابر تهدید تروریستی، پیشگیری امنیتی و رسیدگی کیفری تعیینکننده است.
در برابر جنایت تاریخی، حفظ شهادت و پیگیری قضایی نقش دارد.
در برابر فشار پنهانی، ثبت و علنیکردن شواهد اهمیت پیدا میکند.
درس سوم: پاسخ عملی از ماهیت عملیات آغاز میشود. انتخاب ابزار مقابله، بدون شناخت دقیق تهدید، به نتیجه روشن نمیرسد.
فصل پنجاهودوم
چهارمین درس؛ تشکیلات، حافظه و استمرار
چرا تغییر جغرافیا به پایان فعالیت سازمانیافته منجر نشد؟
یکی از مهمترین تجربههای دو جلد کتاب، استمرار فعالیت سازمان مجاهدین در شرایط تغییر اجباری محل استقرار بود.
از قرارگاه اشرف تا لیبرتی و سپس آلبانی، سازمان با تغییرات گسترده جغرافیایی روبهرو شد.
این تغییرات بر امکانات، ارتباطات، امنیت و شیوه فعالیت اثر گذاشتند.
اما انتقال محل استقرار به معنای پایان فعالیت تشکیلاتی نبود.
از اشرف تا لیبرتی
در سالهای پایانی حضور مجاهدین در عراق، فشارهای امنیتی و سیاسی بر ساکنان اشرف افزایش یافت.
انتقال به لیبرتی در شرایطی انجام شد که موضوع حفاظت از ساکنان و امکان خروج آنان از عراق اهمیت اساسی داشت.
حملات موشکی به لیبرتی، خطرات امنیتی این دوره را آشکار کرد.
از لیبرتی تا آلبانی
در سال ۱۳۹۵، انتقال اعضای مجاهدین از عراق به آلبانی تکمیل شد.
این تحول، محل اصلی فعالیت تشکیلاتی سازمان را تغییر داد.
در آلبانی، اشرف۳ شکل گرفت و فعالیتهای سیاسی و بینالمللی سازمان ادامه یافت.
در این مرحله، میدان مقابله نیز تغییر کرد.
تهدیدهای مربوط به محل استقرار در عراق جای خود را به مسائل امنیتی، اطلاعاتی، رسانهای و حقوقی در اروپا دادند.
مسئله حافظه تشکیلاتی
تغییر جغرافیا، خطر از دسترفتن اسناد و تجربهها را نیز به همراه دارد.
در تاریخ سازمانهای سیاسی، حفظ آرشیو، ثبت تصمیمها و انتقال تجربه از یک نسل به نسل دیگر اهمیت بنیادی دارد.
در مورد مجاهدین، استمرار فعالیت پس از خروج از عراق نشان میدهد که سازمان توانست بخش مهمی از ساختار و ارتباطات خود را در محل تازه بازسازی کند.
این نتیجه از استمرار فعالیتهای علنی و تشکیلاتی سازمان قابل مشاهده است.
جنگ سیاسی پس از مهاجرت
پس از انتقال به آلبانی، گزارشهای رسانهای علیه سازمان ادامه یافتند.
پروندههای امنیتی مرتبط با تهدید علیه گردهماییها مطرح شدند.
در سال ۱۴۰۲ نیز عملیات پلیس آلبانی در اشرف۳ به اختلافی جدی تبدیل شد.
بنابراین، مهاجرت بزرگ تهدیدها را بهطور کامل پایان نداد؛ ماهیت بخشی از آنها را تغییر داد.
نتیجه آموزشی
در این تجربه، جغرافیا تغییر کرد، اما رویارویی سیاسی ادامه یافت.
درس چهارم: بقای یک سازمان در شرایط فشار، تنها به حفظ ساختمان و محل استقرار وابسته نیست. استمرار ساختار، ارتباطات، حافظه تاریخی و توان بازسازی فعالیتها نیز تعیینکننده است.
فصل پنجاهوسوم
پنجمین درس؛ جنگ بر سر آلترناتیو
چرا تخریب یک مقاومت سازمانیافته، فراتر از اختلاف با یک گروه سیاسی است؟
در تاریخ حکومت ولایت فقیه، مقابله با سازمان مجاهدین خلق تنها به اقدامات امنیتی و نظامی محدود نمانده است.
این مقابله در عرصه رسانه، دیپلماسی، دادگاه و تبلیغات سیاسی نیز ادامه یافته است.
برای شناخت اهمیت آن، مسئله آلترناتیو را باید بررسی کرد.
تفاوت مخالفت با سازماندهی
مخالفت با یک حکومت میتواند در شکلهای گوناگون بروز کند.
اعتراض فردی، فعالیت رسانهای، تجمع خیابانی و سازماندهی سیاسی، هر یک ویژگیهای متفاوتی دارند.
یک سازمان سیاسی که ساختار، برنامه، اعضا و فعالیت مستمر دارد، میتواند نقشی متفاوت از اعتراض پراکنده ایفا کند.
شورای ملی مقاومت ایران خود را آلترناتیوی برای حکومت ولایت فقیه معرفی کرده و برنامهای برای انتقال قدرت ارائه داده است.
در این برنامه، موضوعاتی مانند انتخابات آزاد، جدایی دین از دولت، برابری زنان و مردان، لغو مجازات اعدام و تشکیل مجلس مؤسسان مطرح شدهاند.
وجود این برنامه، یک واقعیت سیاسی است؛ میزان حمایت اجتماعی از آن، موضوعی مستقل برای بررسی است.
چرا نبرد بر سر اعتبار اهمیت دارد؟
در جنگ سیاسی، اعتبار یک سازمان میتواند بر توان آن برای جلب حمایت، ایجاد ائتلاف و حضور در عرصه بینالمللی اثر بگذارد.
از همین رو، گزارشهای رسانهای، اتهامات قضایی و منازعات تاریخی میتوانند پیامدهایی فراتر از موضوع اولیه خود داشته باشند.
در پرونده اشپیگل، اعتبار سازمان در رسانهای بینالمللی موضوع منازعه بود.
در پرونده ویلپنت، امنیت گردهمایی سیاسی آن هدف طرح تروریستی قرار گرفت.
در پرونده ۱۰۴ نفره، دستگاه قضایی حکومت اتهامات گستردهای علیه سازمان و اشخاص مرتبط مطرح کرد.
هر سه پرونده در میدان متفاوتی رخ دادند، اما بر موقعیت سیاسی یک سازمان اثر میگذاشتند.
آلترناتیو چگونه ارزیابی میشود؟
برای ارزیابی یک آلترناتیو سیاسی، چند موضوع اهمیت دارد: برنامه اعلامشده، ساختار تصمیمگیری، رفتار عملی، پایبندی به حقوق شهروندان، ظرفیت سازماندهی و امکان کسب مشروعیت از طریق رأی آزاد مردم.
تبلیغات مثبت یا منفی، بهتنهایی پاسخ این پرسشها نیست.
در مورد شورای ملی مقاومت، برنامه سیاسی و فعالیتهای تاریخی آن بخشی از موضوع بررسی است.
در مقابل، نقدها و پرسشهای مربوط به ساختار و عملکرد نیز با شواهد مشخص بررسی میشوند.
همین روش، امکان تمایز میان نقد سیاسی مشروع و عملیات فریب یا پروندهسازی را فراهم میکند.
نتیجه آموزشی
در جنگ سیاسی، تخریب اعتبار یک سازمان میتواند با هدف کاهش توان اثرگذاری آن انجام شود.
اما اثبات وجود چنین هدفی در هر پرونده، نیازمند شواهد مربوط به طراحان و اقدامات همان پرونده است.
درس پنجم: نبرد بر سر آلترناتیو، نبرد بر سر برنامه، اعتبار، سازماندهی و امکان انتقال قدرت است. شناخت آن از بررسی عملکرد واقعی نیروهای سیاسی به دست میآید.
فصل پنجاهوچهارم
آخرین درس؛ حقیقت، سلاح ماندگار
از ساواک تا وزارت اطلاعات، چه چیزی در جنگ سیاسی تغییر کرد و چه چیزی ثابت ماند؟
در آغاز جلد نخست، با دستگاه امنیتی سلطنت و برخورد ساواک با مخالفان سیاسی روبهرو بودیم.
در ادامه، سرکوب پس از انقلاب ۱۳۵۷، اعدامهای دهه ۱۳۶۰، جنگ ایران و عراق، عملیات نظامی علیه مجاهدین، نفوذ و جنگ روانی را بررسی کردیم.
در جلد دوم، مسیر جنگ سیاسی را از اشرف و لیبرتی تا آلبانی، از پرونده ویلپنت تا دادگاه استکهلم و از جنگ رسانهای تا دادگاه ۱۰۴ نفره دنبال کردیم.
اکنون به پرسش پایانی کتاب میرسیم:
پس از بیش از نیمقرن رویارویی، مهمترین تجربه عملی جنگ سیاسی چیست؟
نخست؛ ابزارها تغییر میکنند
در دهههای گذشته، ابزارهای مقابله با مخالفان سیاسی تغییرات گستردهای داشتهاند.
در یک دوره، بازداشت، زندان و عملیات نظامی در مرکز قرار داشتند.
در دورهای دیگر، عملیات نفوذ، استفاده از منابع انسانی و جنگ روانی اهمیت بیشتری یافتند.
با گسترش رسانههای بینالمللی و اینترنت، میدانهای تازهای شکل گرفتند.
پروندههای قضایی، شبکههای اجتماعی، فعالیتهای دیجیتال و مناسبات دیپلماتیک نیز به عرصه رویارویی تبدیل شدند.
اما تغییر ابزار، بهتنهایی تغییر هدف را ثابت نمیکند.
برای شناخت استمرار یا تغییر راهبرد، اقدامات هر دوره را باید در ارتباط با هدف مشخص آن بررسی کرد.
دوم؛ هر شکست، پایان جنگ نیست
در پرونده ویلپنت، طرح بمبگذاری خنثی شد و عاملان محکوم شدند.
با این حال، فعالیتهای تبلیغاتی و منازعات سیاسی علیه مجاهدین ادامه یافتند.
در پرونده حمید نوری، حکم حبس ابد صادر و تأیید شد؛ سپس مبادله زندانیان به آزادی او انجامید.
در پرونده اشپیگل، دستور قضایی درباره مطالب مورد اعتراض صادر شد، اما اختلافات رسانهای درباره سازمان پایان نیافت.
این تجربهها نشان میدهند که نتیجه یک نبرد، لزوماً نتیجه تمام جنگ نیست.
سوم؛ حقیقت تاریخی به مراقبت مستمر نیاز دارد
پرونده اعدامهای سال ۱۳۶۷ یکی از روشنترین نمونههاست.
دههها از آن رویداد گذشته بود، اما شهادت بازماندگان و اسناد گردآوریشده امکان رسیدگی قضایی در سوئد را فراهم کردند.
در مقابل، نابودی اسناد، تحریف شهادتها و فراموششدن جزئیات میتواند راه بررسی حقیقت را دشوار کند.
حفظ تاریخ، تنها نوشتن خاطره نیست.
تاریخ معتبر با ثبت زمان، مکان، نام، سند و نتیجه ساخته میشود.
چهارم؛ روایت قاطع با ادعای بیسند تفاوت دارد
این کتاب از موضع روشن نویسنده درباره حکومت ولایت فقیه و تاریخ مقاومت ایران نوشته شده است.
اما موضع روشن، جای دقت تاریخی را نمیگیرد.
هرجا حکم قضایی وجود دارد، همان حکم مبناست.
هرجا شهادت شخصی وجود دارد، آن شهادت با نام و تاریخ ثبت میشود.
هرجا سند سیاسی یا اطلاعیه مقاومت وجود دارد، محتوای آن با انتساب روشن نقل میشود.
و هرجا ارتباط عملیاتی هنوز اثبات نشده، آن ارتباط بهعنوان واقعیت قطعی معرفی نمیشود.
این روش، قدرت روایت را کاهش نمیدهد؛ آن را در برابر تحریف مقاوم میکند.
پنجم؛ تجربه تنها زمانی آموزشی است که قابل بازسازی باشد
برای هر پرونده، خواننده باید بتواند مسیر رویداد را دنبال کند.
چه اتفاقی افتاد؟
چه کسی آن را آغاز کرد؟
هدف اعلامشده یا اثباتشده چه بود؟
از چه ابزارهایی استفاده شد؟
مقاومت چه اقدامی انجام داد؟
کدام اسناد وجود دارند؟
و سرانجام چه نتیجهای حاصل شد؟
این پرسشها، ستون فقرات دو جلد کتاب هستند.
بدون پاسخ به آنها، تاریخ به مجموعهای از شعارها و قضاوتها تبدیل میشود.
با پاسخ مستند به آنها، تاریخ به تجربهای قابل مطالعه و آموزش بدل میشود.
سخن پایانی نویسنده
جنگی که در سکوت جریان داشت
این کتاب را برای تکرار فهرست حوادث ننوشتم.
هدف من شناخت جنگی بود که بخش بزرگی از آن در پشت صحنه جریان داشت؛ جنگی که همیشه با صدای گلوله آغاز نمیشد و همیشه در میدان نظامی پایان نمییافت.
گاهی یک پرونده قضایی، ابزار آن بود.
گاهی یک گزارش رسانهای.
گاهی فشار بر خانواده یک فعال سیاسی.
گاهی عملیات نفوذ.
و گاهی طرح بمبگذاری در محل گردهمایی هزاران انسان.
در برابر این اقدامات، پاسخها نیز یکسان نبودند.
در یک پرونده، انتشار سند راه مقابله را گشود.
در پروندهای دیگر، شهادت بازماندگان پس از دههها به حکم قضایی انجامید.
در جایی، دستگاههای امنیتی توانستند از وقوع انفجار جلوگیری کنند.
و در جایی دیگر، پیگیری حقوقی انتشار اتهامات مشخص را محدود کرد.
از ساواک تا وزارت اطلاعات، از زندانهای دهه ۱۳۶۰ تا اشرف و لیبرتی، از آلبانی تا دادگاههای اروپا، یک حقیقت در برابر ما قرار دارد:
برای شناخت جنگ سیاسی، شناخت دشمنی کافی نیست؛ شناخت روش، ابزار، مجری، هدف و نتیجه ضروری است.
در این دو جلد، تلاش کردم رویدادها را از همین زاویه بررسی کنم.
هر سند، جایگاه خود را دارد.
هر شهادت، ارزش و حدود خود را دارد.
هر حکم قضایی، نتیجه مشخص خود را دارد.
و هر نبرد، تجربهای که از آن باقی مانده است.
این کتاب پایان تاریخ جنگ سیاسی نیست.
پایان یک دوره از بررسی آن است.
دورهای که از سرکوب و عملیات نظامی تا جنگ اطلاعاتی، رسانهای، قضایی و دیجیتال امتداد یافت.
تاریخ مقاومت ایران همچنان در حال نوشتهشدن است.
آنچه از گذشته باقی میماند، تنها نامها و تاریخها نیست.
تجربهها نیز باقی میمانند.
تجربه شناخت نفوذ.
تجربه مقابله با شیطانسازی.
تجربه حفظ اسناد.
تجربه دادخواهی.
و تجربه استمرار فعالیت سیاسی در برابر فشار و سرکوب.
این همان راه طیشدهای است که ارزش ثبت و انتقال به نسلهای بعد را دارد.
شهرام بهزادی
پیوست پژوهشی دو بخش پایانی
برای نسخه نهایی چاپی، اسناد زیر در پایان فصلهای مربوط قرار میگیرند. این فهرست، منابع اصلی مورد اشاره در متن است و به معنای بررسی مستقل تمام اسناد اولیه نیست.
پرونده سند اصلی برای مقابله نهایی
تغییر روش دستگاه اطلاعاتی گفتار مقام اطلاعاتی پیشین درباره عملیات روانی، نفوذ و تجدیدنظر سال ۱۳۷۰
فشار بر خبرنگار خارجی مصاحبه آرمین عارفی با L’Opinion، فوریه ۲۰۱۹
گزارش اشپیگل مقاله فوریه ۲۰۱۹، پاسخ شورای ملی مقاومت و دستور قضایی مارس ۲۰۱۹
فشار بر خانواده بیانیه نرگس غفاری، ۴ اردیبهشت ۱۳۹۸
عملیات ویلپنت پرونده دادگاه آنتورپ و حکم ۴ فوریه ۲۰۲۱
دادخواهی ۱۳۶۷ احکام دادگاههای بدوی و تجدیدنظر سوئد درباره حمید نوری
اشرف۳ دستور قضایی و گزارشهای رسمی عملیات پلیس آلبانی، ۲۰ ژوئن ۲۰۲۳
دادگاه ۱۰۴ نفره کیفرخواست، صورتجلسات و تصمیمهای قضایی شعبه یازدهم دادگاه کیفری یک تهران
پایان جلد دوم
جنگ سیاسی؛ جنگ پنهان برای حذف یک مقاومت
از اشرف تا اشرف۳؛ تاریخ عملی نبرد با جنگ سیاسی، تروریسم، نفوذ و شیطانسازی
۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴
نویسنده: شهرام بهزادی
۸ بخش | ۵۴ فصل
